بارِ سنگین زندگی

مریوان شهری است که نامش با تئاتر خیابانی گره خورده است. «جشنواره بین‌المللی تئاتر خیابانی مریوان» طی سال‌های گذشته این شهر را به یکی از کانون‌های مهم تئاتر محیطی و خیابانی ایران تبدیل کرده است؛ هرچند با گذشت سال‌ها، کشورهای کمتری در این جشنواره حضور دارند.

در چنین بستری، پرداختن به موضوعات اجتماعی از مسیر اجراهای عمومی پیشینه‌ای طولانی دارد و گه‌گاه نمایش‌های خیابانی، جدا از جشنواره‌ها، اجرا می‌شوند. بعضی موضوعات هم در این جغرافیا چنان به زندگی روزمره گره خورده‌اند که بازنمایی هنری‌شان تلاشی برای نزدیک‌تر شدن به آن است. کولبری یکی از همین موضوعات است.

نمایش «سایلنت» به نویسندگی و کارگردانی سوران حسینی، در امتداد سال‌ها فعالیت هنری او درباره کولبران شکل گرفته است. حسینی به «پیام ما» می‌گوید این هشتمین تجربه کارگردانی‌اش با محوریت کولبری است. او پیش‌تر، در سال ۱۳۸۲، با نمایشی درباره این موضوع در جشنواره تئاتر فجر هم حضور داشته و سال ۱۳۹۶ نیز نمایش خیابانی «آخرین مرزهای اشتغال» را کارگردانی کرده است. اما چیزی که تغییر نکرده، این است که کولبری طی این سال‌ها همچنان در زندگی مردم مناطق مرزی حضور داشته و هر بار لایه‌های تازه‌ای از محرومیت و آسیب را آشکار کرده است.

بااین‌حال، «سایلنت» قرار نیست فقط زندگی کولبران را بازگو کند. حسینی از اعتراضی می‌گوید که در بطن این نمایش جریان دارد. او کولبری را فرایندی نادرست می‌داند که به‌دلیل نبود فرصت‌های شغلی و معیشتی به مردم این منطقه تحمیل شده است: «در این اجرا به‌صراحت با وجود چنین پدیده‌ای مخالفت شده و خواستار شرایطی هستیم که مردم این منطقه بتوانند با عزت زندگی کنند.»

کولبری در استان‌های غربی کشور، از کردستان و کرمانشاه تا آذربایجان غربی، سال‌هاست به یکی از راه‌های تأمین معاش برای بخشی از خانواده‌ها تبدیل شده است. سرمای شدید، سقوط از ارتفاع، عبور از رودخانه‌ها و تیراندازی در مناطق مرزی، بخشی از مخاطراتی است که جان و سلامت کولبران را تهدید می‌کند. هر از گاهی نیز انتشار خبر کشته‌شدن کولبری، بار دیگر توجه افکار عمومی را به شرایط دشوار این قشر جلب می‌کند.

اما آنچه در آمارهای مرگ بازتاب پیدا نمی‌کند، طیف گسترده‌تری از آسیب‌هاست. حسینی می‌گوید: «در روایت عمومی درباره کولبری، بیشتر از آن گروهی گفته می‌شود که جان خود را از دست داده‌اند، در حالی که شمار زیادی از کولبران با صدمات جسمی و پیامدهای خانوادگی این فعالیت دست‌وپنجه نرم می‌کنند. دیسک کمر، شکستگی و آسیب‌های جسمی ناشی از حمل بارهای سنگین، بخشی از این پیامدهاست. این صدمات گاه چنان زندگی فرد را تغییر می‌دهند که بازگشت او به خانه، پایان رنج‌هایش نیست. در واقع، آسیب کولبری به فرد محدود نمی‌ماند و خانواده او را هم درگیر می‌کند. غیبت‌های طولانی، نگرانی دائمی از بازنگشتن و ناتوانی جسمی پس از سال‌ها حمل بار، بر زندگی همسران و فرزندان کولبران اثر می‌گذارد.» او معتقد است این جنبه‌ها کمتر دیده شده‌اند و توجه به آنها می‌تواند تصویری کامل‌تر از پیامدهای این پدیده ارائه کند.

آمارهای اقتصادی هم از دشواری شرایط زندگی در این استان‌ها حکایت دارند. براساس آمار تابستان ۱۴۰۴، نرخ بیکاری جوانان ۱۵ تا ۲۴ سال در کردستان حدود ۴۲ درصد گزارش شده است. این رقم، در کنار وضعیت اقتصادی دیگر استان‌های غربی، بخشی از زمینه‌ای را نشان می‌دهد که در آن کولبری به یکی از گزینه‌های پیش روی جوانان برای تأمین معاش تبدیل می‌شود. همچنین، گزارشی که «تجارت‌نیوز» در مرداد ۱۴۰۵ درباره شاخص فلاکت در تیرماه منتشر کرده، نشان می‌دهد ایلام، کردستان و کرمانشاه به‌ترتیب رتبه‌های نخست، سوم و چهارم را دارند و آذربایجان غربی نیز در رتبه هفتم است. این شاخص بر پایه نرخ تورم و بیکاری محاسبه می‌شود و تصویری از فشارهای اقتصادی در این مناطق به دست می‌دهد.

در سال‌های گذشته، طرح‌هایی برای ساماندهی کولبری و کاهش دشواری‌های آن مطرح شده است. سال گذشته، «ایسنا» در گزارشی نوشت صدور کارت کولبری و ایجاد بازارچه‌های مرزی از جمله اقداماتی بوده‌اند که با هدف مدیریت مبادلات مرزی و بهبود وضعیت معیشتی کولبران دنبال شده‌اند. بااین‌حال، استمرار مشکلات معیشتی نشان می‌دهد چنین اقداماتی به‌تنهایی نتوانسته‌اند زمینه‌های شکل‌گیری این پدیده را از میان بردارند.

حسینی نیز از آنچه «رهاشدگی وضعیت کولبران» می‌داند، انتقاد می‌کند: «کولبری در سال‌های گذشته به موضوعی برای تبلیغات برخی نمایندگان مجلس تبدیل شده، بی‌آنکه تغییر محسوسی در زندگی کولبران ایجاد شود. مافیاهای اقتصادی در مرزها و گمرک‌ها نیز بر دشواری وضعیت اقشار کم‌برخوردار منطقه افزوده‌اند. این مجموعه عوامل، در نمایش «سایلنت» بازتاب پیدا کرده‌اند.» این اجرا می‌خواهد نگاه مخاطب را از تصویر آشنای کولبر در حال عبور از مرز، به ساختارهایی معطوف کند که او را به این مسیر سوق داده‌اند.

بدن‌هایی که روایت می‌کنند

در «سایلنت»، بار فقط وسیله‌ای برای نمایش دشواری کار کولبران نیست. حسینی می‌گوید: «پشت هر کولبر، نام برندهایی را که کولبران با خودشان می‌آورند، نوشته‌ایم؛ برندهایی که خود کولبران از داشتن این محصولات محروم‌اند.»

«سایلنت» در قالب تئاتر فیزیکال و با ساختاری کارناوالی شکل گرفته است. به گفته حسینی، حدود ۱۵ درصد این اجرا دیالوگ‌محور است و بخش عمده آن را پرفورمنس و حرکت تشکیل می‌دهد. در «سایلنت»، بدن‌هایی که بارهای سنگین را حمل می‌کنند، خود به ابزار روایت تبدیل می‌شوند.

حسینی در ابتدا قصد داشت نمایش را از چهارراه شبرنگ و بازار مریوان آغاز کند و گروه در قالب یک کارناوال، مسیری را تا دریاچه زریبار طی کند. در خبرهای منتشرشده آمده است که این نمایش به‌مدت سه ساعت در این مسیر اجرا شده است. اما نمایش سه‌ساعته نبوده و امکان حرکت از چهارراه شبرنگ هم فراهم نشده است. حسینی توضیح می‌دهد: «نمایش به‌مدت یک ساعت در مکانی متمرکز در زریبار اجرا شد و بخش محدودی به‌صورت کارناوالی در زریبار به نمایش درآمد.»

قرار بود این اجرا صحنه‌ای باشد، اما آسیب‌دیدن سقف سالن فرهنگسرای مریوان در جریان جنگ، امکان اجرای صحنه‌ای را از گروه گرفت. حسینی می‌گوید تغییر مسیر از تئاتر صحنه‌ای به اجرای محیطی، فرصت‌های تازه‌ای در اختیار آنها قرار داد.

او درباره بازنمایی مسائل اجتماعی در نمایش‌های خیابانی و تأثیرگذاری آن در مقایسه با اجرای صحنه‌ای معتقد است: «نبود دیوار چهارم در تئاتر خیابانی، امکان ارتباط مستقیم‌تری میان نمایش و تماشاگران فراهم می‌کند. در تئاتر صحنه‌ای، مرزی میان جهان نمایش و فضای مخاطب وجود دارد، اما در اجراهای محیطی و خیابانی، این مرز کنار می‌رود. مخاطب می‌تواند در جریان حرکت گروه قرار بگیرد، با اجرا همراه شود و خود را در دل اتفاقات ببیند.»

حسینی می‌گوید هنگام اجرای بخش‌هایی از نمایش در زریبار، مردم در مسیری حدود ۲۰۰ متر همراه گروه حرکت کردند و تا محل اجرای متمرکز پیش آمدند. این همراهی برای گروه فرصتی بود تا روایت کولبری را از محدوده یک سالن یا صحنه مشخص بیرون بیاورد و در فضایی عمومی پیش چشم مخاطب بگذارد.

تئاتری با دست‌های خالی

پشت اجرای «سایلنت»، سه ماه تمرین است؛ سه ماهی که به گفته حسینی، با همراهی داوطلبانه گروهی ۹۰ نفره سپری شده است. در برخی خبرها، تعداد بازیگران نمایش ۹۰ نفر اعلام شده، اما کارگردان این عدد را مربوط به کل عوامل می‌داند. از این جمع، «۲۵ نفر بازیگر» و «۳۰ نفر گروه موسیقی» بوده‌اند: «برخی از بازیگران هم از خانواده‌های کولبران هستند و با تجربه زیسته این موضوع آشنایی مستقیم دارند.»

گروه برای تمرین از فضای حیاط اداره فرهنگ و ارشاد مریوان استفاده کرد. این تنها حمایتی است که از این اجرا شده است. حسینی می‌گوید: «نمایش بدون حمایت مالی اجرا شد. گونی‌ها و وسایل موردنیاز اجرا نیز با هزینه شخصی بازیگران تهیه شد. در چنین شرایطی، تأمین هزینه‌های تولید به یکی از دشواری‌های اصلی گروه تبدیل شد و امکان ادامه اجراها را محدود کرد.»

انتشار ویدیوهای «سایلنت» در شبکه‌های اجتماعی، توجه گسترده‌تری را به این اجرا جلب کرد. تصاویر گروهی از بازیگران که با بارهایی بر پشت حرکت می‌کنند، در کنار موسیقی و فرم کارناوال‌محور آن، بخشی از روایت را به مخاطبانی رساند که شاید فرصت تماشای اجرای زنده را نداشتند. نمایش به‌مدت دو روز اجرا شد و به گفته کارگردان، حدود سه هزار مخاطب داشت که خانواده‌های کولبران هم در میان آنها بودند: «قرار است دوباره اجراهایی در شهرهای کردنشین داشته باشیم.»

با وجود اینکه حسینی نمایش‌های متعددی درباره کولبری کارگردانی کرده است، می‌گوید تاکنون هیچ‌یک از مسئولان در اجراهای او حاضر نشده‌اند و واکنشی هم به این آثار نشان نداده‌اند. او از بی‌توجهی به شرایط اقتصادی منطقه انتقاد می‌کند و معتقد است اگر مسئولان پاسخ روشنی برای وضعیت معیشت مردم داشتند، شرایط امروز تا این اندازه دشوار نبود. از نظر او، حل این معضل از توان هنرمندان خارج است، اما هنر می‌تواند آنچه را در زندگی مردم جریان دارد، به شکلی دیگر بازتاب دهد.