از آذر ۱۴۰۳ که یوزها بار دیگر در پناهگاه حیات‌وحش «میاندشت» مشاهده شدند، تلاش مدیران محیط‌زیست، محیط‌بانان و جامعه محلی این بوده است که با امن‌کردن زیستگاه، یوزها را در این پناهگاه حیات‌وحش نگه دارند. در این محدوده ۲۰ آبشخور و منبع آبی وجود دارد که یوزها برای تأمین آب به آنجا سر می‌زنند، اما دوربینی نیست که این رفت‌وآمدها را ثبت کند. در نتیجه، در میاندشت، مشابه پارک ملی «توران»، حفاظتگاه مردمی «یوزکنام» و پناهگاه حیات‌وحش «خوش‌ییلاق»، همه‌چیز وابسته به مشاهدات محیط‌بانان، قرق‌بانان و مردم یا دوربین‌های تله‌ای محدودی است که در برخی از این مناطق قرار داده شده‌اند. به گفته رئیس اداره حفاظت محیط‌زیست شهرستان جاجرم، اگر دوربین‌ها در نقاط مختلف وجود داشته باشند، حداقل می‌توانیم بخشی از الگوی حرکت یوز را به دست بیاوریم و وضعیت حیات‌وحش منطقه را هم بهتر بشناسیم. «ما مجموعه‌ای از داده‌های جدا از هم داریم. این داده‌ها می‌توانند کمک‌هایی به ما بکنند، اما برای یک شناخت علمی کامل کافی نیستند و اطلاعات همچنان ناقص می‌مانند.»

دو دهه قبل، یعنی در سال ۱۳۸۵، «هومن جوکار»، کارشناس وقت پروژه بین‌المللی «حفاظت از یوزپلنگ آسیایی»، قلاده‌گذاری یوز را در منطقه حفاظت‌شده «کوه بافق» انجام داد. آن تجربه با مرگ یکی از یوزها بر اثر حمله پلنگ متوقف شد. با وجود به‌دست‌آمدن یک داده ارزشمند درباره زندگی یوز و تعارض این گونه با پلنگ، مدیران آن سال «سازمان حفاظت محیط‌زیست» ترجیح دادند سراغ دوربین تله‌ای بروند که حواشی کمتری به همراه داشت. این روزها اما به نظر می‌رسد بخشی از مدیران و کارشناسانی که مسئولیت حفاظت از یوزپلنگ آسیایی را بر عهده دارند، همچنان به گزینه قلاده‌گذاری فکر می‌کنند. رئیس اداره حفاظت محیط‌زیست شهرستان جاجرم یکی از آنهاست. به گفته او، در مورد «هلیا» یکی از متفاوت‌ترین رفتارهایی را که یک یوز می‌توانسته داشته باشد، مشاهده کرده‌ایم. هلیا هم مادر موفقی بوده و هم از نظر تعداد زادآوری، رفتار متفاوتی نشان داده است. این یوز در میاندشت زادآوری کرد، بعد از چند ماه به توران رفت و کمتر از دو ماه بعد دوباره به میاندشت برگشت. «جالب این است که این بار مسیرش را تغییر داد و از شمال منطقه وارد نقطه دیگری شد. بعد هم به جایی رفت که به نظر می‌رسید زیستگاه یوز نیست.»

تفسیر رئیس اداره حفاظت محیط‌زیست شهرستان جاجرم این است که شاید هلیا دنبال قلمرو یا زیستگاه جدیدی برای توله‌هایش بوده است. در این شرایط، اگر قلاده‌گذاری انجام شود و بتوانیم طی سال‌های متمادی از حرکت یک یوز باخبر باشیم، می‌توانیم الگوی حرکت و رفتار آن را شناسایی کنیم. «به نظر من، حداقل باید یک یوز را به‌طور دقیق رفتارشناسی کنیم. نمی‌دانم قلاده‌گذاری تا چه اندازه می‌تواند مضر باشد، اما معتقدم مطالعه یک یوز می‌تواند به ما کمک کند تا برای حفاظت از یوزهای باقی‌مانده بهتر برنامه‌ریزی کنیم.»

پایش فقط خریدن دوربین نیست

سال گذشته تعدادی دوربین تله‌ای هم برای پایش میاندشت تهیه شد، اما از آنجا که تجهیزات خریداری‌شده کیفیت مناسبی نداشتند، عملاً به کار نیامدند. حتی به فرض اینکه دوربین‌های باکیفیتی هم خریداری می‌شدند، چه کسی باید با آنها کار می‌کرد؟ «ما در منطقه هشت تا ۹ محیط‌بان داریم که چهار نفرشان در هر شیفت هستند و همین نیروها به‌سختی به کارهای حفاظتی خودشان می‌رسند. دوربین نیاز به مراقبت، سرکشی، تعویض کارت حافظه و نیروی متخصص دارد.»

این نیروی متخصص است که باید دوربین را نصب و آن را رصد و پایش کند و در نهایت تصاویر را بررسی کند. اگر محیط‌زیست در مجموعه خود چنین نیروهایی دارد، می‌تواند از آنها کمک بگیرد؛ وگرنه حضور متخصصان این حوزه ضروری است. «اگر قرار است حرکت یوز را بفهمیم، ابزار پایش باید دقیق و درست باشد و نیروی متخصص در کنارمان داشته باشیم.»

البته کار متخصصان با دوربین‌های تله‌ای زمانی امکان‌پذیر است که امکان دوربین‌گذاری مهیا باشد، اما در سال‌های اخیر بسیاری از زیستگاه‌ها، به‌واسطه صادرنشدن مجوز، حتی امکان دوربین‌گذاری را هم از دست داده‌اند.

با دانش بومی، خشکسالی را مدیریت کردیم

چالش حفاظت از یوز در میاندشت تنها به نبود پایش منظم برنمی‌گردد. «حسن پوررضوان»، یکی از محیط‌بانان این پناهگاه، دام را یکی از چالش‌های میاندشت می‌داند. دامداران اغلب می‌خواهند بعد از فصل چرا در منطقه بمانند. تلاش‌های محیط‌زیست با اداره منابع‌طبیعی، پلیس اطلاعات و نیروی انتظامی هم در مواردی مؤثر است، اما در سایر مواقع دام در زمان نامناسب وارد پناهگاه می‌شود. وقت‌هایی هم هست که افراد بومی و شوراهای روستا دست‌به‌کار می‌شوند. آنها به اهالی توصیه می‌کنند دام‌هایشان را به‌واسطه حضور حیات‌وحش، مثل بره‌آهوها و یوزپلنگ، وارد منطقه نکنند؛ اما اگر بر حضور اصرار دارند، تعداد سگ‌های گله را کمتر کنند تا خسارتی به بره‌ها و توله‌ها وارد نشود.

مشکل دیگر، به گفته پوررضوان، گرازها هستند که بیشترین خسارت را به زمین‌های کشاورزی می‌زنند. «راهکارهایی را برای حل این مسئله امتحان کردیم، ولی کافی نبودند.»

خشکسالی هم مانند سایر مناطق در میاندشت وجود دارد که رئیس اداره حفاظت محیط‌زیست شهرستان جاجرم و محیط‌بانان پناهگاه توانسته‌اند تا حدودی آن را با دانش بومی مدیریت کنند. در سال‌های اخیر، آنها راهکاری را که دامداران برای آبرسانی به دام‌هایشان استفاده می‌کردند، در منطقه اجرا کردند. در ابتدا شش تا هفت بند خاکی ساخته شد و وقتی دیدند جواب می‌دهد، آن را به کل منطقه گسترش دادند. در گام بعدی، استخرهای ذخیره آب را ایجاد کردند. «با استفاده از آب این بندها و استخرها توانستیم در فصل گرم تابستان آبرسانی به حیات‌وحش را انجام دهیم و در زمان‌های خشکسالی تلفات حیات‌وحش را نداشته باشیم.»

افتخار ماست که یوز را در کنارمان داریم

در ورودی همایش روز ملی یوز در بجنورد، دو نفر ایستاده‌اند و درباره یوز با هم حرف می‌زنند؛ دو همیار طبیعت که بیش از دو دهه برای حفظ این گونه داوطلبانه تلاش کرده‌اند، هرچند تا به حال آن‌قدر خوش‌شانس نبوده‌اند که بتوانند این گونه را در طبیعت ببینند.

«سیداکبر راد»، ۴۹ساله، تعمیرکار ماشین است. او از همان کودکی درگیر محیط‌زیست بود؛ آن زمان خط قرمزی به اسم زباله داشت و حالا یوز یکی از مهم‌ترین مسائل زندگی‌اش است. روی تابلوی تعمیرگاهش هم عکس این گونه را نصب کرده است. ورودش به حوزه حفاظت با تعمیر خودروی محیط‌بانان رقم خورد. «به‌مرور از این طریق وارد حوزه محیط‌زیست شدم و با محیط‌بانان جاجرم و میاندشت ارتباط گرفتم.»

او به محیط‌بانان گفته است جمعه‌ها که مغازه‌اش تعطیل است، می‌توانند هر کاری را که از دستش برمی‌آید، به او بسپارند. راد همچنین در سرشماری‌ها شرکت و به آبشخورها رسیدگی می‌کند. گاهی هم برای تهیه اقلامی مانند گازوئیل، نفت، آب و… از مردم محلی، کمک‌حال محیط‌زیست است. حاصل این همه کمک، رفت‌وآمد زیاد به منطقه و دیدن گونه‌هایی مانند آهو بوده است، اما تا به حال یوز را تنها در سایت نگهداری یوز در پارک ملی توران دیده است.

چرا باید یک نفر که نه حوزه کاری‌اش به یوز مربوط است و نه درآمدی از آن دارد، برای این گونه انرژی بگذارد؟ زیبایی و چالاکی یوز، راد را در گام اول جذب این گونه کرد. «فکر می‌کنم حدود ۲۷ یوز در آسیا باقی مانده است. برای ما افتخار است که در منطقه‌ای هستیم که یوزها در آن رفت‌وآمد دارند و باید برای حفاظتش تلاش کنیم.»

نگرانم آخرین نسلی باشیم که یوز را در طبیعت می‌بینیم

«هادی رضازاده»، ۴۴ساله و اهل روستای آزادوار، کارمند مخابرات است، اما بیشتر او را به‌واسطه فعالیت‌هایش در محیط‌زیست می‌شناسند. نزدیک دو دهه پیش برای تفریح به مناطق آزاد اطراف روستایشان می‌رفت. املاک خانوادگی‌شان در حاشیه میاندشت بود و او آرام‌آرام با محیط‌زیست بیشتر آشنا شد. «اول برای گشت‌وگذار می‌رفتم، اما کم‌کم به منطقه وابسته شدم و برای انجام بعضی کارها به محیط‌زیست کمک می‌کنم.»

این کمک‌ها از تعمیر آبشخور و آبرسانی تا گشت‌زنی را شامل می‌شود. در محدوده ۸۵ هزار هکتاری میاندشت نیروی حفاظتی کم است. محیط‌بانان به‌واسطه اعتمادی که به رضازاده و راد دارند، از آنها کمک می‌گیرند. «آن زمان ما احساس می‌کردیم یوز دارد کم می‌شود. فکر می‌کنم آمار یوز آسیایی در ایران ۴۹ یا ۵۲ فرد بود و تعداد زیادی از آنها در توران بودند.»

نگرانی رضازاده یک چیز است؛ اینکه آخرین نسلی باشیم که یوز را می‌بینیم. «می‌خواهم حداقل برای آینده و بچه‌هایمان کاری کرده باشم که آنها هم یوز را در طبیعت ببینند، نه اینکه فقط عکسی از آن باقی بماند.»

این همیار طبیعت هم یوز را تنها در پارک ملی توران و در محدوده‌ای محصور دیده است، اما این ندیدن مانع نشده فعالیتش را کم کند. او در توران، میاندشت و هر منطقه‌ای که احتمال حضور این گونه باشد، هر کاری از دستش بربیاید انجام می‌دهد. در کنار تلاش برای حفظ یوز، دوره امداد کوهستان و آتش‌نشانی را هم دیده و در اطفای حریق در پارک ملی «گلستان» نیز مشارکت کرده است.

او همچنین به همراه راد برای آموزش جوامع محلی به روستاهای مختلف حاشیه زیستگاه یوز می‌رود. «مردم را در مسجد جمع می‌کنیم و درباره یوز و اهمیت حفاظت از آن برایشان توضیح می‌دهیم.»

آموزش کودکان در مدارس هم فعالیت دیگری است که این دو همیار طبیعت انجام می‌دهند. آنها معتقدند اگر این آموزش در مدارس و روستاهایی که در کریدور عبور یوز قرار دارند ادامه پیدا کند، می‌تواند برای حفاظت از این گونه مؤثر باشد. «ما این کار را داوطلبانه انجام می‌دهیم، بنابراین برای هیچ‌کس هزینه‌ای ندارد. هیچ درخواست مالی از جایی نداریم. فقط باید اداره محیط‌زیست و آموزش‌وپرورش همان شهرستان با هم هماهنگ کنند تا ما برویم و آموزش دهیم.»

کار داوطلبانه به این معنا نیست که ادارات همکاری می‌کنند. در بعضی موارد، هماهنگی با اداره‌ها سخت بوده است. برای مثال، با وجود پیگیری‌های زیاد، در یک شهرستان همکاری انجام نشد، اما در شهرستان دیگری همین هماهنگی ظرف دو ساعت انجام شد و نتوانستند آموزش بدهند. «در یک شهرستان دیگر هم دست‌کم برای سه مدرسه برنامه آموزشی درباره یوز برگزار کردیم، اما در شهرستان دیگر، فکر می‌کنم حدود دو سال است هنوز پاسخی دریافت نکرده‌ایم.»

امن‌بودن میاندشت کافی نیست

این دو همیار طبیعت سال‌هاست برای حفاظت از میاندشت تلاش می‌کنند؛ همچنان که مدیران محیط‌زیست و محیط‌بانان در تلاش‌اند یوز را در طبیعت ایران نگه دارند. بااین‌حال، پس از سه دهه همچنان تصویر روشنی از زندگی یوزها در ایران نداریم؛ اینکه از کجا می‌آیند، به کجا می‌روند و چه زمانی از مرزهای مناطق تحت مدیریت محیط‌زیست خارج می‌شوند. هلیا بارها از میاندشت به حفاظتگاه مشارکتی یوزکنام رفته و بازگشته است. در رفت‌وبرگشت‌هایی که امکان مشاهده فراهم بوده، داوطلبان زیادی در کنار جاده‌ای در میانه دو شهرستان میامی و عباس‌آباد، که تا به حال به مرگ ۱۳ یوز منجر شده است، شبانه‌روز کشیک می‌دهند تا خطر تصادف را از این گونه دور کنند.

به‌این‌ترتیب، امن‌بودن میاندشت، توران، یوزکنام و حتی خوش‌ییلاق به‌تنهایی کافی نیست. همچنان که رئیس اداره حفاظت محیط‌زیست شهرستان جاجرم می‌گوید، باید در کنار آن مسیرهای رفت‌وآمد و رفتار این گونه را شناخت. دوربین‌های تله‌ای و پایش منظم یکی از این راهکارهاست. قلاده‌گذاری هم می‌تواند بخش دیگری از زوایای پنهان زندگی یوزها را برای ما روشن کند؛ پیش از آنکه تعدادشان از عدد اعلامی ۲۷ کمتر شود.