براساس آخرین برآورد «سازمان جهانی بهداشت»، بیش از ۱.۳ میلیارد نفر در جهان با معلولیت زندگی می‌کنند؛ یعنی حدود ۱۶ درصد جمعیت جهان یا یک نفر از هر شش نفر. این آمار نشان‌دهنده گستردگی جمعیت افرادی است که گاهی در حوزه‌های مختلف به حاشیه رانده می‌شوند.

سینما یکی از عرصه‌هایی است که می‌تواند در شکل‌گیری تصویر جامعه از افراد دارای معلولیت نقش داشته باشد. شخصیت‌های دارای معلولیت در سینما گاهی در مرکز روایت قرار گرفته‌اند و گاهی حضوری فرعی داشته‌اند، اما همین حضور محدود نیز در مواردی به شکل‌گیری شخصیت‌هایی ماندگار منجر شده است.

جشنواره بین‌المللی فیلم پرواز، با هدف ارتقای آگاهی، فرهنگ‌سازی و ترویج نگاه انسانی و خلاقانه به معلولیت، پذیرای آثار فیلم‌سازانی است که می‌کوشند از دریچه هنر، چالش‌ها، مسائل و توانمندی‌های افراد دارای معلولیت را به تصویر بکشند و مفهوم «پرواز در محدودیت» را معنا کنند.
هفتمین دوره این جشنواره، که قرار است بیست‌وهفتم شهریورماه امسال در مجموعه فرهنگی‌هنری «برج آزادی» برگزار شود، شامل بخش‌هایی چون مستند، داستانی، انیمیشن، فیلم‌ساز دارای معلولیت، بخش موبایلی، بین‌الملل و فیلم‌نامه است.

سینما در برابر کلیشه‌ها

بابک نوری، دبیر اجرایی هفتمین دوره این جشنواره، در گفت‌وگو با پیام ما، هدف اصلی جشنواره را تغییر نگاه جامعه و سینما به معلولیت می‌داند: «نگاه به معلولیت نباید نگاه ترحم‌آمیزی باشد. باید این نگاه وجود داشته باشد که آنها هم می‌توانند در کنار ما بسیار مثمرثمر باشند. فیلم‌های آنها را که می‌بینیم، واقعاً دست‌کمی از افراد دیگر ندارند و حتی شاید بهتر هم کار می‌کنند. اما شاید به آنها پر و بال داده نشده و مورد توجه قرار نگرفته‌اند.»

به گفته نوری، اکنون فرصتی فراهم شده است تا این افراد بتوانند فیلم بسازند و این هدف جشنواره است: «با تهیه‌کنندگان صحبت کرده‌ایم تا از افرادی که رتبه‌های بالاتری کسب می‌کنند، برای ساخت فیلم بعدی‌شان حمایت کنند. همچنین از نظر تجهیزات از فیلم‌سازان حمایت می‌کنیم تا بتوانند فیلم بعدی خود را با امکانات مورد نیاز تولید کنند.»

اقدام دیگر جشنواره، تقدیر از بازیگرانی است که با ایفای نقش افراد دارای معلولیت، به شکستن کلیشه‌های رایج درباره بازنمایی معلولیت در سینما کمک کرده‌اند. در این دوره از ۱۰ بازیگر که چنین نقش‌هایی را ایفا کرده‌اند، تقدیر می‌شود.

نوری درباره چگونگی به تصویر کشیدن افراد دارای معلولیت در سینمای ایران معتقد است: «به نظر می‌رسد در مواردی که فیلم‌سازان به سراغ آن رفته‌اند، تلاش شده است این موضوع با تحقیق و دقت بیشتری به تصویر کشیده شود. از اولین فیلم‌سازانی که به این موضوع پرداخته‌اند، می‌توان به آثار «پوران درخشنده» و «مجید مجیدی» اشاره کرد. همچنین، برای مثال، بازی «بیژن امکانیان» در نقش شخصی نابینا در فیلم «گل‌های داوودی» همچنان در ذهن مخاطبان باقی مانده است. بنابراین، به‌طورکلی می‌توان گفت معلولیت در سینمای ایران کمتر مورد توجه قرار گرفته، اما در نمونه‌های شاخص، پرداخت قابل‌قبولی به آن شده است.»

نوری درباره بخش‌های مختلف حضور فیلم‌سازان در جشنواره توضیح می‌دهد: «جشنواره در دو بخش به این موضوع می‌پردازد؛ نخست، آثاری که توسط افراد دارای معلولیت ساخته شده‌اند و دوم، آثاری که موضوع آنها به افراد دارای معلولیت مرتبط است. این آثار می‌توانند در قالب مستند، داستانی، انیمیشن یا فیلم‌های ساخته‌شده با تلفن همراه باشند و محدودیتی از نظر قالب یا شیوه تولید ندارند.»

جشنواره‌ای بدون حامی

به گفته دبیر اجرایی این جشنواره، در بخش بین‌المللی بیش از هزار اثر خارجی حضور دارد: «همچنین پنج داور بین‌المللی از کشورهای هند، کنیا و مصر در کنار ما حضور دارند. تمامی آثار برای این داوران ارسال شده و آنها در فرایند انتخاب و داوری آثار مشارکت داشته‌اند. این داوران از افرادی هستند که در دوره‌های پیشین نیز با جشنواره همکاری داشته‌اند و در حوزه معلولیت فعالیت می‌کنند. بنابراین، جشنواره امسال، علاوه بر حضور آثار بین‌المللی از کشورهای مختلف، از ظرفیت پنج داور بین‌المللی نیز در هیئت انتخاب و هیئت داوری بهره می‌برد.»

بااین‌حال، او از نبود هرگونه حمایت از جشنواره گلایه می‌کند: «من دو دوره این جشنواره را برگزار کرده‌ام، اما هیچ نهاد، سازمان، مؤسسه یا بانکی از جشنواره حمایت نکرد. نمی‌دانم چه اتفاقی می‌افتد که برای بسیاری از جشنواره‌ها نام بانک‌ها و مؤسسات مختلف به‌عنوان حامی دیده می‌شود، اما ما از چنین حمایت‌هایی برخوردار نبودیم و با دست خالی تا الان پیش رفتیم.»

به گفته نوری، این جشنواره تاکنون بدون حمایت دولتی برگزار شده است: «بااین‌حال، با کمک چند نفر از دوستان که هرکدام به شکلی در کنار جشنواره بودند، آن را تا امروز سرپا نگه داشته‌ایم؛ برخی در ساخت تندیس‌ها کمک کردند و برخی دیگر برای تأمین جوایز همراه ما بودند.»
در هفتمین دوره این جشنواره، «فتانه امیری»، رئیس جشنواره، دبیری علمی و «ابوالفضل جلیلی» دبیری بین‌الملل را بر عهده دارند. به گفته نوری، در این دوره از جشنواره «علی نصیریان» نیز دبیر هنری جشنواره است.