در آستانه فصل شیوع آنفلوآنزا، نحوه تأمین این واکسن همچنان در ابهام است. از اوایل شهریورماه و پس از اعلام مسئولان وزارت بهداشت درباره کمبود جدی واکسن آنفلوآنزا به‌دلیل مسائلی مانند محاصره دریایی، تحریم‌ها و رغبت نداشتن تولیدکنندگان داخلی به ساخت این واکسن، اکنون به نظر می‌رسد قرار است واکسن آنفلوآنزا از منابع چینی، فرانسوی و روسی تأمین شود. بااین‌حال، هنوز مشخص نیست با توجه به نیازهای موجود، چه تعداد واکسن قرار است تأمین شود.

تأمین واکسن از مسیرهای مختلف

«محمد هاشمی»، سخنگوی سازمان غذا و دارو، روز یکشنبه با اشاره به افزایش تقاضای مردم برای واکسن آنفلوآنزا گفت: «فرایند تأمین واکسن از ماه‌ها قبل آغاز شده و عرضه رسمی آن براساس برنامه‌ریزی انجام‌شده، از اواخر شهریور و در طول مهرماه دنبال می‌شود؛ بنابراین مردم به وعده‌های عرضه واکسن از سوی افراد و صفحات غیررسمی اعتماد نکنند و برای تهیه واکسن عجله نداشته باشند.»

هاشمی افزود: «افزایش تقاضا برای واکسن آنفلوآنزا با نزدیک‌شدن به فصل پاییز طبیعی است و سازمان غذا و دارو نیز تأمین این واکسن و دسترسی مناسب مردم به آن را با جدیت دنبال می‌کند. فرایند تأمین واکسن آنفلوآنزا از ماه‌ها قبل آغاز شده و برای تأمین نیاز گروه‌های مختلف، مسیرهای متعددی دنبال شده است. در این میان، تأمین واکسن از یکی از تأمین‌کنندگان اصلی مطابق برنامه مورد انتظار پیش نرفت و همین موضوع موجب شد تأمین از منابع جایگزین نیز با جدیت دنبال شود.»

او ادامه داد: «برای گروه‌های تحت پوشش معاونت بهداشت، ازجمله اقشار آسیب‌پذیر و افراد واجد شرایط، واکسن جایگزین تا پایان شهریورماه وارد چرخه تأمین می‌شود و برای بازار نیز واکسن‌های موردنیاز از اواخر شهریورماه و در طول مهرماه در دسترس قرار می‌گیرد.»

منابع تأمین واکسن

هاشمی با اشاره به تنوع منابع تأمین واکسن گفت: «امسال نیز تقریباً در سطح سال گذشته، واکسن‌های آنفلوآنزا از منابع مختلف، ازجمله واکسن‌های چینی و روسی، تأمین می‌شود و برای بخشی از گروه‌های تحت پوشش برنامه‌های بهداشتی نیز واکسن فرانسوی در نظر گرفته شده است.»

به گفته او، واکسن‌های چینی تأمین‌شده نیز از تولیدکنندگان معتبر، ازجمله شرکت «سینوفارم» و یک تولیدکننده دیگر، تهیه می‌شوند و فرایند تأمین، ورود و توزیع آنها از مسیرهای رسمی و تحت نظارت انجام می‌شود.

سخنگوی سازمان غذا و دارو با اشاره به زمان‌بندی توزیع واکسن گفت: «درخواست معاونت بهداشت این بود که توزیع واکسن پیش از نیمه شهریورماه انجام نشود تا زمان عرضه و مصرف با برنامه‌های واکسیناسیون گروه‌های هدف و فصل شیوع بیماری هماهنگ باشد؛ بنابراین توزیع واکسن آنفلوآنزا دیر نشده است.»

هاشمی افزود: «مردم ممکن است در روزهای آینده با وعده فروش یا عرضه واکسن آنفلوآنزا از سوی افراد یا صفحات غیررسمی در فضای مجازی مواجه شوند، اما توصیه ما این است که به چنین وعده‌هایی اعتماد نکنند. درباره فرآورده‌های دارویی حساس، تنها مشاهده بسته‌بندی و نام محصول برای اطمینان از کیفیت کافی نیست و اصالت، مسیر تأمین و شرایط حمل و نگهداری نیز اهمیت اساسی دارد. واکسن آنفلوآنزا باید در تمام مراحل انتقال و نگهداری در شرایط استاندارد و زنجیره سرد مناسب قرار داشته باشد؛ بنابراین درباره فرآورده‌ای که خارج از شبکه رسمی جابه‌جا شده و امکان احراز شرایط حمل و نگهداری آن وجود ندارد، نمی‌توان با اطمینان درباره حفظ کیفیت و اثربخشی آن اظهارنظر کرد.»

سخنگوی سازمان غذا و دارو اظهار کرد: «توصیه سازمان به مردم به‌معنی محدودکردن دسترسی آنان به واکسن نیست؛ هدف این است که واکسن موردنیاز مردم از مسیری مطمئن، قابل‌ردیابی و تحت نظارت به دست آنان برسد.»

او همچنین اطمینان داد: «تأمین واکسن آنفلوآنزا در حال انجام است و عرضه رسمی آن براساس برنامه تأمین، از اواخر شهریور و در طول مهرماه دنبال می‌شود. بنابراین نیازی به خرید عجولانه از منابع نامطمئن یا اعتماد به وعده‌های عرضه در فضای مجازی وجود ندارد. دغدغه مردم برای دریافت واکسن کاملاً قابل‌درک است و تلاش سازمان غذا و دارو این است که این نیاز در زمان مناسب و با فرآورده‌ای اصیل و دارای کیفیت قابل‌اطمینان پاسخ داده شود. ضمن اینکه جزئیات مربوط به نحوه عرضه و توزیع واکسن آنفلوآنزا از طریق اطلاع‌رسانی رسمی سازمان غذا و دارو اعلام می‌شود.»

هاشمی در حالی این اطمینان را درباره تأمین واکسن به مردم می‌دهد که پیش‌تر منابعی در سازمان غذا و دارو به «پیام ما» اعلام کرده بودند امسال به‌دلیل مشکلات موجود، تنها تعداد بسیار محدودی واکسن تأمین شده است: «واکسن آنفلوآنزا نیز دچار همان مشکلاتی است که سایر اقلام دارویی دارند. اگرچه تعداد محدودی تهیه شده و این سازمان سعی دارد تعداد دیگری را نیز تا پاییز تهیه کند، تمام تلاش سازمان غذا و دارو این است که راه‌های مختلفی را برای تأمین این واکسن پیدا کرده و دوزهای موردنیاز را تأمین کند. اما واقعیت آن است که برخلاف سال‌های گذشته، تعداد واکسن بسیار محدود بوده و باید افراد را برای دریافت آن اولویت‌بندی کرد.»

کیفیت واکسن جایگزین

با توجه به سخنان هاشمی، به نظر می‌رسد وزارت بهداشت موفق به تأمین واکسن آنفلوآنزا شده باشد. به‌غیر از واکسن آنفلوآنزای سینوفارم، هنوز مشخص نیست سایر واکسن‌های تأمین‌شده از چه برندهایی هستند و چه مشخصاتی دارند. بااین‌حال، سینوفارم همان شرکتی است که در دوره همه‌گیری کرونا، بیشترین تعداد واکسن را تولید کرد و بخش زیادی از نیاز کشور در آن زمان از طریق واکسن این شرکت تأمین شد. ورود این واکسن، همانند دوره همه‌گیری کرونا، بار دیگر بحث درباره کیفیت، اعتبار و سهم آن در سبد واکسیناسیون ایران را مطرح کرده است؛ آن‌هم در شرایطی که علاوه بر محدودیت جدی منابع واکسن، نیاز بسیاری از گروه‌ها به واکسیناسیون بسیار جدی است. در همین زمینه، «علیرضا ناجی»، استاد ویروس‌شناسی «دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی»، طی روزهای اخیر در صفحه شخصی خود در «اینستاگرام» توضیحاتی درباره واکسن چینی آنفلوآنزای سینوفارم ارائه کرد.

ناجی دراین‌باره نوشت: «پیش از هر چیز باید میان سینوفارم و سینواک تفکیک قائل شد، چراکه این دو شرکت کاملاً متفاوت هستند. سینوفارم یک هلدینگ دولتی چینی است، درحالی‌که سینواک یک شرکت خصوصی محسوب می‌شود. محموله ۴۰۰ هزار دوزی که قرار است وارد ایران شود نیز متعلق به سینوفارم و زیرمجموعه چاینا نشنال بیوتک است.»

او درباره نوع این واکسن توضیح داد: «واکسن آنفلوآنزای سینوفارم از نوع غیرفعال یا ویروس کشته‌شده و اسپلیت‌ویریون است. این واکسن فاقد مواد نگهدارنده و آنتی‌بیوتیک بوده و محصول چهارظرفیتی آن در آوریل ۲۰۲۵ مجوز دریافت کرده است. این محصول نیز براساس سویه‌های توصیه‌شده سازمان جهانی بهداشت برای فصل آنفلوآنزای ۲۰۲۵-۲۰۲۶ تولید شده است.»

ناجی با اشاره به سابقه تولید این واکسن در چین افزود: «مؤسسه چانگ‌چون، از زیرمجموعه‌های سینوفارم، واکسن آنفلوآنزا را به‌مدت ۲۳ سال متوالی در بازار عرضه کرده است. این سابقه طولانی می‌تواند نشان‌دهنده تجربه تولید، کیفیت پایدار و سابقه ایمنی این واکسن در گروه‌های مختلف مصرف‌کننده باشد.»

این استاد ویروس‌شناسی همچنین به برخی تأییدیه‌های بین‌المللی این واکسن اشاره کرد و گفت: «واکسن سه‌ظرفیتی چانگ‌چون در اکتبر ۲۰۲۳ تأییدیه پیش‌صلاحیت سازمان جهانی بهداشت را دریافت کرده و واکسن چهارظرفیتی مؤسسه محصولات بیولوژیک ووهان نیز در ژانویه ۲۰۲۴ از وزارت بهداشت امارات مجوز ثبت گرفته است. محصولات آنفلوآنزای سینوفارم علاوه بر بازار چین، در بیش از ۷۰ کشور و منطقه نیز حضور داشته‌اند و این مجموعه در کشورهایی ازجمله اندونزی، برزیل، مصر، عربستان و مجارستان تجربه تولید محلی یا همکاری تولیدی داشته است.»

ناجی درباره وضعیت واکسن آنفلوآنزا در ایران نیز گفت: «براساس گزارش‌ها و اطلاعات موجود، امسال از میان برندهای اروپایی، واکسن آنفلوآنزای اینفلوواک هلندی در ایران حضور خواهد داشت، هرچند درباره تعداد دقیق دوزهای وارداتی اطلاعات مشخصی در دست نیست. همچنین واکسن آنفلوآنزای سانوفی فرانسه در بازار ایران حضور نخواهد داشت و ورود واکسن کره‌ای نیز منتفی شده است.»

او ادامه داد: «تولید واکسن ایرانی فلوگارد نیز متوقف شده و در چنین شرایطی، محموله ۴۰۰ هزار دوزی سینوفارم می‌تواند یکی از منابع اصلی تأمین خارجی واکسن آنفلوآنزا در کشور باشد. البته این احتمال نیز مطرح شده است که تعداد دوزهای وارداتی سینوفارم به ۶۰۰ تا ۸۰۰ هزار دوز افزایش پیدا کند.»

این استاد ویروس‌شناسی با اشاره به زمان ورود واکسن‌ها تأکید کرد: «عرضه این محموله پیش از آغاز مهر انجام نمی‌شود. بااین‌حال، نکته مهم آن است که واکسیناسیون آنفلوآنزا بهتر است پیش از اوج‌گیری بیماری انجام شود.»

او افزود: «۴۰۰ هزار دوز واکسن در مقایسه با نیاز سالانه ایران که حدود سه میلیون دوز برآورد می‌شود، رقم محدودی است و بیشتر نقش مکمل را در تأمین واکسن کشور خواهد داشت.»

گروه‌های سنی مجاز

ناجی درباره گروه‌های سنی مجاز برای دریافت واکسن آنفلوآنزای سینوفارم نیز گفت: «براساس تأییدیه‌های رسمی سازمان ملی محصولات پزشکی چین (NMPA)، هر دو نوع سه‌ظرفیتی و چهارظرفیتی این واکسن برای افراد شش‌ماه به بالا مجوز مصرف دارند.»

او توضیح داد: «واکسن چهارظرفیتی مؤسسه محصولات بیولوژیک شانگهای، از زیرمجموعه‌های سینوفارم، در نوامبر ۲۰۲۲ مجوز استفاده برای گروه سنی شش‌ماه به بالا را دریافت کرد. این واکسن در چین نخستین محصولی بود که یک دوز یکسان را برای گروه‌های سنی مختلف، از شیرخواران تا سالمندان، ارائه کرد.»

به گفته ناجی، در یک کارآزمایی بالینی روی شیرخواران شش تا ۳۵ماهه، پس از تزریق دو دوز واکسن، میزان حفاظت در برابر چهار سویه ویروس آنفلوآنزا تا ۹۸.۶ درصد گزارش شده است.

او درباره واکسن سه‌ظرفیتی نیز گفت: «این واکسن در سپتامبر ۲۰۲۴ مجوز استفاده برای کودکان شش تا ۳۵ماهه را دریافت کرده است. بنابراین هر دو نوع واکسن سینوفارم، با توجه به محصول و مجوز مربوط، برای گروه‌های سنی مختلف از شش‌ماهگی قابل‌استفاده هستند.»

ناجی درباره نحوه تزریق واکسن در کودکان نیز توضیح داد: «برای کودکان شش تا ۳۵ماهه، مطابق توصیه‌های استاندارد، معمولاً دو دوز واکسن لازم است که با فاصله حداقل چهار هفته از یکدیگر تزریق می‌شوند. برای افراد سه سال به بالا، یک دوز واکسن کافی است. حجم هر دوز واکسن نیز برای همه گروه‌های سنی ۰.۵ میلی‌لیتر است.»

این استاد ویروس‌شناسی در جمع‌بندی گفت: «واکسن آنفلوآنزای سینوفارم با سابقه ۲۳ساله مصرف، دریافت برخی تأییدیه‌های بین‌المللی و حضور در بازار کشورهای مختلف، می‌تواند گزینه‌ای قابل‌اعتماد برای مقابله با آنفلوآنزای فصلی باشد؛ هرچند میزان واردات آن در ایران و سهم این واکسن از نیاز واقعی کشور، همچنان موضوعی مهم در ارزیابی وضعیت واکسیناسیون آنفلوآنزا خواهد بود.»