تبلیغ انواع دارو، داروهای گیاهی، گیاهان دارویی، سنگ‌های جادویی و ترکیبات عجیب‌وغریب، بخش قابل‌توجهی از محتوای شبکه‌های اجتماعی را تسخیر کرده است. آمپول‌های لاغری، ترکیباتی برای افزایش رشد موهای سر، تقویت قوای جنسی، داروهای ترک اعتیاد و… به کاربران شبکه‌های اجتماعی معرفی می‌شوند و با ایجاد نیاز کاذب، آنها را به خرید این کالاها تشویق می‌کنند.

ممنوعیت قانونی

از نظر وزارت بهداشت و نهادهایی مانند «سازمان نظام پزشکی»، این نوع تبلیغات از سوی هر شخص و شرکتی غیرقانونی است؛ بر همین اساس، شرکت‌های دارویی نیز تحت هیچ عنوانی نباید داروهای خود را به‌صورت عمومی از این طریق تبلیغ کنند. «مهدی پیرصالحی»، معاون وزیر بهداشت و رئیس سازمان غذا و دارو، روز جمعه بیستم شهریورماه هرگونه تبلیغ مستقیم دارو برای مردم را غیرقانونی خواند، بر لزوم رعایت اخلاق حرفه‌ای از سوی شرکت‌های دارویی تأکید کرد و گفت: «شرکت‌های دارویی باید معرفی محصولات خود را صرفاً در چارچوب ضوابط علمی و برای جامعه پزشکی انجام دهند.»

او با بیان اینکه معرفی علمی دارو در همایش‌ها و کنفرانس‌ها مجاز است، افزود: «تبلیغ مستقیم دارو برای مصرف‌کننده نهایی ممنوع بوده و سازمان غذا و دارو با نظارت بر فضای مجازی، تاکنون هزاران صفحه متخلف را شناسایی و برای مسدودسازی آنها اقدام کرده است.»

پیرصالحی با تأکید بر اینکه اطلاع‌رسانی علمی با تبلیغات تجاری متفاوت است، تصریح کرد: «تبلیغات غیرمجاز در فضای مجازی تنها محدود به داروهای خاص مانند GLP-1 نیست، بلکه شامل داروهایی که هنوز وارد فهرست رسمی نشده‌اند نیز می‌شود و این روند غیرقابل‌پذیرش است.»

او یادآور شد: «سازمان در تعامل با معاونت‌های بهداشت و درمان و سازمان نظام پزشکی، اقدامات نظارتی خود را برای ساماندهی فضای تبلیغات سلامت با جدیت دنبال می‌کند و انتظار می‌رود شرکت‌های دارویی پیشگام قانون‌مداری و حفظ سلامت عمومی باشند.»

انتشار اطلاعات نادرست

در تبلیغات موجود در شبکه‌های اجتماعی، علاوه بر تبلیغ و معرفی کالاهای سلامت، مجموعه‌ای از اطلاعات دارویی، تغذیه‌ای، آرایشی و بهداشتی به کاربران ارائه می‌شود که از نظر پزشکان، بسیاری از آنها نادرست است.

نسیم صادقی، پزشک و دارای دکترای مطالعات اعتیاد، در گفت‌وگو با پیام ما، اطلاعات نادرست منتشرشده در قالب تبلیغات تجاری را خطرناک دانست و گفت: «کافی است چند بار درباره لاغری، ترک اعتیاد، سلامت روان، مکمل‌ها، زیبایی یا یک بیماری خاص جست‌وجو کنیم تا الگوریتم اینستاگرام مجموعه‌ای از محتواهای مشابه را در اکسپلورر به ما پیشنهاد دهد. این محتواها گاهی توسط پزشکان و متخصصان تولید شده‌اند، اما در مواردی نیز از سوی افرادی منتشر می‌شوند که هیچ صلاحیت حرفه‌ای برای ارائه توصیه پزشکی ندارند. مسئله فقط وجود اطلاعات نادرست نیست؛ مسئله زمانی جدی‌تر می‌شود که اطلاعات نادرست در قالب تبلیغات تجاری، با استفاده از اعتماد مخاطب به یک چهره شناخته‌شده و در پوشش تجربه شخصی یا توصیه سلامت، عرضه شود.»

او ادامه داد: «شواهد علمی نشان می‌دهد شبکه‌های اجتماعی به یکی از منابع مهم دریافت اطلاعات سلامت تبدیل شده‌اند و محتوای منتشرشده در این فضا می‌تواند بر نگرش و رفتارهای مرتبط با سلامت اثر بگذارد. یک مرور نظام‌مند در PubMed نیز نشان داده است که اطلاعات نادرست سلامت در شبکه‌های اجتماعی گسترده است و موضوعاتی مانند درمان، واکسیناسیون، تغذیه و بیماری‌ها از حوزه‌های پرتکرار آن هستند.»

صادقی با اشاره به نقش اینفلوئنسرها در انتشار یا مقابله با این نوع اطلاعات گفت: «مطالعات نشان می‌دهد افراد دارای دنبال‌کننده زیاد می‌توانند بر نگرش‌ها و رفتارهای سلامت مخاطبان خود اثر قابل‌توجهی بگذارند. این اثر لزوماً به‌معنای منفی‌بودن نقش اینفلوئنسرها نیست. اتفاقاً اگر افراد دارای نفوذ اجتماعی به منابع علمی معتبر متصل شوند، می‌توانند به ارتقای سواد سلامت کمک کنند. سازمان جهانی بهداشت نیز شبکه‌ای از تولیدکنندگان محتوای سلامت را با هدف ترویج محتوای مبتنی بر شواهد و مقابله با اطلاعات نادرست ایجاد کرده است.»

این پزشک ادامه داد: «مشکل از جایی آغاز می‌شود که محبوبیت با صلاحیت علمی اشتباه گرفته شود. فالوئر زیاد، مدرک پزشکی نیست؛ تعداد بازدید، معادل اعتبار علمی نیست و تجربه شخصی یک بلاگر نیز نمی‌تواند جایگزین کارآزمایی بالینی، مرور نظام‌مند یا راهنمای معتبر درمانی شود.»

تبعات خطرناک

به گفته او، این مسئله در حوزه‌هایی مانند درمان اعتیاد می‌تواند پیامدهای جدی‌تری داشته باشد: «فردی که درباره ترک مواد، داروهای ترک اعتیاد، متادون، شیشه، الکل یا درمان اختلالات روانی توصیه‌ای ارائه می‌کند، عملاً درباره تصمیم‌هایی صحبت می‌کند که ممکن است مستقیماً بر سلامت فرد اثر بگذارد. توصیه نادرست می‌تواند باعث قطع خودسرانه دارو، تأخیر در مراجعه، انتخاب درمان ناکارآمد یا حتی ایجاد خطر جانی شود.»

او با بیان اینکه انتشار اطلاعات نادرست پزشکی تنها به یک مسئله رسانه‌ای محدود نمی‌شود و مسئله سلامت عمومی جامعه است، گفت: «سازمان جهانی بهداشت از مفهوم infodemic یا «همه‌گیری اطلاعاتی» برای توصیف حجم بالای اطلاعات، از جمله اطلاعات نادرست و گمراه‌کننده، استفاده می‌کند. این وضعیت می‌تواند موجب سردرگمی، رفتارهای پرخطر، کاهش اعتماد به نهادهای علمی و تصمیم‌گیری‌های نادرست درباره سلامت شود.»
این پژوهشگر سلامت با بیان اینکه بررسی کیفیت محتوای سلامت در اینستاگرام نگرانی‌هایی را نشان می‌دهد، گفت: «یک مطالعه منتشرشده در سال ۲۰۲۴ درباره محتوای تغذیه‌ای حساب‌های پرنفوذ اینستاگرامی نشان داد که کیفیت و دقت بخش قابل‌توجهی از این محتواها مطلوب نیست و محتوای مربوط به مکمل‌ها و محتوای حساب‌های تجاری از پایین‌ترین کیفیت برخوردار بوده است.»

نظارت در ایران

صادقی با طرح این پرسش که آیا در ایران بر این محتواها نظارت می‌شود یا خیر، توضیح داد: «پاسخ دقیق‌تر این است که نظام نظارتی وجود دارد، اما با چالشی جدی در اجرای آن مواجه است. قانون مصوب سال ۱۳۹۷ درباره ممنوعیت تبلیغات و معرفی محصولات و خدمات غیرمجاز و آسیب‌رسان به سلامت، ارائه اطلاعات نادرست و تبلیغات خلاف واقع درباره داروها، فرآورده‌های خوراکی، آرایشی، گیاهی، مکمل‌ها، تجهیزات پزشکی و خدمات سلامت را ممنوع کرده و برای آن ضمانت‌های قانونی در نظر گرفته است. همچنین در این قانون بر همکاری دستگاه‌های ذی‌ربط برای مقابله با چنین تبلیغاتی در فضای مجازی تأکید شده است.»

او تأکید کرد: «در هفته‌های اخیر نیز مسئولان وزارت بهداشت و سازمان نظام پزشکی صراحتاً درباره دشواری نظارت بر صفحات درمانی در شبکه‌های اجتماعی، به‌ویژه اینستاگرام، سخن گفته‌اند. رئیس مرکز نظارت و اعتباربخشی امور درمان وزارت بهداشت از مشکل احراز هویت و صلاحیت صاحبان صفحات و دشواری نظارت بر پلتفرم‌های خارجی سخن گفته و اعلام کرده است که هزاران صفحه مداخله‌گر شناسایی و بخشی از آنها با همکاری دستگاه قضایی مسدود شده‌اند.»

به گفته او، مشکل صرفاً «نبود قانون» نیست، بلکه شکاف اصلی میان قانون، سرعت تولید محتوا و امکان اجرای مؤثر و پیشگیرانه نظارت است: «در فضای اینستاگرام ممکن است یک تبلیغ سلامت در چند ساعت به صدها هزار نفر برسد، درحالی‌که فرایند شناسایی، بررسی علمی، احراز صلاحیت، اعلام تخلف و اقدام قانونی بسیار کندتر است.»

راه‌حل مقابله با اطلاعات نادرست

این پزشک درباره راه‌حل مقابله با این نوع تبلیغات گفت: «راه‌حل فقط حذف چند صفحه متخلف نیست. نخست، باید میان محتوای آموزشی، تبلیغات تجاری و مداخله درمانی تفاوتی روشن وجود داشته باشد. دوم، صفحات و افرادی که ادعای ارائه خدمات پزشکی، روان‌شناختی، تغذیه‌ای یا درمان اعتیاد دارند، باید به‌گونه‌ای قابل‌راستی‌آزمایی به صلاحیت حرفه‌ای خود متصل باشند.»

او ادامه داد: «تبلیغات تجاری باید به‌صورت شفاف برای مخاطب مشخص کند که این یک تبلیغ پولی است و چه شخص یا شرکتی هزینه آن را پرداخت کرده است. همچنین ادعاهای پزشکی نباید صرفاً به‌دلیل استفاده از واژه‌هایی مانند «علمی»، «تخصصی» و «تحقیقات نشان داده‌اند» یا نمایش روپوش سفید معتبر تلقی شوند. هر ادعای پزشکی باید در منابع معتبر علمی قابل‌بررسی باشد.»

صادقی تأکید کرد: «پلتفرم‌ها نمی‌توانند مسئولیت خود را صرفاً به «کاربرمحوربودن» فضای شبکه اجتماعی محدود کنند. الگوریتمی که یک محتوا را به میلیون‌ها نفر پیشنهاد می‌کند، عملاً در میزان دسترسی مخاطب به آن محتوا نقش دارد و بنابراین باید سازوکارهای مؤثرتری برای شناسایی محتوای پرخطر سلامت داشته باشد. سازمان جهانی بهداشت نیز بر همکاری با پلتفرم‌های اجتماعی برای افزایش دسترسی به منابع معتبر و مقابله با اطلاعات نادرست تأکید کرده است.»

او با تأکید بر مسئولیت جامعه پزشکی و علمی در این حوزه گفت: «اگر متخصصان معتبر فضای شبکه‌های اجتماعی را کاملاً رها کنند، طبیعی است که فضای خالی را کسانی پر کنند که ممکن است مهارت بیشتری در تولید محتوای جذاب داشته باشند، اما الزاماً دانش و صلاحیت کافی برای ارائه توصیه سلامت ندارند. امروز یکی از مهم‌ترین وظایف پزشکان و متخصصان فقط درمان بیمار در مطب و بیمارستان نیست؛ مبارزه با اطلاعات نادرست سلامت نیز بخشی از مسئولیت اجتماعی حرفه پزشکی است.»

به گفته صادقی، مردم حق دارند بدانند محتوایی که درباره سلامت خود می‌بینند، از سوی چه کسی تولید شده، بر چه شواهدی استوار است و آیا تبلیغ است یا آموزش: «همچنین باید این اصل را جدی بگیریم که در سلامت عمومی، تعداد فالوئر نباید جایگزین صلاحیت علمی شود و جذابیت تبلیغ نباید جایگزین شواهد پزشکی باشد.»