روز سه‌شنبه ۳ شهریور، انجمن سازندگان و پیمانکاران مترو استان تهران، همایش تخصصی ملی «افزایش تاب‌آوری با استفاده از ظرفیت‌های مترو» را برگزار کرد. بررسی تحقق تاب‌آوری شهر تهران با به‌کارگیری مترو، اقدامی به‌موقع و ضروری است، اما لازم است بعد شهرسازی در این فرایند به‌صورت پررنگ‌تری مورد توجه قرار گیرد. یکی از نکات مثبت این همایش، دعوت از گروه‌های صنفی به نمایندگی از تخصص‌های مهندسی مختلف بود که فرصتی برای تبادل‌نظر میان رشته‌های مختلف فراهم کرد.

بسیاری از کشورها و شهرها، تاب‌آوری را بخشی از بیانیه چشم‌انداز، اهداف کلان و اولویت‌های خود در طرح‌های شهری قرار داده‌اند. اولویت‌ها و چالش‌های تحقق تاب‌آوری در کشورهای مختلف، متفاوت است. بااین‌حال، براساس نظام‌های فکری جدید، دیگر نمی‌توان به‌صورت جزیره‌ای و مجزا فکر یا اقدام کرد. نکته مهم آن است که تاب‌آوری یک فرایند است.

تمامی شهرها و کشورها بخشی از نظام‌های پیچیده و انعطاف‌پذیر هستند و هر رخداد در یک منطقه می‌تواند سایر مناطق را نیز تحت‌تأثیر قرار دهد. در رویکردهای جدید درباره تاب‌آوری و مدیریت بحران، بر مواجهه با بحران‌های پیچیده و سناریوهای چندمخاطره‌ای تأکید می‌شود.

تاب‌آوری تنها به معنای ساخت زیرساخت‌های حفاظتی جدید نیست، بلکه به معنای شناخت، انطباق و به‌هم‌پیوسته‌کردن ظرفیت‌های موجود شهری، از جمله زیرساخت‌ها نیز هست. متروی تهران یکی از بزرگ‌ترین زیرساخت‌های موجود، زیرزمینی، شبکه‌ای و عمومی شهر تهران است. ظرفیت تاب‌آوری مترو فراتر از نقش آن به‌عنوان پناهگاه است و می‌تواند مجموعه‌ای از کارکردها و ظرفیت‌های مختلف را شامل شود.

یکی از این ظرفیت‌ها، حفاظت از جان شهروندان از طریق استفاده از مترو به‌عنوان پناهگاه است. مترو همچنین می‌تواند برای جابه‌جایی اضطراری، تخلیه و انتقال جمعیت، دسترسی به خدمات حیاتی، پشتیبانی لجستیکی و تأمین اضطراری، ارتباطات و هماهنگی در شرایط بحران و نیز تداوم فعالیت‌های اقتصادی و چرخه زندگی مورد استفاده قرار گیرد.

ظرفیت تاب‌آوری مترو به مجموعه‌ای از عوامل وابسته است که ایمنی سازه‌ای، سیستم‌های اضطراری، دسترسی، خدمات زیربنایی، مدیریت، آمادگی و افزونگی را شامل می‌شود. مترو می‌تواند نه‌تنها در مرحله مواجهه با بحران، بلکه در مراحل مختلف آمادگی، پاسخ و بازیابی نیز نقش داشته باشد. بااین‌حال، جانمایی ایستگاه‌ها، ظرفیت و تعداد آنها ــ بسته به موقعیت، کارکرد و نقششان در شهر ــ و همچنین کاربری‌ها، عملکردها و بارگذاری‌های اطراف آنها، در تدوین برنامه‌های مدیریت بحران مرتبط با شبکه‌های مترو بسیار حیاتی است. بدون توجه به ابعاد پیچیده و چندوجهی و بحران‌های چندگانه، هر طرح و برنامه‌ای تقلیل‌گرایانه و ساده‌انگارانه خواهد بود.

راه‌حل‌های زیادی برای استفاده بهینه از متروی تهران وجود دارد، اما در همه آنها برای استفاده مؤثرتر از ظرفیت‌های مترو، باید به ایجاد یک «شبکه تاب‌آور به‌هم‌پیوسته» توجه کرد. یکی از الزامات اساسی، توجه به تاب‌آوری چندمخاطره‌ای است. مترو باید برای مواجهه با بیش از یک نوع بحران و مخاطره آماده شود و برنامه‌ریزی آن نباید صرفاً بر یک سناریوی خاص متمرکز باشد.

تهران لازم نیست مسیر تاب‌آوری خود را از صفر آغاز کند. بخش قابل‌توجهی از زیرساخت‌ها و ظرفیت‌های موردنیاز برای ایجاد تاب‌آوری، درحال‌حاضر وجود دارد. مسئله اصلی، شناخت، اتصال، هماهنگ‌سازی و فعال‌کردن این ظرفیت‌ها در قالب یک رویکرد سیستمی است.

برای ارتقای تاب‌آوری شهری تهران، باید از شبکه مترو به‌عنوان ظرفیتی سیستمی، چندلایه و چندعملکردی استفاده کرد. همچنین تغییرات لازم برای فعال‌کردن ظرفیت تاب‌آوری مترو باید مورد توجه قرار گیرد.

نکته‌ای که در زمینه تاب‌آوری مترو کمتر به آن توجه می‌شود، این است که مترو شبکه‌ای زیرزمینی و مستقل نیست که فقط ظرفیت تبدیل‌شدن به پناهگاه را داشته باشد، بلکه روی زمین نیز تناظر و مابه‌ازای فضایی در قالب سازوکارهای شهرسازی دارد. کاربری‌ها، بارگذاری‌های جمعیتی و فعالیتی و شبکه‌های عبوری شهر بر شبکه مترو تأثیر می‌گذارند و از آن تأثیر می‌پذیرند. به‌تبع تغییر فعالیت‌ها و عملکردها، بازه‌های زمانی استفاده از فضاهای شهری نیز تغییر می‌کند. هر تغییری در زیرساخت‌های روی زمین و زیر زمین، چهره شهر را از نظر کالبدی، عملکردی، اجتماعی، اقتصادی و حتی هویتی دگرگون می‌کند.

برای مثال، تغییراتی مانند گران‌شدن بنزین، فشار بر شبکه‌های حمل‌ونقل عمومی را افزایش می‌دهد. در نتیجه، فشار بر شبکه مترو بیشتر می‌شود و بارگذاری حجمی و جمعیتی نیز تغییر می‌کند. همه اینها نکاتی هستند که هنگام بحث درباره مدیریت بحران، تاب‌آوری و پدافند در ارتباط با شبکه مترو در تهران و دیگر شهرهای ایران باید به آنها توجه شود.

یکی دیگر از تغییرات لازم برای ارتقای تاب‌آوری و ایجاد ظرفیت استفاده از مترو به‌عنوان پناهگاه در زمان جنگ، اصلاح وضعیت موجود ایستگاه‌های مترو است. همین حالا بسیاری از ایستگاه‌های مترو کشش بار جمعیتی واردشده به آنها را ندارند؛ به‌ویژه در ساعات اوج رفت‌وآمد صبح و عصر که مردم به محل کار می‌روند یا از محل کار بازمی‌گردند. در ایام خاص، مانند نوروز یا هنگام برگزاری مراسم ویژه مذهبی و آیینی نیز فشار جمعیتی در بسیاری از ایستگاه‌های مترو به‌شدت افزایش می‌یابد؛ تا جایی که ورود به ایستگاه‌ها، خروج از آنها و حتی سوارشدن به قطارها بسیار دشوار و گاه غیرممکن می‌شود. ایستگاه‌های بازار یا سعدی در روزهای پیش از نوروز، نمونه‌هایی از این وضعیت هستند.

حال تصور کنید در چنین شرایطی، حادثه یا حتی بحران کوچکی رخ دهد؛ این حادثه می‌تواند به یک فاجعه تبدیل شود. ورودی‌ها و خروجی‌های ایستگاه‌های خطوط پرکاربرد مترو به ارتقای کمی و کیفی نیاز دارند تا ظرفیت و ویژگی‌های آنها با آنچه روی زمین و در سطح شهر رخ می‌دهد، منطبق باشد.

علاوه‌براین، شبکه مترو و ایستگاه‌های آن باید با طرح‌های مدیریت بحران شهری، از جمله مسیرها و فضاهای تخلیه اضطراری، مراکز امدادی، بیمارستان‌ها و ایستگاه‌های آتش‌نشانی هماهنگ باشند و ارتباطی اصولی با آنها داشته باشند.

مترو می‌تواند فراتر از یک سیستم حمل‌ونقل یا پناهگاه اضطراری، به‌عنوان بخشی از زیرساخت تاب‌آور شهر و شبکه‌ای برای حفاظت، جابه‌جایی، اتصال، پشتیبانی و بازیابی فعالیت‌های شهری مورد استفاده قرار گیرد.