بافت تاریخی سنگلج و بناهای قدیمی آن را می‌توان فرصتی برای آشنایی با هویت و میراث تاریخی تهران دانست؛ فرصتی که می‌توان با توسعه گردشگری، آن را به بستری برای آشنایی شهروندان با اصالت و ریشه‌های تهران قدیم تبدیل کرد و با حفظ و حراست از آن، بخشی از تاریخ این کلان‌شهر را برای آیندگان به یادگار گذاشت.

شاید انتظار معمول از مدیریت شهری و وزارت میراث فرهنگی نیز همین باشد؛ حفظ بافت تاریخی و بناهای ارزشمند تهران و محله سنگلج به‌عنوان یکی از محله‌های اولیه تهران. اما در عمل، اتفاقی دقیقاً خلاف این انتظار در بافت تاریخی سنگلج در حال رقم‌خوردن است.

خانه‌های قدیمی به‌جای آنکه حفظ و مرمت شوند، یا تخریب می‌شوند یا به‌راحتی به کارگاه و انبار تبدیل می‌شوند. وقتی یک بنای تاریخی به کارگاه یا انبار تبدیل می‌شود، دیگر برای صاحب آن، هویت و ارزش تاریخی بنا اهمیتی ندارد. بنا باید خود را با نیازهای کارگاه یا انبار هماهنگ کند و در این مسیر، هر تغییری که لازم باشد، در آن ایجاد می‌شود. اگر سری به داخل بعضی از این بناها بزنید، گاهی دیگر چیزی از ساختار و هویت اولیه خانه باقی نمانده است.
در چنین شرایطی، به‌جای رفت‌وآمد خانواده‌ها و گردشگران در محله، این کارگران و خودروهای جابه‌جایی بار هستند که بر فضای محله سنگینی می‌کنند؛ اتفاقی که به‌تدریج کیفیت زندگی ساکنان و ماهیت تاریخی محله را تحت‌تأثیر قرار داده است.

چه شد که مدیران شهری این‌گونه به جنگ با بافت تاریخی و هویت ارزشمند شهر برخاستند؟

کار اما به همین‌جا ختم نمی‌شود. در سال‌های اخیر، کارگاه‌های طلاسازی نفوذ گسترده‌ای در محله سنگلج پیدا کرده‌اند. این کارگاه‌ها علاوه بر ایجاد تغییرات گسترده در داخل بناهای قدیمی محله، پا را فراتر گذاشته و ظاهر بیرونی برخی از این خانه‌ها را نیز با نرده‌کشی و تغییرات دیگر دستخوش دگرگونی کرده‌اند؛ تغییراتی که چهره تاریخی کوچه‌ها و بناهای محله را مخدوش می‌کند.

اما حتی این هم پایان ماجرا نیست. امروز، در کنار نگرانی درباره تخریب تدریجی بافت و بناهای تاریخی، موضوع سلامت ساکنان نیز به یکی از دغدغه‌های جدی محله تبدیل شده است. برخی کارگاه‌های طلاسازی با فعالیت خود، آلاینده‌هایی تولید می‌کنند که در صورت نبود تجهیزات مناسب تصفیه و کنترل، می‌توانند وارد محیط زندگی ساکنان شوند. از سوی دیگر، موضوع پساب حاصل از این فعالیت‌ها و احتمال ورود پساب‌های آلوده و اسیدی به جوی‌های محله، نگرانی دیگری است که نمی‌توان به‌سادگی از کنار آن گذشت.

وقتی یک فعالیت صنعتی و کارگاهی در دل یک بافت مسکونی و تاریخی شکل می‌گیرد، موضوع فقط تغییر کاربری یک خانه قدیمی نیست. این فعالیت می‌تواند هم‌زمان بر هویت تاریخی محله، کیفیت زندگی ساکنان و سلامت محیط اثر بگذارد. بنابراین، نمی‌توان با مسئله صرفاً به‌عنوان یک موضوع صنفی یا اقتصادی برخورد کرد.

در نبود نظارت مؤثر، کارگاه‌های طلاسازی دیگر فقط به تخریب تدریجی بافت و بناهای محله سنگلج اکتفا نمی‌کنند؛ حالا نگرانی درباره سلامت اهالی نیز به این فهرست اضافه شده است.

سنگلج فقط مجموعه‌ای از خانه‌های قدیمی نیست. این محله بخشی از حافظه تاریخی تهران است؛ محله‌ای که هنوز می‌تواند روایتگر بخشی از شکل‌گیری و زندگی تهران قدیم باشد. اگر قرار باشد هر خانه تاریخی به انبار یا کارگاه تبدیل شود، هر نمای تاریخی با نرده و الحاقات تغییر کند و فعالیت‌های آلاینده بدون نظارت کافی در دل محله ادامه پیدا کنند، دیگر چه چیزی از این میراث برای آیندگان باقی می‌ماند؟

مسئله امروز سنگلج فقط حفظ چند خانه قدیمی نیست؛ مسئله، حفظ یک محله تاریخی و هویت آن و در کنار آن، حفظ حق ساکنان محله برای زندگی در محیطی سالم و باکیفیت است.

اما چه شد که کارگاه‌های طلاسازی تا این اندازه آزادانه امکان پیدا کردند که هم هویت تاریخی سنگلج را دستخوش تغییر کنند و هم سلامت و کیفیت زندگی اهالی محله را تحت‌تأثیر قرار دهند؟

پاسخ این پرسش را باید از مدیران شهری و متولیان میراث فرهنگی خواست؛ پیش از آنکه تخریب‌ها و تغییرات به نقطه‌ای برسند که دیگر امکان بازگرداندن سنگلج به هویت تاریخی خود وجود نداشته باشد.