نمایشگاه «این صورت باقی» نگاهی به مسیر شکل‌گیری و دگرگونی عکاسی، از یک دانش فنی برای ثبت جهان تا جایگاه امروزی آن به‌عنوان رسانه‌ای هنری و فرهنگی، دارد. این نمایشگاه با تکیه بر آثار گنجینه موزه هنرهای معاصر تهران، علاوه بر موضوعاتی چون پرتره، طبیعت، منظره‌نگاری و مستند اجتماعی، به مفاهیم و جریان‌هایی مانند گذر از عینیت‌گرایی، تداوم لحظه و پساعکاسی نیز می‌پردازد. در آثار به‌نمایش‌درآمده، ارتباط عکاسی با نقاشی، مجسمه‌سازی، هنر مفهومی، اجرا و چیدمان دنبال می‌شود تا نقش این رسانه در تحول هنر روشن‌تر شود. نمایش شش آلبوم تاریخی هم بخشی از این روایت است و روند تغییرات این فرهنگ دیداری را بازتاب می‌دهد.

ایده این نمایشگاه از سال ۱۴۰۴ شروع شد و تصمیم بر آن شد تا از گنجینه دیده‌نشده یا کمتر دیده‌شده، آثاری به نمایش گذاشته شود. «محمدرضا طهماسب‌پور»، «افسانه کامران» و «زانیار بلوری»، سه نمایشگاه‌گردان «این صورت باقی» هستند که بخش‌های مختلف این نمایشگاه را طراحی کرده‌اند.

کامران در گفت‌وگو با «پیام ما» درباره انتخاب موضوع عکاسی برای نمایشگاه پس از برگزاری چند نمایشگاه نقاشی می‌گوید: «پیش‌تر، موزه از سال ۵۶ تا دهه ۹۰، چند بار نمایشگاه‌هایی از عکس‌های موزه برگزار کرده بود. اولین‌بار، در نمایشگاه سال ۱۳۵۶، هم‌زمان با افتتاح موزه هنرهای معاصر، «دانا استاین» نمایشگاهی به اسم «عکاسی ابداعی» گذاشته بود. رئیس موزه هم به ما گفتند گنجینه موزه چند آلبوم قدیمی عکس دارد و از ما خواستند نمایشگاهی با عکس‌های موزه برگزار کنیم.»

به گفته او، در این نمایشگاه تلاش شده سناریویی انتخاب شود که نقش عکس را در فرهنگ دیداری به‌خوبی نشان دهد: «بنابراین فکر کردیم به بهانه ۲۰۰سالگی عکاسی، نقش عکاسی را در فرهنگ معاصر و همچنین هنرهای معاصر مرور کنیم؛ چراکه سابقه عکاسی در ایران هم طولانی‌مدت است. چند گالری را براساس تقسیمات موضوعی، مانند مستند اجتماعی، چشم‌انداز یا پرتره، در نظر گرفتیم. اسم نمایشگاه را هم به دلیل اینکه وزن پرتره‌ها و عکس‌های آلبوم بیشتر است، «این صورت باقی» نام‌گذاری کردیم.»

در جست‌وجوی هویت

عکاسی در آغاز، پاسخی به میل انسان برای ماندگارکردن لحظه و ثبت رد نور بود، اما خیلی زود از یک ابزار فنی فراتر رفت. تجربه‌های ویلیام هنری فاکس تالبوت و دیگر پیشگامان نشان داد که دوربین فقط وسیله‌ای برای ثبت آنچه در برابر آن قرار دارد نیست و می‌تواند شیوه‌ای تازه برای دیدن و ساختن تصویر باشد. در ادامه این مسیر، پیکتوریالیسم شکل گرفت؛ جریانی که تلاش داشت عکاسی را از صرفِ ثبت مکانیکی یک لحظه فراتر ببرد و با حال‌وهوای شاعرانه، رمانتیک و نقاشی‌گونه، جایگاه آن را به‌عنوان یک هنر مستقل تثبیت کند، چراکه عکاسی هنوز به‌عنوان دانشی پایه شناخته می‌شد و دغدغه زیبایی‌شناسی نداشت.

کامران درباره طی‌شدن این مسیر، از وابستگی به هنر دیگری چون نقاشی تا عکاسی دیجیتال، توضیح می‌دهد: «خط روایت نمایشگاه درباره همین موضوع است. اولین عکسی که در نمایشگاه می‌بینید، عکس سرخس تالبوت براساس تکنیک فتوژنیک است. ما این مسیر را رد می‌کنیم و به عکس‌های «هیل» و «آدامسون»، زوجی از عکاسان پیشگام اسکاتلندی، می‌رسیم. همچنین مجله «کمرا ورک» (Camera Work) را داریم که اکثر شماره‌های آن در آرشیو موزه وجود داشت و در این نمایشگاه هم به نمایش درآمده است.»

به گفته او، مسیری که عکاسی طی می‌کند، در ابتدا یک ابزار فنی و به‌عنوان یک دانش پایه است و خیلی دغدغه زیبایی‌شناسی ندارد: «اما خیلی زود مشخص می‌شود اگر بخواهد به‌عنوان هنر پذیرفته شود، باید با هنرهای دیگری چون نقاشی ترکیب شود. به همین دلیل رویکردهای پیکتوریالیستی را داریم که به‌صورت خیلی مشخص، هم آن را در منظره می‌بینیم و هم در پرتره‌ها. یعنی عکاسی هنوز این اعتمادبه‌نفس را در ابتدا ندارد که هنری مستقل باشد و سعی می‌کند خود را در قالب نقاشی نشان دهد.»
کامران ادامه می‌دهد: «دیوید هاکنی کتابی به نام «تاریخ تصویر» دارد و در این کتاب می‌گوید خیلی از نقاشان از عدسی‌ها و دوربین استفاده می‌کردند، اما جالب است که همواره مخالف عکاسی بوده‌اند. جالب‌تر این است که بعد از مرگ آن‌ها، در آتلیه‌شان دوربین عکاسی پیدا شده. اما در این نمایشگاه هم می‌بینیم عکاسی در ابتدا سعی می‌کند خود را به نقاشی نزدیک کند و در ادامه کشف می‌شود که چقدر پتانسیل بازنمایی واقعیت دارد.»

به گفته او، پس از ردشدن این مراحل، عکاسی آغاز به پرسشگری می‌کند که جایگاهش در هنر چیست و شروع به تثبیت وضعیت خود می‌کند.

دوربین در دست زنان

زنان در کجای این مسیر جایگاه خود را به‌عنوان عکاس تثبیت کردند؟ کامران توضیح می‌دهد: «عکاسی به نام «آنا اتکینز» داریم که دانشمند هم بوده. او همچنین کتابی را براساس چاپ سایانوتایپ کار می‌کند. در واقع از آغاز ورود عکاسی، نقش زنان را در چند جنبه می‌توان دید. از همان ابتدای عکاسی هم زنانی بودند که کار عکاسی می‌کردند و چهره‌های شاخص بودند.»

اما به دلیل سنگینی دوربین و پیچیدگی فرایندهای شیمیایی در عکاسی آنالوگ، زنان کمتری به عکاسی اقبال نشان می‌دادند: «بااین‌حال، تصویر زن عکاس یا مادر عکاس را بیشتر بعد از دوربین کداک داریم و مادرها شروع به عکاسی می‌کنند. قبل‌تر از آن، زنان به‌عنوان نگهبانان حافظه در خانه‌ها، سرو‌سامان‌دادن به آلبوم‌ها و جمع‌آوری عکس‌ها را وظیفه داشتند. بعد از دوربین کداک، ثبت لحظات رشد کودکان به‌واسطه مادر اتفاق می‌افتد.»

عکاسی در ایران هم مسیر طولانی‌ را طی کرده است تا به زنان برسد: «در ابتدا در ایران، عکاسی خواست شاهان بوده و تا زمان مشروطه مردمی نشده و در چهاردیواری کاخ‌ها بوده؛ به همین دلیل تصویر زنان را کمتر داریم. طبقات متوسط و عامه جامعه تا پهلوی اول که عکس اجباری می‌شود، عکسی ندارند. در صورتی که عکاسی در ایران بیش از صد و ۸۰ سال قدمت دارد. در مورد ایران، اینکه زنان خودشان بخواهند عکاسی کنند یا اینکه به‌مثابه سوژه باشند، دو جریان کاملاً متفاوت است. ما می‌دانیم از اواخر دوران قاجار، زنان عکاس و عکاسخانه‌هایی داریم که زنان عکاسی می‌کنند و آن‌ها هم به‌واسطه مردهای خانواده با دوربین عکاسی آشنا شده‌اند.»

نخستین رویارویی ایرانیان با یک هنر مدرن

در این نمایشگاه شش آلبوم برای نخستین‌بار نمایش داده می‌شود. اهمیت آلبوم‌ها از آن جهت است که در این تصاویر نخستین رویارویی ایرانیان را با عکاسی می‌بینیم؛ تصویر دانشجویانی که در دوره ناصرالدین‌شاه به اروپا رفتند و در آنجا از آن‌ها عکاسی شد و به ایران فرستادند. «محمدرضا طهماسب‌پور»، پژوهشگر عکاسی و کیوریتور «این صورت باقی»، در افتتاحیه این نمایشگاه درباره عکس‌ها گفت: «بعضی از کارگزاران ایران مثل سفیران این آلبوم‌ها را تنظیم کردند. یک نوع دیپلماسی دیداری را در این آلبوم‌ها شاهد هستیم که عکس چگونه به ایران آمده و چه تأثیری گرفتیم و اینکه چگونه ناصرالدین‌شاه که پایه‌گذار بخشی از عکاسی در ایران است، از این آلبوم‌ها تأثیر گرفته.»

او درباره ویژگی‌های این آلبوم‌ها به «پیام ما» می‌گوید: «این آلبوم‌ها تابه‌حال دیده نشده‌اند. هفت آلبوم است که شش آلبوم به نمایش گذاشته شده‌اند. آن زمان هنوز عکاسی در ایران شناخته‌شده نبوده و این‌ها اولین کسانی‌اند که با عکاسی به شیوه جدید و امروزی مواجه شدند. بخش دیگر، مربوط به پادشاهان و دولتمردان سیاسی و فرهنگی اروپا در قرن ۱۹ است که این آلبوم‌ها را به‌عنوان هدیه به دربار ایران فرستاده‌اند.»

دو آلبوم هم از امپراتوری عثمانی است: «آن‌ها هم شامل تصاویر پادشاهان و سلاطین و کارگزاران سیاسی، فرهنگی و نظامی هستند. یک آلبوم هم به نام «یوکوهاما» برای ژاپن است که آنجا آلبوم‌هایی از مناظر، حمل‌ونقل و فرهنگ ژاپن و… تولید می‌کردند و به توریست‌ها هدیه می‌دادند یا می‌فروختند. این آلبوم را «عثمان پاشا»، سفیر عثمانی در ژاپن، خریداری کرده و موقع برگشت، کشتی‌اش و خودش و دیگران غرق می‌شوند، اما این آلبوم می‌ماند.»

او درباره نقش این تصاویر در دیپلماسی فرهنگی ایران می‌گوید: «این‌ها آلبوم‌هایی است که از سلاطین و پادشاهان و کارگزاران سیاسی، فرهنگی و هنری اروپا برای ایران فرستاده شده. یعنی به نوعی یک دیپلماسی فرهنگی را در ایران می‌بینیم. به نظر من یکی از انگیزه‌های ناصرالدین‌شاه برای عکاسی همین آلبوم‌ها بوده.»

از نخستین رد نور بر کاغذ تا آلبوم‌های درباری و عکس‌های امروز، عکاسی همواره در حال تغییر بوده است. نمایشگاه «این صورت باقی» این مسیر طولانی را مرور می‌کند؛ مسیری که هنوز به پایان نرسیده و هر روز شکل تازه‌ای از تصویر را پیش روی ما می‌گذارد؛ تا امروز که هوش مصنوعی در حال تغییر و تحول در عکاسی است و این روزها مرز میان ثبت واقعیت و ساختن تصویر، بیش از همیشه جابه‌جا می‌شود.