نامه درخواست انتقال اموال فرهنگی – تاریخی

وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی با صدور مجوز انتقال قطعی اموال فرهنگی‌ـ‌تاریخی و آثار هنری گروه هنرهای سنتی به مجموعه فرهنگی‌ـ‌تاریخی سعدآباد، روند ایجاد «موزه هنرهای ملی ایران» را آغاز کرده است.

«علی دارابی»، قائم‌مقام وزیر میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی و معاون میراث فرهنگی، در نامه‌ای به «سیدرضا صالحی‌امیری»، وزیر میراث فرهنگی، خواستار صدور مجوز انتقال قطعی اموال فرهنگی‌ـ‌تاریخی و آثار هنری مرتبط با گروه هنرهای سنتی به مجموعه سعدآباد شده است.

در این نامه با اشاره به دستور پیشین وزیر درباره بازنگری در جایگاه و نحوه فعالیت گروه هنرهای سنتی و همچنین ساماندهی اموال فرهنگی‌ـ‌تاریخی و آثار هنری این مجموعه، آمده است که انتقال آثار می‌تواند زمینه ایجاد موزه هنرهای ملی ایران و فراهم شدن شرایط مناسب برای حفاظت، صیانت، مطالعه، معرفی و نمایش آثار هنرهای ملی کشور را فراهم کند.

دارابی تاکید کرده است که اجرای این انتقال پس از طی تمامی تشریفات و ضوابط قانونی انجام خواهد شد.

بر اساس این نامه که در تاریخ ۱۰ مرداد ۱۴۰۵ تنظیم شده، درخواست انتقال آثار پس از بررسی در وزارت میراث فرهنگی به وزیر ارائه و مجوز لازم برای آغاز فرآیند انتقال صادر شده است.

پس از صدور این مجوز، روزبه کردونی، مشاور عالی وزیر و مدیرکل حوزه وزارتی، در نامه‌ای به محمدابراهیم زارعی، رئیس پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری، دستور بازدید فوری از مرکز هنرهای سنتی و ساماندهی آثار موجود را ابلاغ کرده است.

در این نامه بر برگزاری جلسه حضوری در محل هنرهای سنتی و انجام اقدامات فوری برای ساماندهی آثار تاکید شده و آمده است: «بازدید و جلسه حضوری در محل هنرهای سنتی ضروری است. با اولویت و فوریت، کلیه اشیای موجود مرکز هنرهای سنتی تحویل اداره‌کل موزه‌ها شود.» این تصمیم در حالی اعلام شده است که جمعی از کارشناسان، هنرمندان و فعالان میراث فرهنگی نسبت به جابه‌جایی اموال و تغییر کاربری فضای پژوهشکده هنرهای سنتی ابراز نگرانی کرده‌اند و معتقدند انتقال این مجموعه تنها جابه‌جایی آثار نیست، بلکه می‌تواند بر تداوم فعالیت‌های پژوهشی، آموزشی و انتقال دانش هنرهای سنتی تاثیر بگذارد.

تجربیات تلخ گذشته درباره جابه‌جایی‌ها

«محمدعلی ورود»، فعال در زمینه پیکرتراشی چوبی و کارشناس سابق پژوهشکده هنرهای سنتی، درباره انتقال اموال پژوهشکده هنرهای سنتی به کاخ سعدآباد به «پیام ما» می‌گوید: «تجربه جابه‌جایی‌های گذشته در سازمان میراث فرهنگی نشان داده که چنین تصمیم‌هایی می‌تواند تبعات جبران‌ناپذیری داشته باشد.» او با اشاره به دوره مدیریت بقایی در دولت دهم می‌افزاید: «در آن دوره، بخش‌هایی از سازمان میراث فرهنگی از تهران منتقل و مجموعه‌هایی به شیراز و اصفهان فرستاده شد. یکی از آسیب‌های جدی این جابه‌جایی‌ها متوجه مرکز اسناد سازمان میراث فرهنگی بود؛ مرکزی که اسناد ارزشمندی از دوره کاوش‌های باستان‌شناسی و منابع تاریخی نفیس را در اختیار داشت. بخشی از این اسناد و کتاب‌ها، حدود ۳۰ هزار مورد، پس از انتقال به شیراز در شرایط نامناسب نگهداری شدند و زمانی که دوباره بازگردانده شدند، بخش قابل توجهی از آنها، حدود یک‌سوم یا بیشتر، دیگر وجود نداشت و سرنوشتشان مشخص نشد.»

این کارشناس با اشاره به انتقال پژوهشکده هنرهای سنتی در همان دوره می‌گوید: «این مجموعه با پیشینه‌ای بیش از یک قرن، امتداد مدرسه هنرهای مستظرفه است و انتقال آن به اصفهان آسیب‌های زیادی به همراه داشت. کارکنان و هنرمندان این مجموعه نیز با مشکلات فراوانی روبه‌رو شدند؛ چرا که انتقال یک نهاد تخصصی فقط جابه‌جایی ساختمان و اشیا نیست، بلکه شبکه‌ای از دانش، تجربه و ارتباطات انسانی را تحت تاثیر قرار می‌دهد.»

به گفته «ورود»، تیم مدیریتی جدید وزارت میراث فرهنگی از بدنه تخصصی این حوزه نیست و پرسش این است که آیا شناخت و دغدغه لازم نسبت به فرهنگ و هنر دارد یا نه.
این هنرمند پیکرتراش چوبی ادامه می‌دهد:« به نظر می‌رسد هدف اصلی، تخلیه ساختمان پژوهشکده هنرهای سنتی و تبدیل آن به فضای اداری است، در حالی که نباید یک نهاد ملی و تخصصی هنرهای سنتی قربانی نیازهای اداری شود.»

احداث پژوهشکده هنرهای سنتی، ارزشمند بود

«ورود» درباره جایگاه حقوقی پژوهشکده هنرهای سنتی می‌گوید: «این مجموعه زیرمجموعه پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری است؛ پژوهشگاهی که مجوز خود را از وزارت علوم دریافت کرده و به عنوان یک نهاد علمی مستقل فعالیت می‌کند.» او تاکید می‌کند: «تشکیل پژوهشگاه میراث فرهنگی اقدامی ارزشمند بود تا فعالیت‌های پژوهشی این حوزه در چارچوب علمی قرار گیرد و امکان تعامل با مراکز علمی دنیا فراهم شود. پژوهشگاه نیز دارای هیئت امناست و ورود مستقیم وزیر میراث فرهنگی به حوزه‌های مرتبط با ساختار علمی آن، نیازمند بررسی حقوقی جدی است.»

درخواست توقف فوری نقل و انتقالات

«ورود» تاکید می‌کند: «نخستین درخواست من به عنوان یک هنرمند، توقف فوری روند انتقال است تا تشکل‌های تخصصی، کارشناسان و صاحب‌نظران این حوزه درباره آینده پژوهشکده بررسی و اظهارنظر کنند.»

به گفته او، پژوهشکده هنرهای سنتی یک ساختمان اداری معمولی نیست، بلکه حاصل دهه‌ها تجربه، دانش استادکاران و پژوهشگران و بخشی از حافظه فرهنگی کشور است: «تصمیم‌گیری درباره آن باید با حضور متخصصان انجام شود. تشکل‌های حوزه میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی که بدنه اصلی سرمایه انسانی این حوزه هستند، باید در چنین تصمیمی مشارکت داشته باشند و دیدگاه آنها شنیده شود.»

وزیر صلاحیت تصمیم‌گیری درباره پژوهشکده را ندارد

«ورود» معتقد است که نه وزیر میراث فرهنگی و نه تیم مدیریتی همراه او، به تنهایی صلاحیت تصمیم‌گیری درباره مجموعه‌ای با بیش از صد سال سابقه و چنین سرمایه ملی ارزشمندی را ندارند: «پژوهشکده هنرهای سنتی یکی از نهادهای مهم برای تحقق اهداف برنامه هفتم توسعه در حوزه میراث فرهنگی و اجرای سند ملی توسعه صنایع دستی مصوب شورای عالی انقلاب فرهنگی است. اگر این مجموعه تضعیف شود یا کارکرد اصلی خود را از دست بدهد، بخشی از این سیاست‌های بالادستی نیز با مشکل مواجه خواهد شد.»

کارزار مخالفت

«ورود» با اشاره به شکل‌گیری کارزار مخالفت با انتقال پژوهشکده هنرهای سنتی می‌گوید: «بیش از ۸۰۰ نفر از پژوهشگران، محققان، روسای انجمن‌ها و فعالان تخصصی حوزه میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی این کارزار را امضا کرده‌اند.هدف این کارزار رساندن صدای جامعه تخصصی به مسئولان و جلوگیری از تصمیم‌گیری درباره یک سرمایه ملی بدون مشارکت متخصصان است.» به گفته او، نامه‌ای برای رئیس‌جمهور و نامه‌ای نیز برای خسروپناه، دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی، در حال تنظیم است تا نسبت به تبعات این تصمیم و جایگاه پژوهشکده هنرهای سنتی توجه لازم صورت گیرد.

این هنرمند پیکرتراش چوبی با اشاره به تجربه شخصی خود از حضور در پژوهشکده هنرهای سنتی می‌گوید: این مجموعه فقط یک ساختمان نیست، بلکه یک فضای آموزشی و پژوهشی است که زنجیره‌ای از نسل‌های استادان و هنرمندان را به یکدیگر متصل می‌کند.

او ادامه می‌دهد: «دانش و تجربه‌ای که در این مجموعه شکل گرفته، با انتقال چند اثر یا چند دستگاه به مکان دیگری قابل بازسازی نیست؛ زیرا هویت اصلی این مجموعه به انسان‌ها، آموزش، پژوهش و ارتباط میان نسل‌های هنرمندان وابسته است.»

تبعات گسترده جابه‌جایی اموال

«حجت‌الله مرادخانی»، مدرس هنرهای سنتی در دانشگاه، درباره تصمیم برای جابه‌جایی اموال پژوهشکده هنرهای سنتی به خبرنگار «پیام ما» می‌گوید: «این تصمیم را نمی‌توان یک اقدام اداری و روتین دانست، زیرا پژوهشکده هنرهای سنتی تنها محل نگهداری آثار نیست، بلکه بستری برای تداوم، انتقال و بازتولید دانش هنرهای سنتی ایران است.»

او می‌افزاید:« مسئله فقط انتقال اموال و محل استقرار کارکنان نیست، بلکه پرسش اصلی این است که آیا این اقدام، زیست‌بوم تداوم و انتقال دانش هنرهای سنتی را تخریب نمی‌کند؟ پژوهشکده هنرهای سنتی تنها مرکز ملی این حوزه در مجموعه وزارت میراث فرهنگی است و تغییر کارکرد آن می‌تواند تبعات گسترده‌ای داشته باشد.»

قصد دارند صاحبخانه را بیرون کنند

مرادخانی تاکید می‌کند: «پژوهشکده هنرهای سنتی و کارکنان آن صاحبان اصلی این فضا هستند، اما اکنون قرار است این مجموعه تخلیه شود و به جای آن فضای اداری ایجاد شود. در حالی که تاکنون هیچ گزارش کارشناسی درباره این تصمیم منتشر نشده و از حدود ۶۰ نیروی این پژوهشکده که بسیاری از آنها بیش از ۱۶ سال سابقه فعالیت دارند نیز نظرخواهی نشده است.» او با اشاره به تعهدات ایران در حوزه میراث فرهنگی ناملموس می‌گوید: «این اقدام با تعهدات ایران در قبال کنوانسیون ۲۰۰۳ یونسکو درباره میراث فرهنگی ناملموس محل پرسش است. ایران به عنوان عضو این کنوانسیون متعهد شده است از صیانت، حفظ و بازتولید میراث فرهنگی ناملموس، از جمله هنرهای سنتی، حمایت کند.» مرادخانی می‌افزاید: براساس ماده ۲ کنوانسیون ۲۰۰۳، میراث ناملموس شامل اعمال، بازنمایی‌ها، دانش‌ها، مهارت‌ها و هنرهای سنتی است که جوامع آنها را بخشی از میراث خود می‌دانند. هنرهای سنتی ایران دقیقاً در همین چارچوب قرار می‌گیرد.

ساختار متولی صنایع دستی آسیب می‌بیند

این مدرس هنرهای سنتی تاکید می‌کند: «صیانت در ادبیات یونسکو فقط به معنای نگهداری اشیا و آثار نیست، بلکه شامل شناسایی، مستندسازی، پژوهش، حفاظت، ترویج و فراهم کردن زمینه انتقال میراث ناملموس از طریق آموزش رسمی و غیررسمی به نسل‌های بعد است.»

به گفته او، برای هنرهای سنتی ایران تنها یک مرکز تخصصی وجود دارد که وظیفه پژوهش، آموزش و تداوم این حوزه را دنبال می‌کند و آن پژوهشکده هنرهای سنتی است. اگر این مجموعه پراکنده شود، در واقع ساختاری که باید متولی صیانت از این میراث باشد، تضعیف خواهد شد.

مرادخانی با اشاره به فضای تخصصی پژوهشکده می‌گوید:« مسئله فقط جابه‌جایی چند اثر نیست. بسیاری از تجهیزات، مانند دارهای بزرگ بافت، برای همین فضا طراحی شده‌اند و انتقال آنها می‌تواند کارکرد تخصصی مجموعه را از بین ببرد. ارگ آزادی نیز از ابتدا برای چنین فعالیت‌هایی طراحی شده است. اگر قرار باشد این تجهیزات منتقل شوند، باید پاسخ داده شود که این دستگاه‌ها با ابعاد و ویژگی‌های خاص خود کجا نگهداری خواهند شد و چگونه از آسیب دیدن آنها جلوگیری می‌شود.»

موزه ملی و سعدآباد فضای کافی ندارند

مرادخانی درباره پیشنهاد انتقال اموال پژوهشکده به موزه ملی می‌گوید: «موزه ملی ایران نیز با محدودیت فضای مخزن و نمایش آثار مواجه است و چند گالری آن بیشتر برای نمایشگاه‌های دوره‌ای استفاده می‌شود. به نظر می‌رسد هدف اصلی، به دست آوردن فضای پژوهشکده هنرهای سنتی و تبدیل آن به فضای اداری است.»

او معتقد است که اعتبار این پژوهشکده فقط به اموال آن محدود نیست، بلکه به نیروی انسانی، فضا و کارکردی وابسته است که طی سال‌ها شکل گرفته است: اگر آثار، کارکنان و تجربه انباشته این مجموعه پراکنده شوند، هویت بنا و کارکرد اصلی آن از بین می‌رود.

تجاوز به حریم و عرصه اثر ملی

مرادخانی می‌گوید: «یک اثر ملی فقط با تخریب فیزیکی از بین نمی‌رود. وقتی یک بنای ثبت‌شده از کارکرد تاریخی، فرهنگی و تخصصی خود جدا و به فضای اداری تبدیل شود، عملاً هویت آن آسیب می‌بیند.»

او هشدار می‌دهد که اگر این اقدام با دستور مدیران ارشد انجام شود، ممکن است به یک رویه تبدیل شود و در استان‌ها نیز هر جا کمبود فضای اداری وجود داشت، بناهای تاریخی و موزه‌ها به فضاهای اداری تبدیل شوند: «چنین تصمیمی می‌تواند اعتبار ایران در حوزه حفاظت از میراث فرهنگی را در عرصه بین‌المللی زیر سوال ببرد.»

این مدرس هنرهای سنتی با اشاره به مفهوم «زیست‌پذیری میراث» می‌گوید:« یونسکو تاکید دارد میراث فرهنگی زمانی زنده می‌ماند که در بستر خود امکان تولید، آموزش، بازآفرینی و انتقال داشته باشد. ممکن است یک اثر تاریخی سالم باقی بماند، اما اگر دانش و مهارت مرتبط با آن از بین برود، آن میراث دیگر به معنای واقعی زنده نیست.»
می‌توان از وزیر میراث فرهنگی شکایت کرد

مرادخانی تاکید می‌کند: «جابه‌جایی اموال، انتقال کارکنان و تغییر کارکرد پژوهشکده هنرهای سنتی با مفهوم صیانت از میراث فرهنگی ناملموس در تعارض است.»

او با اشاره به مواد مختلف کنوانسیون ۲۰۰۳ یونسکو می‌گوید: «ماده ۱۱ این کنوانسیون مسئولیت دولت‌ها در زمینه صیانت از میراث فرهنگی ناملموس را مطرح می‌کند. ماده ۱۳ نیز دولت‌ها را موظف می‌کند اقدامات مناسب برای تضمین صیانت از این میراث، از جمله ایجاد یا تقویت نهادهای مرتبط با پژوهش، مستندسازی، مدیریت و بازتولید آن را انجام دهند. در حالی که کنوانسیون دولت‌ها را به تقویت ظرفیت‌های میراث ناملموس دعوت می‌کند، ما شاهد تضعیف تنها نهاد تخصصی هنرهای سنتی ایران هستیم.» مرادخانی با اشاره به ماده ۱۴ کنوانسیون ۲۰۰۳ می‌گوید: «این ماده بر آموزش، افزایش آگاهی عمومی و ظرفیت‌سازی برای صیانت از میراث فرهنگی ناملموس تاکید دارد. ماده ۱۵ نیز دولت‌ها را موظف می‌کند بیشترین مشارکت ممکن را با جوامع، گروه‌ها و افرادی که این میراث را ایجاد، حفظ و منتقل می‌کنند، فراهم کنند.»

او می‌افزاید: «پرسش این است که در تصمیم اخیر، نظر کدام استادکار، پژوهشگر، عضو هیئت علمی یا متخصص هنرهای سنتی گرفته شده است؟ اگر نظر صاحبان واقعی این دانش نادیده گرفته شود، عملاً روح و مفاد کنوانسیون ۲۰۰۳ یونسکو نادیده گرفته شده است. این تصمیم نه با منافع ملی همخوان است و نه با وظایف حاکمیتی وزارت میراث فرهنگی در زمینه حفاظت و صیانت از میراث فرهنگی ناملموس.»

ساختمان پژوهشکده هنرهای سنتی برای موزه طراحی شده است

«محمدمهدی کلانتری»، دبیر پویش ملی نجات بناها، محوطه‌ها و بافت‌های تاریخی، درباره تغییر کاربری پژوهشکده هنرهای سنتی به «پیام ما»می‌گوید: «این ساختمان از ابتدا برای کاربری موزه طراحی و ساخته شده و تجهیزات و دستگاه‌های موجود در آن نیز متناسب با همین فضا، به‌ویژه برای فعالیت‌های مرتبط با زری‌بافی و هنرهای سنتی، طراحی و نصب شده‌اند.» او تاکید می‌کند:« تبدیل چنین فضایی به اداره، خروج بنا از کارکرد اصلی خود است. به گفته او، کمبود فضای اداری برای نیروهای جدید وزارت میراث فرهنگی نباید به قیمت از بین رفتن کارکرد یک موزه تخصصی و انتقال آثار و تجهیزات آن تمام شود.»

کلانتری با اشاره به تجربه انتقال‌های گذشته در سازمان میراث فرهنگی می‌افزاید: «در دوره مدیریت آقای بقایی، انتقال بخش‌هایی از سازمان میراث فرهنگی به شیراز و اصفهان، آسیب‌هایی به همراه داشت و بخشی از آثار و اسناد در جریان جابه‌جایی‌ها دچار مشکل شدند. او می‌گوید درباره برخی پارچه‌های زری و زربافت، پس از بازگشت مجموعه، تنها تصاویر و آلبوم‌ها باقی مانده بود و خود آثار پیدا نشدند.»

این فعال میراث فرهنگی با اشاره به نگرانی‌ها درباره انتقال مخزن موزه هنرهای سنتی به سعدآباد تاکید می‌کند: «باید مشخص باشد چه آثاری منتقل می‌شوند، مسئولیت جابه‌جایی با چه کسی است و چه تضمینی برای حفظ و نگهداری آنها وجود دارد.» او همچنین به تجهیزات تخصصی موزه اشاره می‌کند و می‌گوید: «دستگاه‌های زری‌بافی و تجهیزات موجود در این ساختمان برای همین فضا طراحی شده‌اند و باز کردن و انتقال آنها می‌تواند به معنای از بین رفتن کارکرد تخصصی موزه باشد؛ چراکه این تجهیزات به‌سادگی در هر ساختمان دیگری قابل نصب نیستند.»