خشکسالی‌های سال‌های اخیر بر زمین‌های کشاورزی و سلامت شهروندان سایه انداخته است به‌طوری که در برخی مناطق استان زنجان، از فاضلاب خام یا پساب‌های نامطمئن برای آبیاری مزارع استفاده می‌شود؛ روشی که اگرچه ممکن است برای برخی بهره‌برداران راهکاری فوری برای تأمین آب باشد، اما می‌تواند زنجیره‌ای از پیامدهای بهداشتی، زیست‌محیطی و اجتماعی ایجاد کند. معاون بهداشت دانشگاه علوم پزشکی زنجان با اشاره به ضرورت توجه جدی به تهدیدات سلامت‌محور، ورود فاضلاب به چرخه غذایی را یکی از مسیرهای مهم انتقال بیماری‌های روده‌ای می‌داند.

هشدار جدید دانشگاه علوم پزشکی زنجان

دانشگاه علوم پزشکی استان زنجان به‌تازگی درباره خطر بیماری‌های روده‌ای و وبا هشدار داده و بر ضرورت نظارت بین‌دستگاهی تأکید کرده است. این نخستین بار نیست که دانشگاه علوم پزشکی زنجان درباره خطر بیماری‌های روده‌ای مرتبط با آلودگی آب و مواد غذایی هشدار می‌دهد.

به گفته «محمدرضا صائینی»، معاون بهداشت دانشگاه علوم پزشکی زنجان، سال ۱۳۹۰ این بیماری که منشأ آن سبزیجات آلوده واردشده از استان‌های همجوار بود، در شهرستان‌های «ابهر» و خدابنده استان زنجان طغیان کرد و با تدابیر دانشگاه علوم پزشکی زنجان و انجام اقدامات سریع و میدانی، از جمله ضدعفونی رایگان سبزیجات در محل عرضه، با موفقیت کنترل و شیوع آن متوقف شد. اکنون بار دیگر صحبت از احتمال طغیان بیماری‌های روده‌ای در استان مطرح شده است؛ موضوعی که تهدیدی برای سلامت شهروندان به شمار می‌رود. آلودگی‌های محیطی و ورود فاضلاب خام به چرخه غذایی از طریق آب، سبزیجات و میوه‌ها، از اصلی‌ترین مسیرهای انتقال بیماری‌های روده‌ای، به‌ویژه وباست. با توجه به تجربه‌های سال‌های گذشته، شرایط جوی نقش بسزایی در بروز این بیماری دارد؛ بارش‌های شدید موجب اختلاط فاضلاب با منابع آب زیرزمینی می‌شود و در مقابل، کاهش بارندگی نیز مردم را به استفاده از منابع آبی نامطمئن ترغیب می‌کند. هر دو شرایط می‌توانند زمینه افزایش خطر بروز بیماری‌های روده‌ای، به‌ویژه وبا، را فراهم کنند.

برخورد با متخلفان

معاون بهداشت دانشگاه علوم پزشکی زنجان در پاسخ به این پرسش که موضوع آبیاری برخی مزارع با فاضلاب تا چه اندازه می‌تواند احتمال شیوع بیماری‌های روده‌ای و وبا در استان زنجان را افزایش دهد به «پیام ما» می‌گوید: «در برخی از مناطق استان زنجان، کشاورزان به‌دلیل در دسترس بودن، با فاضلاب یا پساب مزارع خود را آبیاری می‌کنند.»

دسترسی آسان به فاضلاب خام یا پساب، به معنای بازی با سلامت شهروندان است و لازم است نظارت جدی از سوی مراکز بهداشت در این زمینه انجام شود.

محمدرضا صائینی درباره اقدامات معاونت بهداشت دانشگاه علوم پزشکی زنجان در این زمینه توضیح می‌دهد: «بر اساس دستورالعمل‌های ابلاغ‌شده، فهرست متخلفان باید از سوی اداره کل جهاد کشاورزی استان به مرکز بهداشت اعلام شود. معاونت بهداشت دانشگاه علوم پزشکی استان و مراکز تابعه، با انجام بازرسی‌های مشترک با دستگاه‌های ذی‌ربط، از جمله جهاد کشاورزی و محیط زیست، همچنین بررسی مزارع مورد هدف و نمونه‌برداری از آب و فاضلاب مورد استفاده برای محصولات کشاورزی و بررسی آن با استانداردهای مربوطه، در صورت محرز بودن آبیاری محصولات کشاورزی با فاضلاب خام یا پساب، متخلفان را به‌دلیل تهدید علیه بهداشت عمومی، بر اساس ماده ۶۸۸ قانون مجازات اسلامی، به دادسرای عمومی و انقلاب شهرستان معرفی می‌کنند.» در موضوع آبیاری زمین‌های کشاورزی با منابع آلوده، دانشگاه علوم پزشکی نقش مهمی در شناسایی مخاطرات، ارائه هشدارهای تخصصی و انتقال نگرانی‌های بهداشتی به دستگاه‌های مسئول دارد. با این حال، کنترل کامل این مسئله نیازمند همکاری چند دستگاه است؛ زیرا منشأ مشکل خارج از مراکز درمانی قرار دارد.

معاون بهداشت دانشگاه علوم پزشکی زنجان تأکید می‌کند که در راستای بهبود وضعیت جمع‌آوری و دفع بهداشتی فاضلاب، معاونت بهداشت دانشگاه علوم پزشکی زنجان، کمیته ایمنی فاضلاب را در حد امکان به‌صورت فصلی با مشارکت دستگاه‌های ذی‌نقش برگزار می‌کند و موارد مربوط به دفع غیربهداشتی فاضلاب و استفاده از فاضلاب و آب‌های نامتعارف را مورد بررسی قرار می‌دهد. به گفته صائینی، با هماهنگی شرکت آب و فاضلاب استان، نظارت‌های لازم بر بهداشت آب آشامیدنی نیز انجام می‌شود. همچنین، زمانی که موضوع افزایش بیماری‌های روده‌ای و وبا مطرح می‌شود، اطلاع‌رسانی به شهروندان اهمیت ویژه‌ای پیدا می‌کند.

صائینی در این‌باره می‌گوید: «برای افزایش آگاهی شهروندان درباره نحوه گندزدایی سبزیجات و میوه‌جات، ضمن ارائه آموزش‌های لازم به متصدیان مراکز تهیه و توزیع مواد غذایی و همچنین مراجعان به خانه‌های بهداشت و مراکز بهداشتی درمانی، بروشورهای گندزدایی سبزیجات و میوه‌جات به مراجعان داده می‌شود.» با این حال، تشخیص زودهنگام بیماری از مهم‌ترین اقدامات پیشگیرانه است. به گفته صائینی، هر زمان میزان مراجعات با علائم اسهالی از سطح معمول فراتر رود، باید نسبت به احتمال شیوع وبا حساسیت ویژه‌ای داشت. در چنین شرایطی نباید منتظر پاسخ آزمایشگاه ماند و هرگونه افزایش غیرعادی موارد اسهال در یک منطقه باید بلافاصله به‌عنوان یک هشدار جدی تلقی و بررسی شود. برنامه‌ریزی، هماهنگی بین‌بخشی و حفظ آمادگی عملیاتی، تنها راهکار مقابله به‌موقع با بیماری‌های حاد روده‌ای در سال جاری است.

جهاد کشاورزی: وظیفه نداریم

رئیس گروه محیط زیست، توسعه پایدار و امور فناوری سازمان جهاد کشاورزی استان زنجان در پاسخ به «پیام ما» و درباره صحبت‌های محمدرضا صائینی، معاون بهداشت دانشگاه علوم پزشکی زنجان درباره آبیاری برخی مزارع با فاضلاب و پساب‌های نامتعارف، با تأکید بر اهمیت تولید محصول سالم، می‌گوید: «جهاد کشاورزی مطابق وظیفه ذاتی خود و به موازات تأمین امنیت غذایی جامعه، تولید محصول سالم را در سرلوحه برنامه‌های خود قرار داده است.»
«پرویز خلیلی» درباره علت تداوم استفاده از منابع نامطمئن آبی در برخی مناطق توضیح می‌دهد: «فاضلاب یا پساب تصفیه‌نشده در اغلب موارد به اراضی زراعی و باغی کشاورزان منطقه هدایت می‌شود و این موضوع موجب نارضایتی کشاورزان شده است.» او با اشاره به برنامه‌های جهاد کشاورزی برای کاهش این موضوع می‌گوید: «برنامه‌های آموزشی و ترویجی متعددی برای آگاه‌سازی بهره‌برداران بخش کشاورزی در زمینه تولید محصول سالم اجرا می‌شود. همچنین همکاری با سایر دستگاه‌های متولی برای شناسایی و برخورد قانونی با متخلفان در دستور کار قرار دارد.»

رئیس گروه محیط زیست، توسعه پایدار و امور فناوری سازمان جهاد کشاورزی استان زنجان درباره تعداد موارد شناسایی‌شده و معرفی متخلفان به مراجع قضایی نیز می‌گوید: «بر اساس دستورالعمل جمع‌آوری، ثبت و راستی‌آزمایی آبیاری محصولات کشاورزی با آب‌های نامتعارف سازمان جهاد کشاورزی، اطلاعات مربوط در قالب گزارش‌های فصلی و به‌صورت منظم در اختیار مراکز بهداشت شهرستان‌ها و معاونت بهداشت دانشگاه علوم پزشکی قرار می‌گیرد. » خلیلی اما موضوع آبیاری برخی مزارع با فاضلاب با تکذیب نمی‌کند و درباره وضعیت استان زنجان توضیح می‌دهد: «در استان زنجان در دو شهرستان، به دلیل توسعه شهری، قرار گرفتن مزارع و باغات در داخل حریم و محدوده شهری و کامل نبودن سیستم جمع‌آوری فاضلاب شهری، مواردی از آبیاری با آب‌های نامتعارف مشاهده شده که به مراکز بهداشت شهرستان‌ها ارجاع داده می‌شود.»

رئیس گروه محیط زیست، توسعه پایدار و امور فناوری سازمان جهاد کشاورزی استان زنجان اما با تاکید بر اینکه تأمین آب جایگزین برای کشاورزان در حیطه اختیارات جهاد کشاورزی نیست، تصریح می‌کند: «طبق تبصره یک ماده ۶۸۸ قانون مجازات اسلامی، تشخیص اینکه اقدام مزبور تهدید علیه بهداشت عمومی و آلودگی محیط زیست محسوب می‌شود یا خیر بر عهده وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی است.»

او ادامه می‌دهد: «با این حال و ضمن اینکه جهاد کشاورزی متولی تشکیل پرونده تخلف و برخورد قضایی نیست، در راستای تولید محصول سالم و کاهش آمار آبیاری با آب‌های نامتعارف، در بازدیدهای میدانی همکاری لازم را با دستگاه‌های ذی‌ربط انجام می‌دهد. در کنار برنامه‌های آموزشی و ترویجی پیشگیرانه برای بهره‌برداران بخش کشاورزی، وظیفه شناسایی متخلفان در بازدیدهای میدانی نیز در دستور کار است.»

تخلف محدود به زنجان نیست

استفاده از فاضلاب خام برای آبیاری مزارع تنها به استان زنجان محدود نیست و در سال‌های اخیر در استان‌هایی مانند البرز، فارس و آذربایجان غربی نیز درباره پیامدهای استفاده از منابع آبی نامطمئن در بخش کشاورزی هشدار داده شده است. در برخی موارد، دستگاه‌های مسئول از شناسایی تخلفات، پیگیری قانونی و برخورد با بهره‌برداران متخلف خبر داده‌اند؛ با این حال، آمار تجمیعی و شفافی از تعداد مزارع درگیر در کشور منتشر نشده است؛ موضوعی که نشان می‌دهد پایش و انتشار عمومی اطلاعات در این حوزه همچنان با خلأ مواجه است.

در زنجان نیز با وجود هشدارهای دانشگاه علوم پزشکی درباره پیامدهای بهداشتی آبیاری با منابع نامطمئن، موضوع تقسیم مسئولیت میان دستگاه‌ها همچنان محل بحث است. دانشگاه علوم پزشکی اعلام می‌کند که فهرست متخلفان باید از سوی جهاد کشاورزی در اختیار مراکز بهداشت قرار گیرد، در حالی که جهاد کشاورزی تأکید دارد تشخیص اینکه استفاده از این منابع، تهدید علیه بهداشت عمومی محسوب می‌شود یا خیر، بر عهده وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی است. این اختلاف در تعیین حدود مسئولیت‌ها نشان می‌دهد که زنجیره نظارت بر آبیاری، تولید و عرضه محصولات کشاورزی نیازمند شفاف‌سازی بیشتر است. از سوی دیگر، با توجه به اظهارات مسئولان علوم پزشکی و جهاد کشاورزی زنجان، پرسش مهم این است که پس از شناسایی یک مزرعه با آبیاری نامتعارف، سرنوشت محصول تولیدشده چه خواهد شد؟ آیا صرف برخورد با بهره‌بردار می‌تواند از ورود محصول احتمالی آلوده به بازار جلوگیری کند؟ پاسخ به این پرسش، نیازمند مشخص شدن مسیر نظارت از مزرعه تا سفره مردم و تعیین دقیق مسئولیت هر دستگاه در این زنجیره است.

فاضلاب آری، فاضلاب خام، خیر!

و در نهایت، هرچند بخشی از سیاست مدیریت منابع آب، استفاده دوباره از آب در بخش کشاورزی است و زمانی در چارچوب توسعه پایدار قرار می‌گیرد که آب مورد استفاده، پس از طی فرآیندهای تصفیه و کنترل‌های بهداشتی، به چرخه تولید بازگردد.

کارشناسان محیط‌زیست و سلامت عمومی همواره تأکید می‌کنند که پساب تصفیه‌شده با فاضلاب خام تفاوت اساسی دارد. پساب حاصل از تصفیه استاندارد می‌تواند پس از کنترل شاخص‌های میکروبی و شیمیایی، در برخی مصارف مورد استفاده قرار گیرد.

اما ورود فاضلاب خام به زمین‌های کشاورزی که حامل عوامل بیماری‌زا، انگل‌ها، باکتری‌ها و مواد آلاینده‌ای است که سلامت انسان و خاک را تهدید می‌کنند، با اهداف توسعه پایدار در تضاد است. هزینه‌های پنهان این اقدام در آینده‌ای نه‌چندان دور می‌تواند به شکل بیماری، تخریب خاک، آلودگی منابع آب زیرزمینی و کاهش امنیت غذایی نمایان شود.

این موضوع زمانی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند که محصولات کشاورزی به‌صورت مستقیم مصرف می‌شوند و وارد چرخه پخت‌وپز نمی‌شوند؛ محصولاتی مانند سبزیجات که می‌توانند به‌راحتی آلودگی موجود در آب آبیاری را به سفره غذایی منتقل کنند.

خشکسالی، کاهش منابع آب سطحی و زیرزمینی و افزایش نیاز بخش کشاورزی، شرایطی ایجاد کرده است که در برخی مناطق، دسترسی به آب به یک چالش جدی تبدیل شده است.

در چنین شرایطی، برخورد صرف با کشاورز بدون توجه به ریشه‌های مسئله، راه‌حل پایداری نخواهد بود. مدیریت منابع آب، توسعه شبکه‌های جمع‌آوری و تصفیه فاضلاب، ایجاد دسترسی به پساب استاندارد و آموزش کشاورزان، بخش‌هایی از زنجیره حل مسئله هستند.