یکی از مهم‌ترین مسائلی که امروز با آن روبه‌رو هستیم، تنها از بین رفتن منابع طبیعی نیست؛ بلکه نحوه مواجهه افراد، حتی در بالاترین سطوح مدیریتی، با این مسئله نیز اهمیت دارد. مدیران و مسئولان باید بتوانند مسائل را به‌درستی اولویت‌بندی و برای حل آن‌ها برنامه‌ریزی کنند، اما به‌نظر می‌رسد بسیاری از تصمیم‌گیران، محیط‌زیست و اهمیت آن را نمی‌بینند یا آن را موضوعی همیشگی و حتی لوکس تلقی می‌کنند. این در حالی است که حیات انسان به‌طور کامل با سلامت محیط طبیعی گره خورده است. همین مسئله بهانه برگزاری نشست «کودکان، تجربه طبیعت و آینده حفاظت از آب» در ۲۳ تیر شد؛ نشستی که شرکت‌کنندگان آن معتقد بودند توجه به طبیعت نیز مانند بسیاری از ارزش‌های دیگر، از دوران کودکی آغاز می‌شود.

«مژگان احمدیه»، فعال حقوق کودک و محیط‌زیست، در ابتدای سخنان خود به اهمیت آب در تداوم زندگی انسان اشاره کرد و گفت: «برای حفظ آب باید ابتدا ارزش واقعی آن را درک کنیم. باید عمیقاً باور داشته باشیم که زندگی بدون آب ممکن نیست. در هر کشوری می‌توان دید مردم چگونه با مسئله آب کنار آمده‌اند. برای مثال، قنات یکی از مهم‌ترین شیوه‌های سازگاری ایرانیان با کم‌آبی بوده که در دهه‌های اخیر به فراموشی سپرده شده است.»

او توضیح داد که میزان هدررفت آب در ایران نسبت به کشورهای توسعه‌یافته حدود ۴۰ درصد بیشتر است و افزود: «علت این وضعیت، نبود برنامه‌ای مدون برای کشاورزی است؛ گویی حتی ضرورتی برای تدوین چنین برنامه‌ای احساس نمی‌شود. کشاورزی باید دانش‌بنیان باشد، زیرا در شیوه‌های سنتی، هدررفت آب بسیار زیاد است. حتی استقرار صنایع آب‌بر در مناطق خشک نیز نشان‌دهنده ضعف برنامه‌ریزی توسعه است؛ تصمیم‌هایی که بر پایه ناآگاهی، بی‌دانشی و گاه رانت اتخاذ می‌شوند.»

او این پرسش را مطرح کرد که با وجود آگاهی از این مسائل، چرا هنوز راهکاری اساسی و مبتنی بر اخلاق محیط‌زیستی ارائه نشده است.

پایه اخلاق محیط‌زیستی در کودکی شکل می‌گیرد

احمدیه معتقد است بخش عمده اخلاق محیط‌زیستی انسان در دوران کودکی شکل می‌گیرد. او گفت: «البته نباید این اخلاق را با ترساندن کودک یا نشان دادن فقط جنبه‌های تلخ محیط‌زیست آموزش داد. باور ما این است که در سال‌های نخست زندگی، زمانی که حدود ۸۵ درصد رشد مغز کودک شکل می‌گیرد، او باید با زیبایی‌های زندگی و طبیعت آشنا شود. کودک باید با گل و گیاه، حیوانات، باران و رنگین‌کمان ارتباط داشته باشد. این زیبایی‌ها در او احساس تعلق به حیات ایجاد می‌کند، زیرا کودکان در این دوره خودیادگیرنده هستند.»
او تأکید کرد انسان در تمام طول عمر توانایی یادگیری دارد، اما در کودکی مفاهیم را نه از طریق آموزش مستقیم، بلکه با احساسات خود می‌آموزد. «آنچه با عواطف آموخته شود، به عشق تبدیل می‌شود. شاید به همین دلیل نیاکان ما، با وجود آنکه آموزش رسمی محیط‌زیستی ندیده بودند، احترام بیشتری برای آب، هوا، خاک و حیوانات قائل بودند.»

به گفته او، اگر کودک در سال‌های نخست زندگی نسبت به محیط‌زیست احساس تعلق پیدا کند و عاشق آب، درخت و طبیعت شود، آن‌گاه می‌توان از شکل‌گیری اخلاق محیط‌زیستی سخن گفت.

کودکان را نباید مجبور کرد

احمدیه درباره زمان مناسب تجربه طبیعت برای کودکان گفت: «کودکان باید پیش از ورود به دوره بلوغ، ارتباط مستقیم با محیط طبیعی داشته باشند. حتی من با اجبار کودکان به مدرسه پیش از این سن نیز موافق نیستم، زیرا کودک در این دوره نیازمند تجربه‌کردن است. خوشبختانه برخی مهدکودک‌ها فضای باز و باغچه دارند و امکان تحرک بیشتری برای کودکان فراهم کرده‌اند، اما در بسیاری از مدارس، ۳۰ کودک باید ساعت‌ها در کلاس بنشینند و تلاش کنند مطابق انتظار بزرگسالان رفتار کنند؛ در حالی که آن‌ها پیش از بلوغ به بازی، کشف و لذت بردن از جهان پیرامون نیاز دارند.»
او از تصمیم‌گیری مداوم والدین برای آینده فرزندانشان نیز انتقاد کرد و گفت: «دوستی دارم که پس از دریافت مدرک کارشناسی ارشد مهندسی مکانیک، به والدینش گفت اکنون می‌خواهد محیط‌زیست بخواند. ما باید به کودکان فرصت انتخاب بدهیم و والدین نباید همه تصمیم‌های زندگی فرزندانشان را به‌جای آن‌ها بگیرند.»

طبیعت، بهترین کلاس درس

این فعال حقوق کودک معتقد است مدارس طبیعت بهترین فضا برای تجربه آزادانه کودکان بودند. او گفت: «با وجود امکانات مختلف، توجه کودکان بیشتر به خود طبیعت جلب می‌شد. زایمان خرگوش، شیر دادن آن به نوزادانش یا حرکت مورچه‌ها، ساعت‌ها آن‌ها را سرگرم می‌کرد. این فقط تماشای طبیعت نبود؛ کودکان در همین فرایند، بسیاری از مفاهیم زیست‌شناسی را نیز یاد می‌گرفتند. مثلاً وقتی سطلی را پر از آب می‌کردند و می‌خواستند آن را بلند کنند، با مفهوم وزن آشنا می‌شدند، بدون آنکه آموزش نظری دیده باشند.»

احمدیه تجربه کودکان از آب در مدارس طبیعت را نیز شرح داد: «کودکان برکه و جانوران آبزی را از نزدیک می‌دیدند و با آن‌ها بازی می‌کردند. هنگام بارش باران اجازه داشتند زیر باران بروند، در چاله‌های آب بازی کنند، گِلی شوند و لذت ببرند. بعد از بازی تشنه می‌شدند و آب می‌نوشیدند. در واقع کودک آب را به شکل‌های گوناگون تجربه می‌کرد؛ تجربه‌ای که هرگز در چهاردیواری خانه به دست نمی‌آید.»

او بر اساس تجربه‌های خود معتقد است ارتباط مستقیم با طبیعت، توان جسمی و اعتمادبه‌نفس کودکان را نیز افزایش می‌دهد. «برخی کودکان در روزهای نخست فقط در گوشه‌ای می‌نشستند و محیط را تماشا می‌کردند، اما به‌تدریج شجاع‌تر می‌شدند و تجربه‌های تازه را آغاز می‌کردند. گاهی از درخت بالا می‌رفتند و با شگفتی می‌گفتند دنیا از این بالا چقدر متفاوت است. یا در زمستان، وقتی همه گیاهان خشک بودند، شکوفه‌های گل یخ را می‌دیدند. حتی کودکانی بودند که مارمولک‌ها را با خود به خانه می‌بردند. این تجربه‌ها کودک را توانمند می‌کند، زیرا او با خاستگاه اصلی خود، یعنی طبیعت، ارتباط برقرار می‌کند. در نتیجه طبیعت برایش به پدیده‌ای ملموس و دوست‌داشتنی تبدیل می‌شود و در آینده نیز به شهروندی حافظ محیط‌زیست بدل خواهد شد.»

مدیران آینده از دل طبیعت

به گفته احمدیه، کودکانی که چنین تجربه‌هایی را پشت سر می‌گذارند، در آینده نیز مدیران بهتری خواهند بود. او گفت: «چنین افرادی با عشق و آگاهی برنامه‌ریزی می‌کنند. وقتی کودکی رشد یک درخت، شکوفه دادن و تغییر فصل‌ها را از نزدیک دیده باشد، تعلق خاطر و شناخت عمیق‌تری از طبیعت پیدا می‌کند و همین ویژگی او را به تصمیم‌گیری مسئولانه‌تر هدایت می‌کند.»

او همچنین معتقد است مدارس طبیعت می‌توانند کودکانی دگرپذیر و صلح‌طلب پرورش دهند. «در این مدارس، کودکان سه تا ۱۲ ساله در کنار هم بودند. نکته جالب این بود که کودکان بزرگ‌تر، بدون آنکه کسی از آن‌ها بخواهد، از کوچک‌ترها مراقبت می‌کردند. دختران، پسران و تسهیل‌گران بزرگسال نیز در کنار یکدیگر فعالیت داشتند. کودکان با گونه‌های مختلف جانوری روبه‌رو می‌شدند و تنوع حیات را از نزدیک تجربه می‌کردند. همین تجربه، پذیرش تفاوت‌ها را در آن‌ها تقویت می‌کرد. وقتی کودک دگرپذیر باشد، صلح‌طلبی و مدارا را نیز می‌آموزد. آن‌ها در طبیعت قانون‌گذاری، همکاری و حل مسئله را نیز تمرین می‌کنند.»
احمدیه انسان توسعه‌یافته را فردی مطالبه‌گر، دگرپذیر، دارای قدرت پیش‌بینی و توانمند در حل مسئله توصیف کرد و گفت: «امروز ما فقط اطلاعات در اختیار کودکان قرار می‌دهیم؛ در حالی که کودک باید خودش مسیر یادگیری را کشف کند. در مدارس طبیعت، اگر کودکی پرسشی مطرح می‌کرد، از او می‌خواستیم ابتدا خودش فکر کند. نتیجه این فرایند، پرورش کودکانی شجاع، نقاد و خلاق بود.»