روز سه‌شنبه، پنجم اردیبهشت‌ماه، کافه کارزار میزبان فعالان حوزه کودک، روان‌شناسان و متخصصان توسعه بود تا موضوع «کودک و جنگ» را از ابعاد گوناگون بررسی کنند؛ کودکانی که بناست آینده ایران را بسازند، اما حالا با تجربه دو جنگ، تعطیلی بلندمدت مدارس و آموزش مجازی بی‌کیفیت، آینده‌شان در هاله‌ای از ابهام فرورفته است.

جنگ علیه آینده

«پدرام کمالی»، کارشناس آموزش، با این موضوع شروع می‌کند که نباید به کودک تنها از جنبه آموزش پرداخت. «پرورش کودک هم باید موردتوجه قرار گیرد؛ اما در دوران جنگ این موضوع مغفول ماند. این در حالی است که کودکان قرار است آینده ایران را تشکیل دهند و توسعه آن را پیش ببرند.» او مثالی درباره تجربه دیگر کشورها در دوران جنگ می‌زند: «در زمان جنگ روسیه و اوکراین، نهادی مدنی در روسیه نوشت ما اشتباه کردیم. زیرا باید از همان دوران خردسالی و در قصه‌ها به بچه‌ها می‌گفتیم جنگ شری مطلق است حتی اگر در آن پیروز شویم. در زمان جنگ غزه هم مدیرکل یونیسف آن جنگ را جنگی علیه آینده و کودکان خواند. حالا در ایران هم جنگ، علیه آینده ما و کودکان است.»

جنگی که تمام نمی‌شود

به گفته «پریسا پویان»، روان‌شناس و فعال حوزه کودک، جنگ برای کودکان با یک آشفتگی در دنیا و ذهن آغاز می‌شود و اگر کودکان درمان موردنیاز را دریافت نکنند، ممکن است جنگ هرگز در ذهنشان تمام نشود. «در جنگ دنیا برای کودک تغییر می‌کند. خانه‌ای که برای او امن بوده است، ناامن می‌شود و تصورشان از دنیای زیبا فرومی‌پاشد و توانایی پیش‌بینی آینده را از دست می‌دهند.»

او از تشدید اختلال دلبستگی کودکان در دوران جنگ می‌گوید: «در این زمان والدین که مراقبین اصلی کودک هستند، خودشان دچار اضطراب، آشفتگی و دل‌نگرانی می‌شوند. همین موضوع ترس و نگرانی کودک را تقویت می‌کند. علاوه‌برآن در زمان جنگ بسیاری از کودکان دچار اختلال استرس پس از حادثه می‌شوند و اتفاقات عمیقاً در ذهن آنان باقی می‌ماند. همچنین در این زمان چون کودک وارد فاز بقا شده است، رشد شناختی و هیجانی او متوقف می‌شود. به همین دلیل اگر کودک درمان نشود، این امر تأثیر به سزایی بر آینده او می‌گذارد.»

او معتقد است جنگ فقط درباره کشته‌شدن کودکان نیست، گاهی بچه‌ها زنده می‌مانند؛ اما اتفاقی که در روان آنها می‌افتد به‌مراتب از مرگ دردناک‌تر است. «گاهی افراد فکر می‌کنند واکنش‌ندادن کودک به وحشت جنگ، ناشی از شجاعت اوست. اما درواقع کودک دچار نقصان عاطفی شده و ارتباطش با دنیای واقعی قطع است. گریه سیگنال هیجانی کودک است، برای همین کودکی که گریه می‌کند وضعش نسبت به کودکی که هیچ واکنشی به دنیای بیرون نمی‌دهد و مبهوت است، بهتر است.»

او از این می‌گوید که به آنها اجازه نداده‌اند تا به کودکان جنگ‌زده حاضر در هتل‌ها، خدمات درمانی ارائه بدهند: «من و تیمم آماده بودیم تا با رعایت تمام پروتکل‌های لازم به این بچه‌ها کمک کنیم؛ اما به ما اجازه ندادند. من بیم آن را دارم که آسیب‎های روانی در کودکان عمیق‌تر شود و هر روزی که بگذرد آسیبی بر این آسیب‌ها اضافه شود. در حال حاضر امنیت روانی کودکان در خطر است و آسیب‌هایی جدی آنها را آزار می‌دهد.»

جنگ کل زندگی کودک را در برمی‌گیرد

«میترا امام»، عضو هیئت‌مدیره «انجمن پرنده درخت کوچک»، می‌گوید: «جنگ کل زندگی کودک را در برمی‌گیرد. این موضوع در پیمان‌نامه حقوق کودک بیان شده است که وقتی شرایط کشوری ناامن باشد کودکان باید به‌راحتی بتوانند حتی به دیگر کشورها پناهنده شوند.»

او به شرایط کودکان استثنایی در دوران جنگ اشاره می‌کند: «این کودکان به دلیل شرایط ویژه‌شان امکان خروج از شهر را نداشتند. یکی از مسئولان می‌گفت ما پیشنهاد کردیم این کودکان در مدرسه باشند؛ چون ابزار زندگی برای این کودکان در مدارس فراهم است. اما آموزش‌وپرورش با این موضوع به دلیل شرایط خاص جنگی موافقت نکرد. در این زمان آموزش بی‌ارزش‌ترین موضوع بود و هنوز هم شرایط به حالت عادی بازنگشته است.»

به گفته امام در پیمان‌نامه حقوق کودک بحث آموزش باکیفیت مطرح شده است؛ آموزشی که بسته به شرایط کودک باید به او ارائه شود. «براین‌اساس آموزش کودک عشایر، مهاجر و همچنین کودکان مختلف باید با یکدیگر متفاوت باشد، اما در برنامه‌ریزی کشور ما صرفاً آموزشی همگانی وجود دارد و همین باعث می‌شود بسیاری از کودکان با آن ارتباط نگیرند.»

اقتصاد بیمار کودک را وارد بازار کار می‌کند

«طاهره پژوهش»، مدیرعامل «انجمن حمایت از حقوق کودکان»، از تأثیر جنگ بر کودکان کار می‌گوید: «اقتصاد بیمار اولین کاری که می‌کند، وارد بازار کار شدن کودکان برای دستیابی به پول بیشتر است. برای همین این کودکان از حق تحصیل محروم می‌شوند. همچنین کودکان کار عمدتاً به اقتصاد روزمره وابسته‌اند، پس وقتی بازار کار دچار مشکل می‌شود دیگر پولی ندارند که بتوانند زندگی روزمره خود را بگذارند. هرچه تورم بیشتر و اقتصاد رانتی‌تر شود، کودکان کار هم روزبه‌روز بیشتر می‌شوند.»

او بخشی از گزارش‌ها درباره کودکان تحت پوشش مؤسسه خود را می‌خواند: «در زمان تعطیلی به‌خاطر جنگ شکیبا در یک خیاطی کنار دست برادرش مشغول به کار شده است. مادرش گفته است او سواد دارد و دیگر لازم نیست بیشتر از این درس بخواند. شکیبا ۱۱ساله است. زهره هم از ساعت ۱۲ در یک رستوران مشغول شده است. سحر خواهر زهره هم برای اینکه در خانه نماند با مادرش سرکار می‌رود.»

کودک‌سرباز، قربانی جنگ بزرگسالان

او معتقد است در زمان جنگ زمینه برای کودک‌سرباز شدن فراهم می‌شود. «زیرا در این زمان امکان درآمد و پاسخگویی به نیاز روزمره وجود ندارد. پس اولین جایی که می‌توان به آن رجوع کرد، جایی است که وعده‌غذایی تأمین شده و امکاناتی در اختیار فرد قرار داده می‌شود. تعداد کودک سربازانی که در جهان به کار گرفته شده‌اند شاید حتی بیشتر از تعداد کودکان کار باشد، مثل کشورهایی در آفریقا، آمریکای لاتین و همچنین در زمان جنگ جهانی دوم. درخواست اصلی پیمان‌نامه حقوق کودک هم آن است که کودکان را از فضاهای مخاصمت‌آمیز و جنگ دور نگه داشت.»

پژوهش همچنین از شرایط نامناسب بهزیستی در دوران جنگ می‌گوید: «درباره کودکانی که در شبه‌خانواده‌ها بودند هم فکری نشد. مددکار مسئول یک شبه‌خانواده در شهریار می‌گفت در این ۴۰ روز نتوانستیم حتی بچه‌ها را در حیاط ببینیم. بهزیستی در این شرایط باید امکان انتقال سراسری کودکان را داشته باشد؛ اما این امکان در حال حاضر فراهم نیست. کاش مسئولان از تجربه نهادهای مدنی کمک بگیرند.»

سیاست‌گذاری آموزشی ما باید منطقه‌ای شود

«فاطمه مقدسی»، پژوهشگر حوزه سیاست‌گذاری آموزش، از این می‌گوید که بسیاری از شهرهای ما درگیر جنگ نبودند و اگر سیاست‌گذاری ما شکل دیگری داشت، امکان بازگشایی بعضی مدارس وجود داشت. «سیاست‌گذاری منطقه‌ای در آموزش‌وپرورش نه فقط در لحظه بحران که در تمامی زمان‌ها ضروری است. چالش زمان آموزش همواره وجود داشته. در شرایط خاص، بخشی از جامعه باید بتواند برای خودش تصمیم بگیرد که آیا می‌تواند مدارسش را باز نگه دارد یا نه.» او معتقد است این کار برابری‌ساز و جبران‌کننده نیست؛ اما حداقل برای بخشی از جامعه می‌تواند فرصتی به وجود بیاورد.

افزایش هزینه مراقبتی فرزندان بر دوش والدین

او افزایش هزینه مراقبتی والدین را یکی از مشکلاتی می‌داند که مجازی‌شدن مدارس به وجود آورده است. «وقتی از تعطیلی کودک صحبت می‌شود، از مادر و پدری حرف می‌زنیم که بار مراقبتی بر دوش او چندبرابر شده است.»
او ادامه می‌دهد: «بر مبنای داده‌های ثبت‌احوال حدود ۷ میلیون نفر زن سرپرست خانوار وجود دارد و بخش بزرگی از آنها مادر هستند. بر اساس تحلیل داده‌های جنگ، بزرگ‌ترین گروه متضرر از جنگ زنان هستند. در همه گروه‌های شغلی مختلف، ابتدا زنان حذف می‌شوند؛ چون به دلیل حضور فرزندانشان نمی‌توانند با هر شرایط کاری‌ای کنار بیایند. برای همین خواست سیاست‌گذاری منطقه‌ای خواستی صحیح است.»
او معتقد است این درخواست باید مطالبه والدین و همچنین فعالان حوزه آموزش نیز باشد. «می‌توانیم بخواهیم؛ مانند هشت سال جنگ سیاست مدرسه با درهای باز اجرا شود. زیرا مشخص نیست این دوره بحران قرار است چقدر طول بکشد.»

آموزش مدت‌هاست در جنگ است

«جلال کریمیان»، پژوهشگر سیاست‌گذاری آموزش، معتقد است آموزش مدت‌هاست در جنگ است. «طی ۳۰ سال گذشته بودجه آموزش‌وپرورش آن‌قدر کاهش‌یافته که دیگر کفاف کارش را نمی‌دهد. الان هم مردم نشانه‌های واضح آن را می‌بینند. حالا نهادهای مردمی باید از این موضوع صحبت و از دولت مطالبه کنند، زیرا دولت از مالیات مردم استفاده می‌کند و مردم باید بدانند چه اتفاقی می‌افتد.» به گفته او در سه ماه گذشته که یک ماه و نیم آن آتش‌بس بوده است، هیچ‌کس نپرسیده که چرا مدارس حضوری نمی‌شوند. «نه دانش‌آموزان، نه معلم‌ها، نه مسئولان، هیچ‌کدام این درخواست را نداشتند. درحالی‌که در بسیاری از شهرها هیچ درگیری‌ای اتفاق نیفتاد.»
او از تجربه اوکراین می‌گوید: «در اوکراین هم ابتدا مدارس تعطیل شد؛ اما پس از مدتی متوجه شدند که حتی در شرایط جنگی، مدرسه محیطی امن است و وقتی کودک از آن خارج شود، بیشتر آسیب می‌بیند؛ از دورشدن از هم‌سن‌وسال‌ها و گروه‌های دوستانه گرفته تا درگیر فضای مجازی‌شدن.»

مطالبات باید به سمت سیاست‌گذاری عمومی برود

«کمال اطهاری»، پژوهشگر اقتصاد سیاسی و توسعه، معتقد است که تجربه توسعه از جامعه ما حذف شده و دانش در بین اعضا منتقل نمی‌شود. او همچنین از این می‌گوید که در گذشته بیشتر کنش‌ها پس از رخ‌دادن یک حادثه اتفاق می‌افتاد و این امر در زمان خودش پاسخگوی نیازها بود؛ «اما حالا باید به سمت سیاست‌گذاری عمومی (Social policy) رفت. مطالبات آموزش‌وپرورش باید این‌گونه باشد؛ اما مسئولان سمت این کار نمی‌روند.»
محیط‌زیست سالم حق همه کودکان است

«یونس خسروبیگی»، کنشگر محیط‌زیست، در ابتدا از قوانین بین‌الملل می‌گوید: «در این قوانین استفاده از مواد و سلاح‌هایی که باعث تخریب محیط‌زیست می‌شود و آثار آن تا نسل‌ها بر مردم آن منطقه اثر می‌گذارد، ممنوع است. حتی این موضوع در قوانین داخلی هم ممنوعیت دارد.»

او ادامه می‌دهد: «در کنوانسیون حقوق کودک هم در دو ماده به محیط‌زیست اشاره شده است. یکی از آنها اصل ۲۴ است که صریحاً به حق کودکان برای دسترسی به محیط‌زیست سالم و بهداشت عمومی تأکید می‌کند. همچنین در اصل دیگری و وظیفه آموزش را به دولت‌ها و مؤسسات محول می‌کند تا کودکان بتوانند از محیط‌زیست خود محافظت کنند و به آن اهمیت دهند.»

او از اثر جنگ بر کودکان می‌گوید: «کودکان حساسیت بیشتری نسبت به شرایط محیطی دارند پس باید استانداردهای خاصی برای آنها فراهم شود. هرچه این استانداردها بیشتر نقض شود، کودک آسیب بیشتری می‌بیند. اثرات مستقیم جنگ مانند انفجارها، تنفس کودکان را دچار اختلال و ریسک ابتلا به بیماری‌های ریوی در سنین بالاتر را بیشتر می‌کند. در نتیجه این انفجارها موادی مثل سرب و یا حتی آلومینیوم ضعیف‌شده‌ای آزاد می‌شود که وارد آب، خاک و حتی درون خانه‌ها می‌شود. وقتی کودکان این گردوغبار و خاک را لمس می‌کند، این مواد خطرناک وارد پوست آنها می‌شود. این مواد می‌تواند باعث مشکلات پوستی و حتی اختلالاتی در ریه و معده آنها شود.» به گفته او موضوع دیگر، درباره آلودگی آب‌هاست. «جنگ می‌تواند دسترسی کودکان به آب سالم را کاهش دهد و همین امر تبعاتی برای سلامت کودک به وجود می‌آورد.»

زیست‌پذیری ایران در خطر است

او مهم‌ترین آسیب را نادیده‌گرفتن محیط‌زیست به دلیل شرایط جنگی می‌داند. «برای مثال اگر زمانی محیط‌زیست اولویت دهم سیاست‌گذاران و برنامه‌ریزان بود، الان اولویت صدم آنها هم نیست. از این به بعد احتمالاً بودجه کافی هم به سازمان محیط‌زیست اختصاص داده نخواهد شد. مهم‌تر از آن به دلیل ضربه خوردن بخش پتروشیمی ممکن است بر باقی صنایع مانند صنایع معدنی فشار بیشتری وارد شود تا تولید افزایش یابد. در این میان نیز استانداردهای محیط‌زیستی لازم به فراموشی سپرده و فشار بر محیط‌زیست بیشتر و بیشتر می‌شود. این امر باعث می‌شود آینده زیست‌پذیری ایران به خطر بیفتد.»

او خطر غیرمستقیم دیگر در زمان جنگ را ناتوانی در مطالبه‌گری و کنشگری می‌داند. «تا کسی بخواهد صحبتی کند به او می‌گویند که الان شرایط خاص است. همین تضعیف توان مطالبه‌گری آسیب زیادی را به محیط‌زیست و آینده کودکان می‌زند.»