فیلم نزدیک شدن خرس‌ها به کوهنوردان در سبلان در سال‌های اخیر بارها منتشر شده است. دلیل این نزدیکی چیست؟ آیا خرس‌ها در ارتفاعات با کمبود غذا روبه‌رو هستند یا عامل دیگری مانند حضور گسترده کوهنوردان در این منطقه نقش دارد؟

هر دو عامل در این موضوع مؤثر هستند. با آسان‌تر شدن صعود در سال‌های اخیر، حضور گردشگران و کوهنوردان در منطقه افزایش یافته است و آن‌ها بخش قابل توجهی از مسیر صعود را با خودرو طی می‌کنند. در نتیجه، خرس‌ها تا حدی به حضور انسان عادت کرده‌اند و حضور انسان دیگر مانند گذشته برای آن‌ها مخاطره‌آمیز نیست. همین موضوع یکی از عوامل مهم افزایش تعارض است.

در کنار این عامل، تکه‌تکه شدن زیستگاه در برخی مناطق به واسطه فعالیت معادن و عوامل دیگر نیز نقش دارد. از همه مهم‌تر، خشکسالی‌های سال‌های اخیر است که باعث کاهش منابع غذایی خرس شده است. بخش عمده غذای خرس از گونه‌های گیاهی میوه‌دار کوهستان تأمین می‌شود که در سال‌های اخیر به‌شدت کاهش یافته‌اند. مجموعه این عوامل موجب شده است خرس‌ها برای تأمین غذا به منابع انسانی روی بیاورند و در نتیجه، تعارض در منطقه افزایش یابد.

تغییر اقلیم و شیوه معیشت مردم محلی نیز در این زمینه تأثیرگذار بوده‌اند؟

زیستگاه خرس قهوه‌ای در سبلان در مناطق کوهستانی قرار دارد. این مناطق از جمله زیستگاه‌هایی هستند که در برابر تغییر اقلیم بسیار شکننده‌اند و آثار این تغییر در آن‌ها سریع‌تر آشکار می‌شود. محدود شدن منابع غذایی، جابه‌جایی فصل رویش گیاهان و کاهش دسترسی خرس به منابع طبیعی غذا از جمله پیامدهای این وضعیت است.

استقرار دامداری‌ها و کندوهای عسل در منطقه، در کنار راه‌اندازی مراکز پرورش ماهی در محیط‌های کوهستانی، بر تغییر رژیم غذایی خرس تأثیر گذاشته است. در نتیجه، خرس‌ها برای تأمین غذا بیشتر به منابع انسانی وابسته شده‌اند و برای یافتن غذا به انسان‌ها نزدیک می‌شوند.

در مورد تغییر کاربری اراضی نیز باید به این نکته اشاره کرد که صدور مجوز برای معادن در دامنه سبلان، موجب کاهش امنیت زیستگاه خرس، تغییر قلمرو و جابه‌جایی این گونه شده است. این وضعیت باعث می‌شود خرس‌ها به قلمروهای انسانی نزدیک‌تر شوند یا در نتیجه گسترش روستاها و شهرها، انسان‌ها به زیستگاه خرس نزدیک شوند. پیامد این روند، افزایش تعارض میان انسان و خرس در منطقه است. رهاسازی زباله نیز یکی دیگر از عوامل مهم است که در بسیاری از مناطق جهان باعث نزدیک شدن حیات‌وحش به جوامع انسانی می‌شود. رها کردن پسماند در کمپ‌ها و مسیرهای صعود، در کنار ضایعات حاصل از دامداری‌ها یا مراکز پرورش ماهی، منابع غذایی جذابی برای خرس‌ها فراهم می‌کند؛ به‌ویژه زمانی که منابع طبیعی غذا در زیستگاه محدود شده باشد. به همین دلیل، خرس‌ها برای یافتن غذا به این مناطق جذب می‌شوند و احتمال حضور آن‌ها در نزدیکی انسان و بروز تعارض افزایش می‌یابد.

برای پیشگیری از فاجعه تعارض خرس و کوهنوردان در سبلان چه باید کرد؟

در گام نخست، مدیریت پسماند در مسیرهای صعود و روستاهای مجاور زیستگاه خرس اهمیت بسیار زیادی دارد. باید مدیریت اصولی پسماند انجام شود تا به هیچ عنوان زباله‌ای در طبیعت رها نشود. همچنین لازم است مخازن زباله به گونه‌ای طراحی و مقاوم‌سازی شوند که خرس‌ها نتوانند به آن‌ها دسترسی پیدا کنند یا آن‌ها را واژگون کنند. این راهکاری عملی است و ما نیز تلاش کرده‌ایم بخشداری‌های مناطق دارای تعارض را ملزم کنیم که پسماند در منطقه باقی نماند و در کوتاه‌ترین زمان ممکن جمع‌آوری و منتقل شود. راهکار دیگر، مدیریت صعود به سبلان است. امسال دستورالعملی تدوین کرده‌ایم تا صعود به این منطقه با محدودیت‌های مشخصی انجام شود. افزون بر این، ورود برخی اقلام مانند ظروف یک‌بارمصرف به ارتفاعات بالاتر از سه‌هزار و ۵۰۰ متر ممنوع شده است. همچنین غذا دادن به خرس‌ها مشمول جریمه است و تلاش می‌کنیم این قانون به‌طور جدی اجرا شود. در کنار این راهکارها، در مناطقی که احتمال مواجهه انسان و خرس وجود دارد، گروه‌های دیده‌بان حیات‌وحش مستقر می‌شوند تا هرگونه تعارض را مدیریت کنند. علاوه بر این، ظرفیت برد سبلان را نیز مدنظر قرار داده‌ایم و مشخص می‌کنیم چه تعداد افراد، در چه زمان‌هایی و با چه شرایطی امکان صعود داشته باشند. بخش دیگری از اقدامات، آموزش است. تورلیدرها آموزش دیده‌اند و از کوهنوردان حرفه‌ای نیز دعوت کرده‌ایم تجربیات خود را در اختیار کوهنوردان کم‌تجربه قرار دهند و بر ضرورت پرهیز از نزدیک شدن به خرس‌ها و غذا دادن به آن‌ها تأکید کنند.

همچنین تابلوهای هشدار در نقاط مختلف منطقه نصب شده و آموزش‌های چهره‌به‌چهره برای جوامع محلی، کوهنوردان، رانندگان خودروهای مسیر صعود و تورلیدرها برگزار شده است. علاوه بر این، بنرهای حاوی پیام‌های هشداردهنده در منطقه نصب شده تا از غذا دادن به خرس‌ها و تکرار این تعارض جلوگیری شود. در صورت وقوع تعارض نیز گروه‌های دیده‌بان حیات‌وحش در منطقه حضور پیدا می‌کنند. این گروه‌ها متشکل از سازمان‌های مردم‌نهاد، داوطلبان محلی و محیط‌بانان هستند و وظیفه آن‌ها مدیریت تعارض و جلوگیری از آسیب به خرس قهوه‌ای و انسان است.

در نهایت، با همکاری منابع طبیعی باید به تقویت زیستگاه‌های خرس قهوه‌ای نیز توجه شود. غنی‌سازی پوشش گیاهی، کاشت گونه‌های میوه‌دار مانند آلوچه و دیگر گیاهانی که منابع غذایی مناسب برای خرس فراهم می‌کنند، باید در دستور کار قرار گیرد. همچنین جلوگیری از تکه‌تکه شدن زیستگاه‌ها و حفظ امنیت زیستگاه‌های خرس قهوه‌ای در دامنه سبلان، از مهم‌ترین اقداماتی است که باید به‌طور جدی دنبال شود.

در این تعارض چه خسارت‌هایی به معیشت محلی وارد شده است و برای جبران یا کاهش آن چه راهکاری وجود دارد؟

ما شاهد هستیم که در برخی روستاها، خرس‌های قهوه‌ای به کندوهای عسل و دامداری‌های کوچک حمله می‌کنند. در مواردی نیز این حملات به تلف شدن دام، از جمله گاو، منجر شده است. همچنین خرس‌ها برای یافتن غذا به محل‌های دفن پسماند مراجعه می‌کنند و گاهی نیز ممکن است با اهالی روستا مواجه شوند؛ مواجهه‌ای که می‌تواند به بروز تعارض و حتی خسارت منجر شود.

با این حال، عمده خسارت‌های ناشی از حضور خرس‌ها مربوط به باغ‌ها، دامداری‌ها، کندوهای عسل و محل‌های دفن پسماند در روستاهاست. این مکان‌ها معمولاً نقاطی هستند که بیشترین مشاهده خرس قهوه‌ای در آن‌ها گزارش می‌شود.

برای رفع این چالش، لازم است کندوهای عسل در مسیرهای تردد خرس قهوه‌ای مستقر نشوند. همچنین جمع‌آوری پسماند، به‌ویژه پسماندهای باغی، باید به‌صورت اصولی انجام شود. برای مثال، میوه‌هایی که در باغ‌ها روی زمین می‌ریزند باید در کوتاه‌ترین زمان ممکن جمع‌آوری شوند تا خرس‌ها را به این مناطق جذب نکنند. محل‌های دفع پسماند نیز باید به گونه‌ای مدیریت شوند که امکان دسترسی خرس به آن‌ها وجود نداشته باشد.

در کنار این اقدامات، صندوق‌های حمایتی نیز پیش‌بینی شده‌اند تا اگر خرس به باغ‌ها، دامداری‌ها یا کندوهای عسل خسارتی وارد کرد، بخشی از این خسارت جبران شود. این مجموعه اقدامات می‌تواند تا حد زیادی به کاهش تعارض کمک کند.

یکی دیگر از برنامه‌های مهم، آموزش جوامع محلی است. روستاییان، دامداران و ساکنان محلی باید با روش‌های مدیریت تعارض با خرس آشنا شوند. همچنین در برخی مناطق توصیه کرده‌ایم از حصارهای الکتریکی در اطراف باغ‌ها و مزارع استفاده شود تا از ورود خرس به این مناطق جلوگیری شود.

معدن‌کاوی چگونه باعث تخریب زیستگاه خرس و نزدیک شدن آن به جوامع انسانی شده است؟

فعالیت‌های معدنی تأثیر قابل توجهی بر زیستگاه خرس قهوه‌ای دارند. انفجارهای معادن، احداث مسیرهای تردد ماشین‌آلات سنگین و فعالیت‌های جانبی مرتبط با معدن‌کاوی، باعث تکه‌تکه شدن زیستگاه و کاهش امنیت زیستگاه خرس‌ها می‌شوند.

با پذیرش این واقعیت که خرس سبلان به یک برند گردشگری در شبکه‌های اجتماعی تبدیل شده است، چگونه می‌توان از این ظرفیت برای ایجاد اکوتوریسم مسئولانه استفاده کرد، بدون آنکه خرس‌ها به غذادهی گردشگران عادت کنند؟

ما خرس قهوه‌ای سبلان را به‌عنوان نماد شهر گردشگری سرعین معرفی کرده‌ایم تا به‌عنوان یک برند و نماد شهری، زمینه حفاظت از این گونه نیز تقویت شود. همچنین می‌توان مسیرهایی را با رعایت فاصله ایمن طراحی کرد تا گردشگران بتوانند با استفاده از دوربین، خرس قهوه‌ای را مشاهده کنند.

البته ضروری است گردشگران تنها در مسیرهای تعیین‌شده تردد کنند و به هیچ عنوان از این مسیرها خارج نشوند. همچنین باید ممنوعیت کامل غذا دادن به خرس‌ها از سوی گردشگران اعمال شود. مجموعه این اقدامات می‌تواند به توسعه گردشگری مسئولانه و حفاظت از خرس قهوه‌ای کمک کند.

در این میان، راهنمایان و تورلیدرهای آموزش‌دیده نقش بسیار مهمی دارند. از سوی دیگر، اگر قرار است گردشگری با هدف مشاهده خرس در منطقه توسعه یابد، باید درآمد حاصل از آن به حفاظت از زیستگاه خرس و همچنین بهبود معیشت جوامع محلی اختصاص پیدا کند. اگر منافع اقتصادی گردشگری به مردم محلی برسد و بخشی از آن نیز صرف حفاظت از زیستگاه شود، می‌توان انتظار داشت تعارض میان انسان و خرس نیز کاهش یابد.

اگر روند تخریب زیستگاه با همین سرعت ادامه یابد، طی یک دهه آینده جمعیت خرس قهوه‌ای سبلان چه وضعیتی خواهد داشت؟

نزدیک شدن خرس قهوه‌ای سبلان به انسان‌ها، هشداری جدی برای زیست‌بوم منطقه است و نشان می‌دهد این گونه با تهدیدهای جدی روبه‌رو شده است. اگر روند توسعه نامتوازن در منطقه، کاهش امنیت زیستگاه، تکه‌تکه شدن قلمروها و همچنین پیامدهای تغییر اقلیم و کمبود منابع غذایی ادامه پیدا کند، به‌طور طبیعی جمعیت خرس قهوه‌ای در سبلان کاهش می‌یابد. این روند در نهایت می‌تواند بقای این گونه را در منطقه با خطر جدی روبه‌رو کند.

زمانی که زیستگاه یک گونه تخریب می‌شود و امنیت غذایی آن از بین می‌رود، کیفیت زندگی، توان تولیدمثل و پایداری جمعیت آن نیز کاهش می‌یابد. امیدواریم با اجرای دستورالعمل‌های تدوین‌شده برای کوهنوردان و گردشگران و همچنین همکاری دستگاه‌های مختلف، شاهد کاهش تعارض میان انسان و خرس در قله سبلان و روستاهای اطراف باشیم و بتوانیم از جمعیت خرس قهوه‌ای این منطقه به‌طور مؤثر حفاظت کنیم.

همچنین امیدواریم با همکاری رسانه‌ها، فعالان محیط زیست، سازمان‌های مردم‌نهاد و گروه‌های داوطلب، بتوانیم گام‌های مؤثری برای حفاظت از جمعیت خرس قهوه‌ای سبلان برداریم.