با شروع بهار و پیش از آنکه گرمای تابستان بر دامنه‌های زاگرس بنشیند، تنه درختان کهنسال بنه در جنگل‌های استان ایلام زیر تیغ صمغ‌گیری می‌رود. گاهی بر تنه هر درخت، ۸۰ تا ۹۰ شیار ایجاد می‌شود و چند روز پس از تیغ‌زنی، قطره‌های کهربایی صمغ آرام از دل این زخم‌ها بیرون می‌آیند و در کاسه‌های گِلی چسبیده به تنه سرازیر می‌شوند. این محصول سال‌هاست برای گروهی منبع درآمد است و از نگاه گروهی دیگر، زخمی است که هر سال بر پیکر جنگل می‌نشیند.

امسال نیز همین موضوع، اختلافی قدیمی را دوباره زنده کرد. انتشار خبرهایی درباره احتمال ازسرگیری برداشت صمغ بنه در ایلام، واکنش شماری از کارشناسان و فعالان محیط‌زیست را در پی داشت؛ کسانی که معتقدند جنگل‌های زاگرس پس از سال‌ها خشکسالی، آتش‌سوزی، چرای بی‌رویه دام، آفات و تغییر کاربری اراضی، دیگر توان تحمل فشار تازه‌ای را ندارند. در مقابل، مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری استان ایلام می‌گوید: «اگرچه درخواست‌هایی برای برداشت صمغ از سوی تعاونی‌های روستایی مطرح شده بود، اما پس از بررسی‌های کارشناسی و با تصمیم استاندار، امسال هیچ مجوزی برای برداشت صمغ بنه صادر نمی‌شود.»

وقتی نویسنده دستورالعمل، منتقد آن می‌شود

یکی از جدی‌ترین منتقدان امروز این شیوه صمغ‌گیری، کسی است که چهار دهه پیش خود تدوین‌کننده دستورالعمل برداشت صمغ بنه بود.
«مرتضی ابراهیمی رستاقی»، کارشناس باسابقه جنگل و مرتع، عضو پیشین شورای عالی جنگل، مرتع و آبخیزداری کشور و نویسنده کتاب «جنگل‌شناسی زاگرس»، سال‌ها پیش مسئول تدوین دستورالعمل برداشت صمغ بنه بود؛ دستورالعملی که قرار بود به برداشت سنتی و آسیب‌زای صمغ نظم بدهد و میان بهره‌برداری و حفاظت تعادل برقرار کند. او اما امروز با صراحت می‌گوید: «دیگر از آن دستورالعمل دفاع نمی‌کنم.»

ابراهیمی در گفت‌وگو با «پیام ما» از همایش «بنه؛ مروارید سبز» در شیراز یاد می‌کند؛ جایی که برای نخستین بار تغییر نگاهش را علنی کرد. او می‌گوید: «سال ۱۳۸۰ اعلام کردم که مرتضی ابراهیمی آن روز دیگر با مرتضی ابراهیمی سال ۱۳۶۴ که دستورالعمل برداشت صمغ بنه را نوشته بود، موافق نیست.»

به گفته او، در دهه ۱۳۶۰ برداشت صمغ در بخش‌هایی از زاگرس، به‌ویژه مناطق کردنشین، سال‌ها به شکل سنتی انجام می‌شد؛ روشی که آسیب‌های فراوانی به درختان وارد می‌کرد. همین موضوع، سازمان جنگل‌ها را به تدوین دستورالعملی برای ساماندهی این فعالیت رساند. «هدف آن دستورالعمل، توسعه بهره‌برداری نبود، بلکه محدود کردن خسارت‌ها بود. فقط درختانی با شرایط مشخص اجازه برداشت داشتند، تعداد تیغ‌ها محدود شده بود، زخمی کردن شاخه‌ها ممنوع بود، برای قطر درخت حداقل تعیین شده بود و حتی دوره‌های استراحت چندساله برای ترمیم درختان پس از برداشت پیش‌بینی شده بود. قرار بود درآمد حاصل از فروش صمغ صرف احیای جنگل‌های بنه، نهال‌کاری و بذرکاری شود؛ مدلی که در آن زمان راهی برای جمع کردن حفاظت و بهره‌برداری در کنار یکدیگر تلقی می‌شد. اما آنچه بعدها در عرصه‌های طبیعی رخ داد، مسیر دیگری را پیش پایم گذاشت.»

ابراهیمی حالا می‌گوید سال‌ها بازدید از رویشگاه‌های مختلف زاگرس، تصویری کاملاً متفاوت از آنچه روی کاغذ نوشته شده بود، پیش روی او گذاشته است. «در بسیاری از مناطق، تقریباً همه درختان بنه تیغ خورده بودند. تعداد شکاف‌ها از حد مجاز بیشتر بود، روی شاخه‌های اصلی و فرعی نیز تیغ زده می‌شد و حتی مواردی از زخمی کردن ریشه‌های بیرون‌زده از خاک هم مشاهده کردیم. مسئله فقط تخلف چند بهره‌بردار نبود؛ مشکل اصلی، فاصله میان دستورالعمل‌ها و آن چیزی بود که در عرصه‌های طبیعی اجرا می‌شد.»

او ادامه می‌دهد: «نتیجه سال‌ها بررسی حدود ۶۰۰ هزار هکتار از طرح‌های بهره‌برداری به ما نشان داد که حتی اگر تمام ضوابط به‌طور کامل رعایت شود، به‌طور متوسط تنها سه درخت در هر هکتار شرایط لازم برای برداشت دارند؛ آن هم در حالی که میزان صمغ تولیدی هر درخت آن‌قدر نیست که بتواند توجیه اقتصادی قابل‌توجهی برای پذیرش ریسک آسیب به جنگل ایجاد کند.»

این کارشناس جنگل معتقد است شرایط امروز زاگرس تفاوتی بنیادین با دهه‌های گذشته دارد. بخش زیادی از جنگل‌های بنه از درختان میان‌سال و کهنسال تشکیل شده‌اند، زادآوری طبیعی آن‌ها به دلیل چرای دام و فشارهای انسانی مختل شده و خشکسالی‌های پیاپی نیز بر این اکوسیستم سایه انداخته است.

او بارندگی مناسب در طول یک سال را برای تصمیم‌گیری درباره برداشت صمغ کافی نمی‌داند و می‌گوید: «بنه، گونه‌ای دیرزیست است که به ذخایر عمیق آب زیرزمینی وابسته است. یک سال پربارش نمی‌تواند آثار سال‌ها خشکسالی را جبران کند. اگر قرار باشد وضعیت اکولوژیک مبنای تصمیم‌گیری باشد، باید روند چندساله آن بررسی شود، نه فقط آمار بارندگی یک سال.»

به باور این پژوهشگر، هر تصمیمی درباره بهره‌برداری از جنگل‌های زاگرس باید بر پایه اصل احتیاط باشد؛ زیرا زخمی که امروز بر تنه یک درخت کهنسال ایجاد می‌شود، شاید دهه‌ها بر پیکر آن باقی بماند.

زخم‌های قدیمی هنوز باقی است

«حسین منصوری»، کنشگر محیط‌زیست ایلام، نیز روایت خود را از دل رویشگاه‌هایی آغاز می‌کند که هر روز در آن‌ها قدم می‌زند؛ جنگل‌هایی که به گفته او دیگر شباهت چندانی به زاگرس چند دهه پیش ندارند.

او که عضو شورای هماهنگی محیط‌زیست ایلام و مدیرعامل انجمن زاگرس‌بان است، به «پیام ما» می‌گوید: «پیش از آنکه درباره برداشت صمغ صحبت شود، باید به وضعیت امروز جنگل‌های زاگرس نگاه کرد؛ جنگل‌هایی که هم‌زمان با چند بحران دست‌وپنجه نرم می‌کنند. جنگل‌های زاگرس در استان ایلام امروز با زوال تدریجی درختان، حذف گونه‌های پرستار، تخریب پوشش علفی و بوته‌ای بر اثر چرای بی‌رویه دام، تغییر کاربری اراضی، کاهش تنوع زیستی، گسترش آفات و بیماری‌ها و همچنین آتش‌سوزی‌های مکرر روبه‌رو هستند. در چنین شرایطی، گونه بنه نیز از این فشارها بی‌نصیب نمانده و توان تاب‌آوری آن به‌مراتب کمتر از گذشته شده است.»

منصوری با اشاره به گستره پراکنش این گونه در ایلام توضیح می‌دهد: «بنه یکی از گونه‌های شاخص جنگل‌های استان است و در بخش وسیعی از رویشگاه‌های شهرستان‌های سیروان، چوار، ایوان، ملکشاهی، مهران، بدره، آبدانان و دهلران وجود دارد. به همین دلیل، هر تصمیم درباره برداشت صمغ تنها به چند درخت یا یک منطقه محدود نمی‌شود و می‌تواند بخش قابل‌توجهی از جنگل‌های استان را تحت تأثیر قرار دهد.»

او معتقد است هر تصمیمی که فشار تازه‌ای بر این درختان وارد کند، باید با احتیاط بسیار زیاد همراه باشد. «صمغ‌گیری شاید در نگاه اول فقط چند شکاف روی تنه یک درخت به نظر برسد، اما همین زخم‌ها می‌تواند راه ورود آفات و عوامل بیماری‌زا را باز کند. وقتی درخت از قبل نیز بر اثر خشکسالی و تنش‌های محیطی ضعیف شده باشد، توان ترمیم این زخم‌ها کمتر می‌شود و آسیب‌پذیری آن افزایش می‌یابد. جنگل‌های زاگرس ستون فقرات منابع طبیعی غرب کشور هستند. این جنگل‌ها در حفظ خاک، تغذیه سفره‌های آب زیرزمینی، کاهش فرسایش، تعدیل سیلاب‌ها و پایداری تنوع زیستی نقش اساسی دارند. وقتی این پوشش تضعیف شود، پیامدهای آن به کل اکوسیستم آسیب می‌زند.»

این فعال محیط‌زیست به هم‌زمانی احتمالی برداشت صمغ با فصل زادآوری بسیاری از گونه‌های جانوری نیز اشاره می‌کند و هشدار می‌دهد که حضور طولانی‌مدت گروه‌های بهره‌بردار در جنگل، رفت‌وآمد مستمر و ایجاد کمپ‌های موقت می‌تواند آرامش زیستگاه‌ها را بر هم بزند.

یکی از مهم‌ترین نگرانی‌های منصوری، نحوه اجرای دستورالعمل‌های برداشت است. او می‌گوید: «روی کاغذ، برای تعداد تیغ‌ها، اندازه درخت، محل ایجاد شکاف و حتی دوره استراحت درختان ضابطه وجود دارد، اما مسئله این است که آیا همه این ضوابط در عرصه نیز رعایت می‌شود؟ به نظرم تجربه‌های گذشته پاسخ روشنی به این پرسش نمی‌دهد.»
منصوری توضیح می‌دهد که در روش رایج برداشت، گروه‌های چندنفره برای هفته‌ها در جنگل مستقر می‌شوند. آن‌ها با ضربه‌های تیشه، شکاف‌هایی روی تنه درخت ایجاد می‌کنند و سپس ظرف‌هایی گِلی یا فلزی را زیر محل زخم قرار می‌دهند تا صمغ خارج‌شده جمع‌آوری شود. در پایان دوره برداشت نیز صمغ‌ها برای فرآوری منتقل می‌شوند. مسئله اینجاست که طبق دستورالعمل، تعداد شکاف‌ها باید محدود باشد، «اما در نبود نظارت کافی، گاهی این شیارها از حد مجاز فراتر می‌رود و به ۸۰ یا ۹۰ تیغ می‌رسد و حتی شاخه‌های درخت نیز زخمی می‌شوند.» از طرف دیگر، درخت پس از پایان برداشت با همان زخم‌ها در دل جنگل رها می‌شود و ناچار است با توان طبیعی خود آن‌ها را ترمیم کند.

او یادآوری می‌کند که هنوز آمار دقیقی از میزان خشکیدگی درختان بنه در استان وجود ندارد، اما مشاهدات میدانی تصویر دیگری را روایت می‌کند. «وقتی در جنگل قدم می‌زنید، آثار تیغ‌های سال‌های گذشته هنوز روی تنه بسیاری از درختان دیده می‌شود. بعضی از این زخم‌ها سال‌هاست باقی مانده‌اند و به بخشی از تنه درخت تبدیل شده‌اند؛ انگار جنگل هنوز خاطره آن روزها را فراموش نکرده است.»

مدیرعامل انجمن زاگرس‌بان تأکید می‌کند که بسیاری از بنه‌های زاگرس، درختانی چندصدساله هستند و از بین رفتن هر یک از آن‌ها، به معنای از دست رفتن بخشی از میراث طبیعی زاگرس است.

منابع طبیعی: درختان هنوز به استراحت نیاز دارند

در حالی که انتشار خبر احتمال ازسرگیری برداشت صمغ بنه، واکنش کارشناسان و فعالان محیط‌زیست را برانگیخته است، مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری استان ایلام در گفت‌وگو با «پیام ما» تأکید می‌کند که در نهایت هیچ مجوزی برای برداشت صمغ بنه در استان صادر نشده است.

«یاسم خان‌محمدیان» می‌گوید: «موضوع از جایی آغاز شد که برخی تعاونی‌ها، با استناد به بارندگی مناسب سال گذشته، درخواست ازسرگیری بهره‌برداری از صمغ بنه را مطرح کردند، اما این درخواست در چارچوب اداری بررسی شد و به مرحله اجرا نرسید. بررسی‌های کارشناسی نشان داد هنوز شرایط لازم برای آغاز دوباره این فعالیت در جنگل‌های بنه ایلام فراهم نیست، زیرا از آخرین دوره برداشت حدود سه سال گذشته و دوره تنفس چهارساله درختان کامل نشده است. به همین دلیل و با نظر استاندار ایلام، تصمیم گرفته شد امسال هیچ مجوزی برای برداشت صمغ بنه صادر نشود تا درختان فرصت بیشتری برای ترمیم و بازیابی داشته باشند.»

اگرچه امسال ماجرای تیغ‌زنی درختان بنه ایلام برای صمغ‌گیری، با صادر نشدن مجوز به پایان رسید، اما اختلاف دیدگاه‌ها درباره آن همچنان باقی است؛ همان‌گونه که مرتضی ابراهیمی رستاقی، تدوین‌کننده پیشین دستورالعمل برداشت صمغ، بر این باور است که تجربه سال‌ها مطالعه و بازدید میدانی نشان داده است که حتی اجرای دقیق دستورالعمل‌ها نیز نمی‌تواند نگرانی‌ها درباره آینده جنگل‌های بنه را برطرف کند.