یونیسف در تازه‌ترین گزارش خود درباره مخاطرات اقلیمی پیش‌روی کودکان، تصویری از تهدیدهایی ارائه کرده است که میلیون‌ها کودک در سراسر جهان با آن‌ها مواجه‌اند. بر اساس این گزارش، تقریباً همه کودکان جهان، حتی در کشورهای پردرآمد، در معرض دست‌کم یک مخاطره اقلیمی قرار دارند. خشکسالی، گرمای شدید، آتش‌سوزی، موج‌های گرما، سیلاب‌های رودخانه‌ای و ساحلی، توفان‌های شن و گردوغبار و توفان‌های گرمسیری، هشت تهدید اقلیمی بررسی‌شده در این ارزیابی هستند.

در این گزارش، داده‌های مربوط به ایران را جداگانه بررسی می‌کنیم تا مشخص شود در سرزمینی که سال‌هاست با هشدارهای پی‌درپی درباره خشکسالی و بحران‌های اقلیمی روبه‌رو است، کودکان با چه سطحی از خطرات اقلیمی مواجه‌اند و کدام تهدیدها بیشترین سهم را در زندگی آن‌ها دارند.

آنچه کودکان ایران را تهدید می‌کند

داده‌های یونیسف نشان می‌دهد با وجود سطح بالای مواجهه کودکان ایران با برخی مخاطرات اقلیمی، به دلیل وضعیت بهتر برخی خدمات اجتماعی در مقایسه با بسیاری از کشورهای شکننده، آسیب‌پذیری کلی کودکان ایرانی پایین‌تر ارزیابی شده است.

در میان موارد بررسی‌شده، آلودگی هوا، توفان‌های شن و گردوغبار، گرمای شدید، موج‌های گرما و خشکسالی بالاترین امتیازهای مواجهه را برای ایران به خود اختصاص داده‌اند.
جدول پیوست گزارش یونیسف دو دسته شاخص را در کنار هم قرار داده است؛ نخست «میزان مواجهه با مخاطرات اقلیمی» و دوم «آسیب‌پذیری کلی کودکان» که برای محاسبه آن عواملی مانند دسترسی به خدمات سلامت، آموزش، آب و فاضلاب، حمایت از کودکان و میزان فقر در نظر گرفته شده است.

جایگاه ایران در گزارش «مخاطرات اقلیمی کودکان ۲۰۲۶» (امتیاز از ۱۰)

برای درک دقیق‌تر وضعیت ایران، باید به جزئیات شاخص‌ها نگاه کرد. طبق این سنجش، امتیازها در مقیاس صفر تا ۱۰ محاسبه شده‌اند؛ هرچه امتیاز بالاتر باشد، میزان مواجهه با مخاطرات یا آسیب‌پذیری بیشتر است و هرچه امتیاز به صفر نزدیک‌تر باشد، وضعیت مطلوب‌تر ارزیابی می‌شود.

شاخص مواجهه کلی با مخاطرات اقلیمی برای ایران ۷.۲۵ برآورد شده است؛ رقمی که نشان می‌دهد کودکان ایران در معرض سطح بالایی از مجموعه‌ای از بحران‌های اقلیمی قرار دارند. بررسی جزئیات این شاخص نشان می‌دهد سهم اصلی این مواجهه به آلودگی هوا، گردوغبار، گرما و خشکسالی مربوط می‌شود.

در میان شاخص‌های بررسی‌شده، بزرگ‌ترین تهدید برای کودکان ایرانی آلودگی هواست. ایران در این شاخص با امتیاز ۹.۳۹ از ۱۰، یکی از بالاترین سطوح مواجهه کودکان با آلودگی هوای محیطی را در این سنجش به خود اختصاص داده است.

دومین تهدید اقلیمی، توفان‌های شن و گردوغبار هستند. امتیاز ۷.۸۶ در این بخش نشان می‌دهد گردوغبار سهم بزرگی در افزایش ریسک اقلیمی کودکان دارد.
سومین تهدید کودکان، گرماست که یونیسف آن را در دو شاخص «گرمای شدید» با امتیاز ۷.۵۴ و «موج‌های گرما» با امتیاز ۶.۹۷ سنجیده است. خشکسالی نیز با امتیاز ۶.۶۵ در میان مهم‌ترین مخاطرات اقلیمی کودکان قرار دارد.

در مقابل، برخی مخاطرات در ایران امتیاز پایین‌تری دارند. شاخص سیلاب رودخانه‌ای با امتیاز ۳.۹۶ و شاخص سیلاب ساحلی با امتیاز ۱.۸۶، در مقایسه با سایر مخاطرات اقلیمی، پایین‌تر هستند. همچنین شاخص آتش‌سوزی‌های طبیعی با امتیاز ۳ از ۱۰، در مقایسه با کشورهایی که کانون‌های بزرگ آتش‌سوزی دارند، پایین‌تر ارزیابی شده است.
علاوه بر این، با توجه به امتیاز ۰.۹۹ برای شاخص بیماری‌های منتقله از طریق ناقلان، از دید یونیسف بیماری‌هایی مانند مالاریا یا تب دنگی سهم بزرگی در ریسک اقلیمی کودکان ایران ندارند.

آموزش؛ آسیب‌پذیرترین حوزه اجتماعی کودکان ایران

گزارش یونیسف علاوه بر سنجش میزان مواجهه کودکان با مخاطرات اقلیمی، میزان توان مقابله با این تهدیدها را نیز ارزیابی کرده است. در این بخش، تصویر ایران متفاوت است.
شاخص کلی آسیب‌پذیری کودکان ایرانی ۱.۳۳ و نسبتاً پایین است. بر این اساس می‌توان گفت وجود برخی خدمات پایه، آسیب‌پذیری کلی کودکان را تا حدی کاهش داده است.
در میان شاخص‌های اجتماعی بررسی‌شده، شاخص سلامت کودکان با امتیاز ۰.۰۴، شاخص تغذیه کودکان با امتیاز ۰.۷۸ و شاخص آب، فاضلاب و بهداشت (WASH) با امتیاز ۰.۷، در سطح پایین‌تری از آسیب‌پذیری قرار دارند. همچنین شاخص فقر کودکان ۱.۳۱ و شاخص مرگ‌ومیر کودکان ۱.۰۲ گزارش شده است.

این شاخص‌ها نشان می‌دهند در مقایسه با بسیاری از کشورهای کم‌درآمد و شکننده، خدمات پایه مرتبط با سلامت و رفاه کودکان در ایران از ظرفیت بیشتری برای کاهش آسیب برخوردارند. با این حال، شاخص آموزش با امتیاز ۴.۰۶ بالاترین سطح آسیب‌پذیری را در میان شاخص‌های اجتماعی نشان می‌دهد. در سال‌های اخیر، تعطیلی مدارس به دلیل آلودگی هوا در کلان‌شهرهایی مانند تهران، اصفهان و اهواز و نیز تعطیلی مدارس در برخی مناطق به دلیل گرمای شدید، نمونه‌هایی از اثر مستقیم مخاطرات محیطی بر روند آموزش کودکان در ایران بوده است.

در واقع، نظام آموزشی ایران در مقایسه با سایر خدمات پایه بررسی‌شده، در برابر پیامدهای بحران اقلیمی ظرفیت تاب‌آوری کمتری دارد. تعطیلی مدارس در پی موج‌های گرما، آلودگی شدید هوا، گردوغبار یا مخاطراتی مانند سیلاب می‌تواند دسترسی مستمر کودکان به آموزش را تحت تأثیر قرار دهد.

آلودگی هوا؛ بزرگ‌ترین تهدید اقلیمی کودکان ایران

هیچ کودکی در جهان از آسیب‌های آلودگی هوا در امان نیست. طبق ارزیابی یونیسف، ۲.۳ میلیارد کودک در مناطقی با هوای ناسالم زندگی می‌کنند و ایران در شاخص مواجهه کودکان با آلودگی هوا امتیاز ۹.۳۹ از ۱۰ را کسب کرده است؛ رقمی که بالاترین امتیاز در میان همه مخاطرات بررسی‌شده به شمار می‌رود.

تغییر اقلیم ناشی از فعالیت‌های انسانی و آلودگی هوا به شیوه‌های مختلفی به یکدیگر پیوند خورده‌اند. بسیاری از فعالیت‌های تولیدکننده گازهای گلخانه‌ای، آلاینده‌های هوا را نیز منتشر می‌کنند و این آلاینده‌ها پیامدهای گسترده و ویرانگری برای کودکان دارند.

از سوی دیگر، افزایش فراوانی مخاطرات اقلیمی مانند آتش‌سوزی‌ها و توفان‌های شن و گردوغبار، کیفیت هوا را بدتر می‌کند و چرخه‌ای معیوب از هوای آلوده را تداوم می‌بخشد.
کودکان به دلیل ویژگی‌های جسمی و مراحل رشد و تکامل، در برابر پیامدهای بهداشتی آلودگی هوا آسیب‌پذیری بیشتری دارند. آلودگی هوا در سال ۲۰۲۳، پس از سوءتغذیه، دومین عامل خطر اصلی مرگ‌ومیر در میان کودکان زیر پنج سال بود.

در ایران نیز وزارت بهداشت پیش‌تر اعلام کرده بود که به ازای هر ۱۰۰ هزار کودک زیر پنج سال، به‌طور متوسط حدود هشت مورد مرگ ناشی از عفونت‌های دستگاه تنفسی تحتانی به آلودگی هوا منتسب است. نقشه یونیسف از مواجهه کودکان با آلودگی هوای محیطی، گستره وسیع این تهدید را در سراسر جهان نشان می‌دهد؛ اما در مورد ایران، تمام پهنه کشور در بالاترین طبقه مواجهه با آلودگی هوا قرار گرفته است.

این پدیده یکی از فراگیرترین مخاطرات محیط‌زیستی برای کودکان ایرانی است و برخلاف برخی مخاطرات اقلیمی که به مناطق مشخصی محدود می‌شوند، تقریباً همه مناطق کشور را تحت تأثیر قرار می‌دهد. به بیان دیگر، برخلاف مخاطراتی مانند سیلاب یا آتش‌سوزی که در بخش‌هایی از کشور متمرکز هستند، آلودگی هوا تقریباً همه کودکان ایران را، صرف‌نظر از محل زندگی، در معرض خطر قرار می‌دهد.

یونیسف البته اشاره کرده است که در مناطقی مانند کشورهای کم‌درآمد که شبکه پایش زمینی ضعیفی دارند، احتمال خطای برآورد وجود دارد. از سوی دیگر، شاخص آلودگی هوا در این گزارش تنها بر اساس ذرات معلق PM2.5 محاسبه شده و همه آلاینده‌های هوا را در بر نمی‌گیرد.

با وجود این محدودیت‌ها، این بررسی نشان می‌دهد خاورمیانه و شمال آفریقا یکی از کانون‌های اصلی مواجهه کودکان با آلودگی هواست. ترکیب مصرف سوخت‌های فسیلی، انتشار آلاینده‌های صنعتی و حمل‌ونقل، توفان‌های گردوغبار و اقلیم گرم و خشک، این منطقه را به یکی از پرخطرترین مناطق جهان برای سلامت کودکان تبدیل کرده است.

ایران در قلب کریدور جهانی گردوغبار

پس از آلودگی هوا، توفان‌های شن و گردوغبار دومین تهدید مهم اقلیمی برای کودکان ایران در ارزیابی یونیسف هستند. ایران در این شاخص امتیاز ۷.۸۶ از ۱۰ را کسب کرده است.
در سراسر جهان، ۱۲۳ میلیون کودک در مناطقی زندگی می‌کنند که در معرض توفان‌های شن و گردوغبار قرار دارند. مهم‌ترین کانون‌های تولید گردوغبار در مناطق خشک و نیمه‌خشک، از جمله صحرای آفریقا، بیابان عربستان و بیابان گُبی قرار گرفته‌اند. تخریب سرزمین و تشدید تغییر اقلیم در دهه‌های اخیر، به گسترش کانون‌های گردوغبار دامن زده و کشورها را آسیب‌پذیرتر کرده است.

نقشه یونیسف، ایران را در یکی از مهم‌ترین کمربندهای گردوغبار جهان نشان می‌دهد. این پهنه از شمال آفریقا و خاورمیانه آغاز می‌شود و تا آسیای مرکزی و جنوب آسیا امتداد می‌یابد. بخش‌های جنوب‌غربی، غربی و جنوبی ایران در محدوده با خطر بالای وقوع توفان‌های شن و گردوغبار قرار گرفته‌اند.

این مناطق بخشی از یک کریدور پیوسته بزرگ‌تر هستند که از عراق و سوریه عبور می‌کند، ایران را در بر می‌گیرد و تا افغانستان و پاکستان امتداد می‌یابد. به این ترتیب، بخش قابل‌توجهی از غباری که ساکنان ایران با آن مواجه‌اند، منشأیی فرامرزی دارد.

بر اساس داده‌های یونیسف، منطقه خاورمیانه و شمال آفریقا با ۵۴ میلیون کودک در معرض توفان‌های شن و گردوغبار، یکی از مهم‌ترین کانون‌های این مخاطره در جهان به شمار می‌آید. هرچند در متن گزارش یونیسف اشاره مستقیمی به ایران نشده است، جایگاه کشور در نقشه و امتیاز بالای آن در شاخص مواجهه نشان می‌دهد کودکان ایرانی نیز در میان جمعیت‌های با خطر بالا قرار دارند.

گردوغبار و توفان‌های شن در سال‌های اخیر بارها موجب تعطیلی مدارس در استان‌هایی مانند خوزستان، ایلام، کرمانشاه، سیستان و بلوچستان و حتی تهران شده‌اند. از این منظر، این پدیده به‌طور مستقیم روند زندگی مردم را مختل کرده و بر سلامت و آموزش کودکان اثر گذاشته است.

یونیسف تأکید می‌کند توفان‌های شن و گردوغبار با افزایش بیماری‌های تنفسی و قلبی‌عروقی، اختلال در خدمات عمومی، تعطیلی مدارس و کاهش کیفیت آموزش، سلامت و رفاه کودکان را نیز تحت تأثیر قرار می‌دهند. همچنین پژوهش‌های مورد استناد این گزارش نشان می‌دهد مواجهه جنین با گردوغبار در دوران بارداری می‌تواند با کاهش توانایی‌های شناختی کودکان در سال‌های بعد همراه باشد. در سطح جهانی نیز بیش از ۶۰ درصد مواجهه کودکان با این پدیده تنها در ۱۰ کشور متمرکز است؛ از جمله افغانستان، پاکستان، سودان، سومالی و یمن. در برخی کشورهای منطقه مانند امارات متحده عربی، عمان و عربستان سعودی نیز بخش بزرگی از جمعیت کودکان در معرض توفان‌های شن و گردوغبار قرار دارند.

موج‌های گرما و تهدید کودکان

گرما سومین تهدید بزرگ اقلیمی برای کودکان ایران است و یونیسف آن را در دو شاخص جداگانه، یعنی گرمای شدید و موج‌های گرما، می‌سنجد. ایران در شاخص گرمای شدید امتیاز ۷.۵۴ و در شاخص موج‌های گرما امتیاز ۶.۹۷ از ۱۰ را کسب کرده است.

این دو مفهوم، هرچند در ظاهر به یکدیگر نزدیک‌اند، یکسان نیستند. گرمای شدید به روزهایی گفته می‌شود که دمای هوا از آستانه ثابت ۳۵ درجه سانتی‌گراد فراتر می‌رود، در حالی که موج گرما رویدادی است که طی آن دمای یک منطقه برای چند روز متوالی، به شکلی غیرعادی، از میانگین معمول همان منطقه بالاتر باشد. به همین دلیل، حتی مناطقی که معمولاً آب‌وهوای معتدلی دارند نیز ممکن است موج گرمای شدید را تجربه کنند.

در سراسر جهان، حدود یک میلیارد و ۲۰۰ میلیون کودک در معرض گرمای شدید و یک میلیارد و ۵۰۰ میلیون کودک در معرض موج‌های گرما قرار دارند. این موج‌ها در اثر تغییر اقلیم، نسبت به گذشته مکررتر، طولانی‌تر و شدیدتر شده‌اند.

از نگاه یونیسف، کودکان به دلیل ویژگی‌های فیزیولوژیک، بیش از بزرگسالان در برابر گرما آسیب‌پذیرند. نوزادان و خردسالان توانایی کمتری برای تنظیم دمای بدن دارند و سریع‌تر دچار تنش گرمایی می‌شوند. افزون بر این، گرمای شدید با افزایش مصرف برق و آب، احتمال اختلال در خدمات حیاتی را بالا می‌برد و تعطیلی مدارس، کاهش کیفیت خواب و افت یادگیری را نیز به دنبال دارد.

نقشه‌های این نهاد نشان می‌دهد ایران در هر دو شاخص در محدوده کشورهای با مواجهه بالا قرار دارد. در نقشه موج‌های گرما، بخش بزرگی از کشور با رنگ‌های نارنجی و قرمز مشخص شده است؛ به این معنا که بسیاری از مناطق ایران سالانه ۸۸ تا بیش از ۱۱۰ روز موج گرما را تجربه می‌کنند.

در نقشه گرمای شدید نیز بخش‌های وسیعی از جنوب و جنوب‌غرب کشور هر سال بیش از ۱۴۱ روز دمای بالاتر از ۳۵ درجه سانتی‌گراد را تجربه می‌کنند.
داده‌های منطقه‌ای یونیسف نیز این تصویر را تأیید می‌کند. در خاورمیانه و شمال آفریقا، حدود ۱۲۱ میلیون کودک در معرض موج‌های گرمای مکرر، ۱۲۰ میلیون کودک در معرض موج‌های گرمای طولانی‌مدت و ۳۷ میلیون کودک در معرض موج‌های گرمای بسیار شدید قرار دارند.

همچنین حدود ۱۵۰ میلیون کودک این منطقه روزهایی با دمای بالاتر از ۳۵ درجه سانتی‌گراد را تجربه می‌کنند. این آمار، خاورمیانه و شمال آفریقا را پس از آسیای جنوبی و غرب و مرکز آفریقا، به سومین منطقه جهان از نظر تعداد کودکان در معرض گرمای شدید تبدیل کرده است.

فشار چند تهدید هم‌زمان بر کودکان

در کنار آلودگی هوا، گردوغبار، گرما و خشکسالی، یونیسف مخاطرات دیگری مانند آتش‌سوزی‌های طبیعی و بیماری‌های منتقله از طریق ناقلان را نیز بررسی کرده است. در این دو شاخص، وضعیت ایران نسبت به تهدیدهای اصلی بهتر ارزیابی شده است. ایران در شاخص بیماری‌های منتقله از طریق ناقلان، امتیازی کمتر از یک از ۱۰ دارد و در مقایسه با بسیاری از کشورهای منطقه، خطر انتقال بیماری‌هایی مانند مالاریا پایین‌تر است. همچنین از نظر فراوانی آتش‌سوزی‌های طبیعی، ایران در مقایسه با کانون‌های اصلی جهان در وضعیت پایین‌تر یا متوسط قرار دارد. یونیسف در ادامه این ارزیابی به مواجهه کودکان با چندین مخاطره اقلیمی هم‌زمان و هم‌پوشان می‌پردازد. بر این اساس، بحران اقلیمی به‌ندرت خود را در قالب یک رویداد منفرد نشان می‌دهد و جوامع، به‌ویژه کودکان، با اثرگذ

اری هم‌زمان یا پی‌درپی چندین مخاطره اقلیمی روبه‌رو هستند؛ مخاطراتی که اثر یکدیگر را تشدید می‌کنند و پیامدهای گسترده‌تری برای سلامت، آموزش و رفاه کودکان دارند.
بر همین اساس، ایران در نقشه «مواجهه با چندین مخاطره اقلیمی» در گروه کشورهای با ریسک بسیار بالا قرار گرفته است؛ وضعیتی که به نظر می‌رسد نتیجه هم‌زمانی تهدیدهایی مانند آلودگی هوا، گرمای شدید، موج‌های گرما، خشکسالی و توفان‌های شن و گردوغبار باشد.

در عین حال، همان‌گونه که داده‌های این گزارش نشان می‌دهد، وضعیت نسبتاً بهتر برخی خدمات پایه مانند سلامت، آب و بهداشت موجب شده است آسیب‌پذیری اجتماعی کودکان ایران در مقایسه با بسیاری از کشورهای شکننده پایین‌تر باشد. از نگاه یونیسف، تقویت تاب‌آوری این خدمات می‌تواند مهم‌ترین ابزار برای کاهش اثر بحران اقلیمی بر زندگی کودکان باشد.