در رتبه‌بندی سالانه گزارش توسعه پایدار ۲۰۲۶ که شبکه راه‌حل‌های توسعه پایدار (SDSN) منتشر کرده است، تقریباً همان چند کشور همیشگی در صدر جدول دیده می‌شوند؛ فنلاند، سوئد، دانمارک و نروژ. اما خبر اصلی صدر جدول نیست؛ بلکه فاصله‌ای است که همچنان میان این کشورها و بخش بزرگی از جهان وجود دارد. مرور این گزارش نشان می‌دهد کشورهایی که امروز به اهداف دستورکار ۲۰۳۰ نزدیک‌تر شده‌اند، مسیر توسعه را سال‌ها پیش آغاز کرده‌اند؛ با سرمایه‌گذاری مستمر در آموزش، سلامت، انرژی‌های پاک، شهرهای پایدار و کیفیت حکمرانی. در مقابل، بسیاری از کشورها هنوز با سرعتی کمتر از آنچه برای رسیدن به این اهداف لازم است، پیش می‌روند.

توسعه، فراتر از اقتصاد

نگاه نخست به جدول ممکن است این تصور را ایجاد کند که جایگاه کشورها تنها به میزان ثروت آنها بستگی دارد، اما داده‌های گزارش چنین روایتی را تأیید نمی‌کند. در میان کشورهای پردرآمد، همه در رتبه‌های بالا قرار ندارند و در مقابل، برخی کشورهای با درآمد متوسط طی سال‌های اخیر پیشرفت چشمگیری داشته‌اند. تفاوت اصلی نه در اندازه اقتصاد، بلکه در کیفیت سیاست‌گذاری و تداوم آن دیده می‌شود.

گزارش توسعه پایدار، عملکرد کشورها را بر پایه مجموعه‌ای از شاخص‌ها، از جمله آموزش، سلامت، آب، انرژی، نهادهای عمومی، محیط‌زیست و شهرهای پایدار ارزیابی می‌کند. موفقیت در یک حوزه، بدون پیشرفت در سایر بخش‌ها، برای دستیابی به توسعه پایدار کافی نیست. به همین دلیل، حتی ثروتمندترین کشورها نیز هنوز نتوانسته‌اند همه ۱۷ هدف توسعه پایدار را محقق کنند.

مدرسه؛ جایی که توسعه آغاز می‌شود

یکی از مهم‌ترین وجوه مشترک کشورهای صدر جدول، جایگاه آموزش در سیاست‌گذاری آنهاست. فنلاند، دانمارک و سوئد سال‌هاست آموزش را به برنامه‌ای بلندمدت تبدیل کرده‌اند؛ حوزه‌ای که با تغییر دولت‌ها دستخوش دگرگونی‌های اساسی نشده است. سرمایه‌گذاری بر کیفیت مدارس، مهارت‌آموزی، پژوهش و دسترسی برابر به آموزش، پایه شکل‌گیری اقتصادهای دانش‌بنیان در این کشورها بوده است.

پیوند آموزش با سایر شاخص‌های توسعه نیز در گزارش به‌وضوح دیده می‌شود. کشورهایی که نظام آموزشی کارآمدتری دارند، معمولاً در سلامت، اشتغال، نوآوری، کاهش نابرابری و حتی حفاظت از محیط‌زیست نیز عملکرد بهتری ثبت کرده‌اند.

شهرهایی برای زندگی

در کشورهای پیشتاز، توسعه شهری تنها به ساخت بزرگراه و برج محدود نمی‌شود. حمل‌ونقل عمومی کارآمد، مسیرهای دوچرخه، دسترسی به فضای سبز، ساختمان‌های کم‌مصرف و کاهش وابستگی به خودرو، بخشی از سیاست‌های شهری این کشورهاست؛ سیاست‌هایی که هم کیفیت زندگی را افزایش داده و هم مصرف انرژی، آلودگی هوا و هزینه‌های درمان را کاهش داده است. در چنین نگاهی، شهر صرفاً محل سکونت نیست؛ بلکه بخشی از راهبرد توسعه پایدار است.

انرژی؛ تصمیمی که سال‌ها پیش گرفته شد

بیشتر کشورهای موفق، گذار به انرژی‌های تجدیدپذیر را بسیار زودتر از آن آغاز کردند که بحران اقلیم به دغدغه اصلی جهان تبدیل شود. سرمایه‌گذاری بلندمدت در انرژی بادی، خورشیدی و افزایش بهره‌وری انرژی، امروز علاوه بر کاهش انتشار گازهای گلخانه‌ای، امنیت انرژی و شکل‌گیری صنایع جدید را نیز برای این کشورها به همراه آورده است.
در مقابل، بسیاری از کشورهای درحال‌توسعه همچنان وابستگی بالایی به سوخت‌های فسیلی دارند؛ وابستگی‌ای که هم دستیابی به اهداف اقلیمی را دشوارتر کرده و هم اقتصاد آنها را در برابر نوسانات بازار انرژی آسیب‌پذیر ساخته است.

حکمرانی؛ سرمایه پنهان توسعه

وجه مشترک دیگر کشورهای موفق، کیفیت نهادهای عمومی و سطح اعتماد اجتماعی است. گزارش توسعه پایدار نشان می‌دهد شفافیت، پاسخ‌گویی، دسترسی به عدالت، آزادی رسانه‌ها و مشارکت شهروندان، نقش مهمی در موفقیت سیاست‌های توسعه دارند. در این کشورها شهروندان مالیات بیشتری می‌پردازند، اما در مقابل خدمات عمومی گسترده‌تری دریافت می‌کنند و همین رابطه، اعتماد به نهادهای عمومی را تقویت کرده است. به همین دلیل، توسعه پایدار تنها با ساخت زیرساخت‌های فیزیکی محقق نمی‌شود؛ بلکه به نهادهایی نیاز دارد که بتوانند سیاست‌های بلندمدت را بدون گسست اجرا کنند.

حتی بهترین‌ها هم به مقصد نرسیده‌اند

قرار گرفتن در صدر جدول به معنای تحقق کامل اهداف توسعه پایدار نیست. گزارش نشان می‌دهد حتی فنلاند و دانمارک نیز در حوزه‌هایی مانند مصرف و تولید مسئولانه، اقدام اقلیمی و حفاظت از تنوع زیستی با چالش روبه‌رو هستند. یکی از دلایل این مسئله، الگوی مصرف بالای کشورهای ثروتمند است که همچنان فشار قابل توجهی بر منابع طبیعی وارد می‌کند.

گزارش از مفهومی با عنوان «اثرات سرریز» یاد می‌کند؛ یعنی بخشی از آثار زیست‌محیطی مصرف کشورهای توسعه‌یافته در کشورهایی رخ می‌دهد که کالاهای مورد نیاز آنها را تولید می‌کنند. بنابراین، صدرنشینی به معنای پایان مسیر نیست و توسعه پایدار همچنان پروژه‌ای ناتمام باقی مانده است.

تجربه کشورهایی که با درآمد متوسط پیش رفتند

موفقیت تنها به کشورهای شمال اروپا محدود نمی‌شود. چین در کاهش فقر و توسعه زیرساخت‌ها پیشرفت قابل توجهی داشته است. ویتنام در آموزش، سلامت و کاهش فقر، عملکردی فراتر از بسیاری از کشورهای هم‌سطح خود ثبت کرده و کاستاریکا با وجود اقتصادی کوچک، در حفاظت از طبیعت و تولید برق از منابع تجدیدپذیر به الگویی موفق تبدیل شده است. وجه مشترک این تجربه‌ها نیز ثروت بالا نیست؛ بلکه استمرار سیاست‌گذاری، سرمایه‌گذاری بلندمدت و پرهیز از تغییر مداوم برنامه‌های توسعه با جابه‌جایی دولت‌هاست.

جهان هنوز از اهداف ۲۰۳۰ فاصله دارد

در سال ۲۰۱۵، سازمان ملل اهداف توسعه پایدار را با چشم‌انداز تحقق آنها تا سال ۲۰۳۰ تصویب کرد؛ اما اکنون که کمتر از پنج سال به آن موعد باقی مانده است، بسیاری از شاخص‌ها با سرعتی کمتر از انتظار پیش می‌روند. همه‌گیری کرونا، جنگ‌ها، بحران انرژی، تورم و تشدید تغییرات اقلیمی بخشی از این عقب‌ماندگی را توضیح می‌دهد، اما گزارش تأکید می‌کند کشورهایی که امروز وضعیت بهتری دارند، مسیر اصلاحات را سال‌ها پیش آغاز کرده بودند؛ زمانی که بسیاری از مسائل امروز هنوز در اولویت سیاست جهانی قرار نداشت.

توسعه، نتیجه یک انتخاب بلندمدت

مرور تجربه کشورهای موفق نشان می‌دهد هیچ عامل واحدی آنها را به صدر جدول نرسانده است. نه رشد اقتصادی به‌تنهایی کافی بوده، نه آموزش، نه انرژی پاک و نه توسعه زیرساخت‌ها. آنچه تفاوت ایجاد کرده، پیوند میان این سیاست‌ها و تداوم اجرای آنهاست؛ آموزش به بازار کار متصل شده، شهرها با حمل‌ونقل عمومی توسعه یافته‌اند، انرژی‌های پاک جایگزین بخشی از سوخت‌های فسیلی شده و نهادهای عمومی امکان اجرای سیاست‌های بلندمدت را فراهم کرده‌اند.

پیام اصلی گزارش توسعه پایدار ۲۰۲۶ نیز همین است؛ کشورهایی که امروز به اهداف ۲۰۳۰ نزدیک‌تر شده‌اند، سال‌ها پیش مسیر متفاوتی را انتخاب کرده‌اند. آنها آموزش را هزینه ندانستند، محیط‌زیست را مانع توسعه تلقی نکردند و سیاست‌های عمومی را با هر تغییر سیاسی از نو آغاز نکردند. این تجربه البته نسخه‌ای واحد برای همه کشورها نیست، اما یک نکته را روشن می‌کند؛ توسعه پایدار بیش از آنکه به میزان ثروت وابسته باشد، به کیفیت حکمرانی، ثبات سیاست‌ها و نگاه بلندمدت وابسته است.

شاید به همین دلیل است که نام کشورهای صدر جدول سال‌هاست تغییر چندانی نمی‌کند؛ زیرا دستاوردهای امروز آنها حاصل سیاست‌هایی است که دهه‌ها پیش پایه‌گذاری شده‌اند.

منبع:
Sustainable Development Report 2026

ایستادن میان دستاورد و عقب‌ماندگی