پیروز نامشخص اما قربانی محرز ملت‌ها و محیط‌زیست

در رمان جنگ و صلح اثر فاخر لئو تولستوی در کشاکش پیچیدگی شخصیت‌ها و جابه‌جایی روایت، نویسنده فاضل روسی از زبان یک قربانی و آواره جنگ به نکته قابل‌تأملی اشاره می‌کند: جنگ‌ها فقط آغاز می‌شوند و هیچ جنگی هرگز پایان نمی‌یابد. اشاره حکیمانه خالق اثر به آثار ما تأخر درگیری‌های نظامی است و حال بی‌تردید یکی از قربانیان نامدار جنگ فعلی محیط‌زیست خلیج‌فارس است. در این روزهای پرالتهاب و حساس که صدای انفجار و جنگ بر فراز سرمان می‌پیچد و نگرانی‌های امنیتی و اجتماعی بر جان و روان ما سنگینی می‌کند، ذهن من به سویی دیگر، اما به همان اندازه دردناک، پرواز کرد. خلیج.فارس که شاهد حملات به نفتکش‌ها و نشت مواد هیدروکربنی و سمی از تسلیحات نظامی است، اکنون زنجیره غذایی و ساختار بوم‌شناختی‌اش با تهدیدی جدی مواجه شده است؛ تهدیدی که یادآور حوادثی تلخ مانند جنگ اول خلیج‌فارس بین عراق و کویت و صدمه جدی به سکوهای نفتی که دولت‌ها کماکان از پس رفع آلودگی‌های ناشی از آن واقعه برنیامده‌اند. در این میان، نگرانی‌ام به جزیره‌ای دورافتاده اما حیاتی به نام هندورابی رسید. اندکی پیش، در سفرهای پژوهشی، آب‌های ساحلی این جزیره را برای بررسی وضعیت صخره‌های مرجانی کیلومترها پایش می‌کردیم. آنچه دیدیم شگفتی‌آفرین بود؛ سلامت، تنوع و پویایی مرجان‌های هندورابی چشم هر بیننده‌ای را خیره می‌کرد. آنجا برخلاف زیستگاه‌های مشابه در سایر نواحی کشور که همگی با بحران‌های جدی دست‌و‌پنجه نرم می‌کنند، در امان مانده بود از چنگ تعارض انسان. صخره‌های زیر آب آنجا، یکی از سرشارترین بانک‌های زیستی و ذخیره‌گاه‌های اصلی حیات دریایی در ایران محسوب می‌شود! اما گویی چنگال انسان این‌بار به نام جنگ به سراغش آمده است! حالا گمان تلخم می‌گوید؛ تمام آن تلاش‌ها برای پایش وضعیت مرجان‌های هندورابی و تدوین راهکارهای حفاظتی، گویی بی‌فایده است. همان‌طور که یک حفاظتگر کارکشته و دنیادیده می‌گفت: «ما حفاظتگران در جهان همواره در جنگ‌ایم. ما به‌دلیل ضعف نیروی انسانی متخصص، کمبود منابع و نبود پشتیبانی کافی، توان پیشروی نداریم. تنها در برابر دشمن می‌توانیم سرعت ازدست‌دادن سرزمینمان را کاهش دهیم.» سرزمین ما چیزی فراتر از خاک و مرز است؛ زیستگاه‌ها و گونه‌های زیستی هویت واقعی سرزمین ما هستند. این موجودات زنده، مرجان‌ها، لاکپشت‌ها، ماهیان و سخت‌پوستان، هم سهمی از زیست در این مرزوبوم دارند و حق حیات دارند. محیط‌زیست همواره یکی از اولین قربانیان تنش‌ها و جنگ‌هاست؛ قربانی‌ای که صدایش در هیاهوی تراژدی انسانی گم و عملاً فراموش می‌شود. وقتی جان انسان‌ها در خطر است، چه کسی فریادِ لاکپشت زخمی یا مرجانِ در حال مرگ را می‌شنود؟ ما می‌دانیم که این موجودات در حیات پایدار آینده ما انسان‌ها چه مقدار مؤثرند و اگر نباشند، ما انسان‌ها نیز محکوم به نیستی و فروپاشی هستیم. اما افسوس که تصمیم‌گیرندگان و جنگ‌افروزان، غالباً تنها رونق کار و اهداف کوتاه‌مدت خود را می‌بینند و از هزینه‌های جبران‌ناپذیر بر طبیعت گویی غافل‌اند.
حالا تصویر صخره‌های مرجانی هندورابی و تنوع بی‌نظیر آن پیش چشمانم است. آن ساحل‌ها یکی از سالم‌ترین صخره‌های مرجانی خلیج‌فارس را دارد و برای ما، یکی از مهمترین صحنه‌های نبرد برای حفظ طبیعت و پایداری است. ما باید با چنگ و دندان از آن محافظت می‌کردیم، اما گویی در برابر طوفان جنگ، کاری از دست ما برنمی‌آید.
طبیعت در جنگ‌ها رنگ و ملیت نمی‌شناسد و همیشه بازنده میدان است؛ برنده و بازنده این جنگ هر طرفی باشد، مطمئناً برای ساکنان وحشی هندورابی به‌عنوان بخشی کوچک از طبیعت ایران، جز باخت و ویرانی چیزی باقی نمی‌ماند.