آبان‌ماه امسال خبر برگزاری «کنسرت رایگان ارکستر سمفونیک تهران و پنج خواننده در میدان انقلاب» روی خروجی خبرگزاری‌ها رفت. گفته شد «در حاشیه» این برنامه از مجسمه شاپور دوم ساسانی، پادشاه ایران، رونمایی می‌شود. اما سخنگوی شورای شهر تهران «برگزاری کنسرت خیابانی» را تکذیب کرد و به «پیام ما» گفت این برنامه برای رونمایی از مجسمه اجرا می‌شود. رسانه‌ها درباره این رونمایی نوشته بودند شهرداری کمپینی با عنوان «مقابل ایرانیان زانو بزنید» راه‌اندازی کرده که محور آن نصب مجسمه‌ای از صحنه اسارت امپراتور روم، «والرین»، در میدان انقلاب است. «طاها حکیمی»، مدیر پروژه، درباره هدف اثر توضیح داده بود: «می‌خواهیم هر رهگذر، حتی برای چند ثانیه، با تاریخ خود روبه‌رو شود و یادآور شود که اراده ملت ایران هیچ‌گاه تسلیم نشده است.»

اما رونمایی این مجسمه در شانزدهم آبان با انتقادهای زیادی روبه‌رو شد. «محسن رافعی»، مجسمه‌ساز، با تأکید بر اینکه آثار شهری بخشی از حافظه جمعی مردم هستند، هشدار داد: «حذف نهادهای تخصصی از فرایند تصمیم‌گیری و نبود نظارت کیفی، به افت سطح هنری شهر انجامیده است. انتخاب سوژه‌هایی مانند «والرین» که نماد شکست است، برای میدانی مهم همچون میدان انقلاب، انتخابی بحث‌برانگیز و ناسازگار با هویت فرهنگی جامعه است.»

همچنین، بسیاری نام‌گذاری این مجسمه را یک خطای تاریخی خواندند و گفتند مجسمه‌ای که شهرداری از آن با عنوان زانوزدن «والرین» در مقابل شاپور ساسانی یاد می‌کرد، «فیلیپ عرب» بوده و نه والرین.

شامگاه ۲۴ آذر، مجسمه پیش از دریافت مجوزهای قانونی، از میدان انقلاب جمع‌آوری شد تا به ورودی فرودگاه مهرآباد منتقل شود و موج جدید پرسش‌ها درباره چرایی جابه‌جایی مجسمه را برانگیخت. روز ۲۵ آذر «مهدی مذهبی»، مدیرعامل سازمان زیباسازی شهرداری تهران، در گفت‌وگو با خبرگزاری «مهر» اعلام کرد مجسمه به‌زودی در محدوده فرودگاه مهرآباد جانمایی می‌شود.

«داود گودرزی»، معاون خدمات‌شهری و محیط‌زیست شهرداری تهران، هم گفته بود این مجسمه مدتی در این میدان در معرض دید شهروندان بود تا علاقه‌مندان فرصت بازدید از اثر هنری و فرهنگی مذکور را داشته باشند و مجسمه والرین به ورودی فرودگاه بین‌المللی مهرآباد در حوالی میدان آزادی منتقل می‌شود. او هدف از این جابه‌جایی را فراهم‌کردن فضایی اعلام کرد که دیپلمات‌ها، نمایندگان خارجی مستقر در ایران و مقامات بین‌المللی از جمله رؤسای جمهور، نخست‌وزیران و وزرای خارجه در بدو ورود به ایران این اثر را مشاهده کنند. نه‌تنها چنین اقدامی صورت نگرفت، بلکه تصاویر منتشرشده نشان از سرگردانی مجسمه دارد.

فرایند دریافت مجوز نصب در حال بررسی است

انتشار تصاویری طی دو روز گذشته از این مجسمه در فضای مجازی که در پارکینگ موتوری شهرداری منطقه ۹ نگهداری می‌شود، انتقادات بسیاری را به‌دنبال داشت. شنیده‌های «پیام ما» حاکی از آن است که شهرداری تهران از دریافت مجوزهای قانونی برای نصب آن در محدوده فرودگاه مهرآباد ناتوان بوده. اما «امیرحسین مددی»، معاون فرهنگی و هنرهای سازمان زیباسازی شهرداری تهران، به «پیام ما» می‌گوید فرایند دریافت مجوز در حال بررسی کارشناسی است: «در همان زمان نصب مجسمه و رونمایی از آن اعلام کردیم محل نصب در میدان انقلاب موقت است؛ چراکه محل مناسبی برای نصب دائمی آن نبود. اما برای نصب در محل دائمی باید آماده‌سازی‌هایی برای آن اتفاق بیفتد.»

او درباره چرایی نگهداری آن در پارکینگ توضیح می‌دهد: «طبیعتاً چنین مجسمه‌ای با آن ارتفاع نمی‌تواند در جای سرپوشیده نگهداری شود. به همین دلیل، باید در نزدیک‌ترین مکان نصب حفظ شود تا زیرساخت‌های محل نصب آماده شود. این فضای باز که اکنون مجسمه نگهداری می‌شود، نزدیکترین محل به مهرآباد است و تنها مکانی بود که می‌شد مجسمه را با جرثقیل انتقال داد.»

او می‌گوید سازمان زیباسازی متولی این کار است، اما باید تمام فرایندهای بررسی طی شود: «مهرآباد هم ملاحظات خود را دارد، اما نیاز به هماهنگی است و در حال پیگیری هستیم. جانمایی پیشنهادی ما ابلاغ شده و قرار است افرادی که باید به‌لحاظ شهری و تأسیساتی کارشناسی کنند، پاسخ دهند.»

سازنده کیست؟

نحوه ساخت مجسمه و شکل و شمایل آن یکی از انتقادهای اصلی به این مجسمه است. براساس برخی شنیده‌های «پیام ما»، مجسمه‌سازی در ساخت آن دخیل نبوده و ساخت آن برعهده گلدان‌سازهای ورامین بوده است. اما معاونت فرهنگی و هنری سازمان زیباسازی به‌شدت این موضوع را تکذیب می‌کند و می‌گوید: «این مجسمه دقیقاً نسخه عین‌به‌عین سنگ‌نوشته است و قرار نبود یک اثر هنری فاخر باشد و بیشتر تاریخی بودن آن مدنظر ما بود. سازنده آن «پیمان قانع» و تیم ایشان هستند. از ابتدا قرار نبود این مجسمه یک خلق جدید باشد و فقط می‌خواستیم برگرفته از آن سنگ‌نوشته باشد.»

حالا اثری که قرار بود نماد اقتدار تاریخی باشد، پس از جنجال‌های زیاد اکنون خود به نمادی از سردرگمی مدیریتی بدل شده است؛ سردرگمی‌ای که از انتخاب سوژه و نام‌گذاری تا اخذ مجوز، جانمایی و شیوه نگهداری امتداد یافته است. اما آیا مدیریت شهری می‌تواند پیش از نمایش نمادهای تاریخی، درباره مسئولیت فرهنگی و هنری آنها پاسخگو و شفاف عمل کند یا این مجسمه نیز به‌زودی از حافظه عمومی حذف خواهد شد؟