افزایش جمعیت سالمندی در جهان از یک‌سو و تغییرات اجتماعی و سبک زندگی در جوامع موجب شده است بسیاری از نهادهای بین‌المللی اجتماعی و بهداشتی در سراسر جهان طرح‌ها و برنامه‌ها متنوعی را برای ارتقای کیفیت زندگی سالمندان در دستورکار خود قرار داده‌اند.

از یک‌سو آموزش‌ بین‌نسلی به کودکان، به‌ویژه افراد بی‌سرپرست، و آماده کردن آنان برای آینده از طریق بهره‌گیری از تجربیات سالمندان موجب شده است طرح‌هایی برای دست‌یافتن به هر دو هدف ارتقای کیفیت زندگی سالمندان و آموزش به کودکان اجرا شود.

بر همین اساس، ابتدای دهه ۹۰ میلادی ایده‌ به‌کارگیری سالمندان در مراکز نگهداری کودکان به‌عنوان یک مدل نوآورانه اجتماعی مطرح شد. این طرح در تلاش برای پیوند دادن نسل‌های دور افتاده بود و در آمریکا، کانادا و کشورهای اروپایی خانه‌های سالمندان و مهدکودک‌ها فضاهای مشترکی رابه این هدف اختصاص دادند و کودکان بخشی از روز را در کنار سالمندان گذراندند. موفقیت این طرح‌ موجب شد کشورهایی چون ژاپن و استرالیا نیز آن را به‌ کار گیرند و به یک الگوی شناخته‌شده در جهان تبدیل کنند.

ایجاد روابط طبیعی و روزمره بین دو نسل، کاهش انزوای سالمندان، ایجاد حس مفید بودن در آنان و همچنین مهارت‌آموزی به کودکان در ساختارهای مدرن شهری از جمله اهداف این طرح‌ها است که امروزه به‌عنوان یکی از برنامه‌های اصلی رفاه اجتماعی در کشورها مورد استفاده قرار می‌گیرد.

جمعیت سالمندی ایران در سال‌های اخیر افزایش داشته است و براساس مطالعات رسمی طی سال‌های آینده نیز همچنان به رشد خود ادامه خواهد داد. جمعیت سالمندان کشور در سال ۱۴۰۰ هشت میلیون و ۸۵۹ هزار و ۷۵۸ نفر است و معادل ۱۰.۴۳ درصد از کل جمعیت ایران را تشکیل می‌داد، تا سال ۱۴۳۰ به بیش از ۲۶.۴ میلیون نفر خواهد رسید. این افزایش جمعیت سالمندان به‌معنای آن است که در این سال، بیش از یک‌چهارم جمعیت ایران بالای ۶۰ سال خواهند بود. این افزایش رشد جمعیت سالمندی از سوی برخی کارشناسان به‌عنوان سونامی سالمندان مطرح می‌شود و لزوم برنامه‌ریزی و ایجاد طرح‌های مناسب برای این جمعیت روبه‌رشد را ضروری می‌کند.

مهدکودک‌های سالمندی در راه است

«سیدجواد حسنی»، رئیس سازمان بهزیستی کشور، اوایل آذرماه امسال از راه‌اندازی محیط‌های دوستدار سالمند در کشور خبر داد و گفت: «اکنون ۱۶ محیط دوستدار سالمند در کشور مصوب شده است. البته این آغاز کار است و برای ایجاد این فضاها نیاز به تداوم و پایداری در نظام اداری داریم.»

او با اشاره به برخی طرح‌های دیگر، مانند گردشگری سالمندان و ایجاد پاتوق‌های سالمندان در مدارس، بیان کرد: «بهزیستی باید مهدکودک سالمند ایجاد کند و برای این کار ردیف بودجه نیز در نظر گرفته شده است. سالمندان و کودکان هر دو به نیازهای چندوجهی یکدیگر نیاز دارند. آیا نمی‌توانیم سالمندان و کودکان را در کنار هم قرار دهیم؟ این اقدامی است که می‌تواند در تقویت پیوند نسلی مؤثر باشد.»

آغوش باز سالمندان برای کودکان بی‌سرپرست

از سوی دیگر «حمیدرضا الوند»، مدیرکل دفتر مراقبت و توانمندسازی کودکان و نوجوانان سازمان بهزیستی، در گفت‌وگو با «پیام ما» از طرح «دست‌های مهربان» یا «آغوش مهربانی» در راستای مسئولیت اجتماعی این سازمان و  با هدف کمک به کودکان بی‌سرپرست و اثبات توانمندی سالمندان خبر داد و گفت: «در این طرح سالمندان داوطلب و دارای تخصص برای ساعاتی در هفته به مراکز نگهداری کودکان بی‌سرپرست می‌پیوندند و با آنها ارتباط عاطفی و بین‌نسلی برقرار می‌کنند.»

او افزود: «طرح دست‌های مهربان یا آغوش مهربانی با هدف بازسازی پیوندهای عاطفی کودکان تحت مراقبت و استفاده از ظرفیت‌های سالمندان توانمند کشور طراحی شده است.»

به‌گفته او، اکنون ۸۷ درصد کودکان حاضر در مراکز شبانه‌روزی بهزیستی، بدسرپرست هستند و تنها ۱۳ درصد به‌طور کامل بی‌سرپرست به شمار می‌روند که هیچ‌یک از والدین و بستگان نزدیکشان در قید حیات نیستند یا از حضور و حمایت خانواده امن محروم مانده‌اند.

این مقام سازمان بهزیستی کشور بیان کرد: «نبود والدین و همچنین فقدان نقش‌های طبیعی نظام خویشاوندی -به‌ویژه پدربزرگ و مادربزرگ- باعث می‌شود این کودکان از دریافت حمایت‌های عاطفی ضروری در مراحل مهم رشد محروم شوند. روند سالمندی جمعیت در ایران نیز سرعت پیدا کرده است و برخلاف تصور، سالمندان افراد سالم و توانمندی‌اند. این افراد جایگاه اجتماعی و منزلت فرهنگی بالایی دارند و دارای تجارب زیسته ارزشمند و آشنا با سنت‌ها، آداب، هنجارها و ارزش‌های فرهنگی جامعه‌اند. به همین دلیل، سازمان بهزیستی به این ایده رسیده است که از این سرمایه انسانی برای ایجاد ارتباط بین‌نسلی و انتقال تجربه به کودکان بهره بگیرد و از سوی دیگر، خلأ عاطفی نداشتن پدربزرگ یا مادربزرگ را برای کودکان جبران کند.»

او تصریح کرد: «سالمندانی که به حضور در طرح آغوش مهربانی تمایل دارند، ابتدا باید در کارگروه استانی از نظر اخلاقی، جسمانی، روانی، اجتماعی و فرهنگی بررسی و تأیید شوند. پس از تأیید، آنها می‌توانند به‌عنوان «پدربزرگ یا مادربزرگ معنوی» در مراکز نگهداری کودکان فعالیت کنند.»

الوند ادامه داد: «معمولاً برای هر سالمند، برنامه‌ای ثابت تعریف می‌شود؛ برای مثال آنها هفته‌ای دو ساعت در روزی مشخص در مرکز حضور پیدا می‌کنند و در فعالیت‌هایی همچون بازی‌های گروهی، قصه‌گویی، خاطره‌گویی، آموزش هنجارها و ارزش‌های فرهنگی، گفت‌وگوی عاطفی و همراهی در فعالیت‌های ساده روزانه شرکت می‌کنند.»

مدیرکل دفتر مراقبت و توانمندسازی کودکان و نوجوانان سازمان بهزیستی یادآور شد: «در طرح آغوش مهربانی، اولویت با زوج‌های سالمند است تا حضور هم‌زمان آنها الگوی طبیعی‌تری از نقش‌های خانوادگی برای کودکان ایجاد کند. در غیر این‌صورت، هر فرد می‌تواند پدربزرگ یا مادربزرگ معنوی مرکز باشد و به‌صورت ثابت در برنامه‌های هفتگی حضور پیدا کند.»

به‌گفته او، ثبات حضور سالمندان در کنار کودکان، عامل مهمی در ایجاد اعتماد بین کودک و سالمند و ترمیم بخشی از آسیب‌های عاطفی کودکان است.

الوند افزود: «این طرح هم به‌نفع سالمندان و هم به‌نفع کودکان است؛ زیرا با مشارکت اجتماعی مستمر، احساس مفید بودن و نقش داشتن در جامعه در آنان تقویت می‌شود. همچنین، این حضور می‌تواند نگاه جامعه نسبت به سالمندان را تغییر دهد و این ذهنیت که «سالمندان دیگر کارایی ندارند» را اصلاح کند.»

او همچنین با اشاره به تفاوت این طرح با مهدهای سالمندی این طرح را همسو با الگوهای بین‌نسلی خواند و گفت: «این طرح در ایران می‌توانست با توجه به ویژگی‌های فرهنگ ملی، زودتر شکل بگیرد. با‌این‌حال، با آغاز آن می‌توان مسیر روشنی را برای آینده آن ترسیم کرد. با فرهنگسازی مناسب، می‌توان جامعه را به جایی رساند که نسبت به تک‌تک کودکان احساس مسئولیت داشته باشد و سالمندان نیز جایگاه واقعی و اثرگذار خود را حفظ کنند.»

با توجه به رشد جمعیت سالمندی و تغییرات نسلی باید سیاستگذاری اجتماعی در ایران را به‌سوی استفاده از ظرفیت‌های پنهان و مغفول‌مانده جامعه مانند بهره‌گیری از سالمندان توانمند در آموزش مهارت‌های زندگی سوق دهد. اجرای چنین طرح‌هایی می‌تواند گام بسیار مهمی در این حوزه باشد و نهادهایی مانند آموزش‌وپرورش نیز می‌توانند چنین برنامه‌هایی را در دستورکار خود قرار دهند و سونامی سالمندی را به یک فرصت برای ارتقای کیفیت زندگی کودکان و سالمندان تبدیل کنند.