کشت خشخاش در ایران چند ماهی است به یکی از خبرهای بسیار مهم در حوزه‌های سلامت، کشاورزی، اقتصادی و اجتماعی تبدیل شده است. اگرچه کشت آن در ایران و سایر کشورهای خاورمیانه سابقه‌ای طولانی دارد، اما از ابتدای قرن بیستم دولت‌های مختلف تلاش کردند کشت آن را قانونمند کنند و در مقاطعی نیز محدودیت‌ و ممنوعیت‌هایی اعمال کردند.

در قرن نوزدهم ایران تولیدکننده اصلی این گیاه بود و بخشی از تولید آن را صادر می‌کرد. این روند تا سال ۱۲۸۹ که ممنوعیت استفاده غیرپزشکی از موادمخدر(اپیوم) وضع شد، تداوم داشت. در سال ۱۳۰۷ نیز دولت وقت تصمیم گرفت کشت خشخاش و تولید اپیوم به‌صورت انحصاری تحت کنترل و نظارت دولت درآید. در سال ۱۳۳۲ در راستای مبارزه با موادمخدر ممنوعیت کامل بر هرگونه کشت خشخاش و تولید اپیوم اعمال شد. این روند تا سال ۱۳۴۸ ادامه پیدا کرد. پس از آن تصمیم بر این شد که ممنوعیت کامل لغو و کشت تحت کنترل و نظارت دولت از سر گرفته شود. پیش‌ازاین، نیازهای دارویی به اپیوم به‌وسیله واردات از افغانستان انجام می‌شد. بااین‌حال، بهانه کشت دوباره این بود که کشور نباید ارز را صرف واردات اپیومی کند که خود می‌تواند تحت نظارت دولت آن را تهیه کند. با وقوع انقلاب دوباره ممنوعیت کشت خشخاش و تولید اپیوم اعمال شد. در اصلاحیه قانون مبارزه با موادمخدر مصوب ۱۳۶۷، کشت خشخاش غیرمجاز و جرم اعلام شد. بر همین اساس اقداماتی مانند کشت، نگهداری بذر یا «گرز» خشخاش، تولید، نگهداری و حمل‌و‌نقل موادمخدر تحت مجازات‌های سنگین قرار می‌گرفتند. این قانون هنوز وجود دارد. بااین‌حال، کشت‌های غیررسمی و غیرقانونی در برخی از نقاط کشور تا سال‌های اخیر وجود داشت و هر از گاهی اخباری از کشف و نابودی مزارع خشخاش از سوی پلیس منتشر می‌شد.

بازگشت به گذشته

از ابتدای امسال «رضا سپهوند»، نماینده خرم‌آباد، از طرحی در مجلس پرده برداشت که براساس آن، همانند سال ۱۳۴۸، امکان کشت تحت مجوز و نظارت دولت فراهم می‌شود. این نماینده مجلس گفت: «در حال بررسی مصوبه‌ای هستیم که کشاورزان بتوانند با مجوز دولت خشخاش کشت کنند و محصولشان به قیمت مصوب برای مصارف دارویی خریداری شود.» به‌گفته او، ایران سالانه مقدار زیادی تریاک نامرغوب از افغانستان وارد می‌کند تا برای تولید دارو استفاده شود، «کشاورزان داخلی ما توانایی کشت باکیفیت خشخاش را دارند. دولت می‌تواند با قیمت مصوب از کشاورزان خریداری کند.»

این موضوع در آن زمان چندان مورد توجه قرار نگرفت تا اینکه «حسین ذوالفقاری»، دبیرکل ستاد مبارزه با موادمخدر، در نشست خبری مرداد اعلام کرد: «طرح کشت گیاهان مخدرپایه برای تولید محصولات دارویی و صنعتی تحت پروتکل‌های بین‌المللی آماده شده و منتظر تصویب در ستاد مبارزه با موادمخدر با ریاست رئیس‌جمهور است. این موضوع به بررسی‌های بیشتری نیاز دارد؛ چراکه هزینه‌های اقتصادی، امکان اجرایی و کنترل لازم باید در نظر گرفته شود.»

او یادآور شد: «گیاهانی مانند شاهدانه و شقایق الیفرا از سوی افراد قابل‌استحصال نیست. در کشورهایی که مجاز به این کشت این گیاهان هستند، آنها را در کارخانه‌ها استحصال می‌کنند و برای تولید انواع دارو محصول آن را مورد استفاده قرار می‌دهند و بخشی از آن نیز به داروهای مورد استفاده در درمان افراد دارای اعتیاد اختصاص پیدا می‌کند. حدود ۲۸ محصول از این گیاهان استحصال می‌شود که در مواد آرایشی و بهداشتی و حتی محصولات پتروشیمی و نفتی نیز کاربرد دارند. این محصولات جنبه صادراتی دارند و یکی از کشورهای همسایه ما هم به صادرات آنها اقدام می‌کند و با توجه‌ به اینکه به‌صورت کنترل‌شده و تحت پروتکل‌های بین‌المللی این کار صورت می‌پذیرد، هیچ‌گونه نشتی از این محصولات در جامعه وجود ندارد.»

خشخاش یا شقایق الیفرا؟

احتمال کشت خشخاش در حالی با سخنان ذوالفقاری و اظهارات برخی مقامات دیگر قوت گرفت که «مهدی پیرصالحی»، رئیس سازمان غذا و دارو، هرگونه تلاش این سازمان و وزارت بهداشت برای مجوز کشت خشخاش رد کرد: «بحث مطرح‌شده در جلسات سازمان غذا و دارو و ستاد مبارزه با موادمخدر، کشت خشخاش نیست، بلکه منظور کشت شقایق الیفرا و شقایق ایرانی است که قابلیت استخراج داروهای مخدر درمانی مثل مورفین و کدئین را در کارخانه‌های داروسازی دارند، اما قابلیت تیغ‌زدن و برداشت تریاک را ندارند.»

او تصریح کرد: «خشخاشی که برای تولید تریاک به‌ کار می‌رود، با آنچه ما پیگیری می‌کنیم، متفاوت است و آن نوع برای ما و ستاد مبارزه با موادمخدر غیرمجاز است و هیچ‌کس دنبال کشت آن نوع خشخاش نیست. هدف ما، دنبال کردن مجوزها و فراهم‌کردن سازوکارهای لازم برای کشت قانونی و تحت نظارت شقایق الیفرا و شقایق ایرانی است تا کارخانه‌های داروسازی بتوانند مواد اولیه داروهای مخدری مانند کدئین و مورفین را به‌طور پایدار تأمین کنند.» پیرصالحی با اشاره به کاهش مکشوفات مواد مخدر و اتفاقات رخ‌داده در افغانستان، گفت: «اگر امکان کشت داخلی یا واردات رسمی مواد اولیه فراهم نشود، ممکن است با کمبود داروهای مخدر مانند کدئین و مرفین مواجه شویم.»

کشت قانونی تنها راه تأمین داروهای حیاتی

اگرچه پیرصالحی اعلام کرد سازمان غذا و دارو به‌دنبال کشت «شقایق الیفرا» و نه خشخاش است، اما «اسحاق اسماعیلی»، رئیس اداره دارو و مواد تحت کنترل سازمان غذا و دارو، در گفت‌وگو با «پیام ما» با بیان اینکه بازگشت به کشت قانونی خشخاش تنها راه پایدار برای تأمین داروهای حیاتی مانند مورفین، کدئین و پتیدین است، اظهار کرد: «وزیر بهداشت در سال ۱۴۰۳ درخواست رسمی کشت گونه سومنیفروم اولیفرا را به ستاد مبارزه با موادمخدر ارائه کرده و طبق ماده ۴۱ قانون مبارزه با موادمخدر وزارت جهادکشاورزی مسئول پیگیری اجرایی است.»

او ادامه داد: «ایران پیش از انقلاب جزو کشورهای دارای مجوز بین‌المللی INCB برای کشت خشخاش و تولید داروهای مشتق از آن بود، اما پس از انقلاب به‌صورت داوطلبانه از این کشت انصراف داد. در دهه‌های گذشته تأمین مواد اولیه برخی فرآورده‌های حیاتی از طریق کشفیات قاچاق انجام می‌شد، اما با رخدادهای اخیر در افغانستان این منابع به‌سرعت کاهش یافته و زنگ خطر برای تأمین دارو به صدا درآمده است. تنها دو مسیر برای تأمین پایدار این داروها وجود دارد؛ بازگشت به کشت قانونی یا واردات کنترل‌شده. واردات به‌آسانی و بدون هزینه ارزی نخواهد بود و کشت داخلی پیشین مشکلات ارزی را برطرف می‌کرد.»

اسماعیلی یادآور شد: «سازمان غذا و دارو آماده همکاری کارشناسی برای پیشبرد کشت قانونی و یا انجام واردات کنترل‌شده است تا از کمبود دارو جلوگیری شود و بیماران صدمه نبینند. با اجرای درست کشت قانونی و نظارت‌های تامینی ستاد مبارزه با موادمخدر و رعایت پروتکل‌های INCB، امکان کنترل زنجیره تولید از کاشت تا کارخانه وجود دارد و نگرانی‌های مربوط به تبعات اجتماعی و قاچاق کاهش پیدا می‌کند.» او تأکید کرد: «داروهای مشتق از تریاک نقش حیاتی در درمان بیماران سرطانی، صعب‌العلاج و نیازمند اتاق عمل دارند و نباید با سوءمصرف اشتباه گرفته شوند.»

از چارچوب گفتمانی انقلاب نباید خارج شویم

هنوز وضعیت قانونی شدن یا نشدن کشت خشخاش یا، آن‌گونه‌که رئیس سازمان غذا و دارو گفته، «شقایق الیفرا» مشخص نیست. جمشید قائم‌مقام اما این موضوع را نیازمند بررسی همه‌جانبه دانست: «کشت خشخاش به این زودی‌ میسر نمی‌شود.»

به‌گفته او، کشت خشخاش نکات ظریفی دارد. «تأکید کمیسیون کشاورزی مجلس بر این است که تمام جوانب کاشت خشخاش در کشور سنجیده شود. ما یکسری اعتقادات و گفتمانی در کشور داریم. نباید صرفاً جنبه اقتصادی و درمانی کشت خشخاش در کشور موردتوجه قرار گیرد؛ باید همه جوانب دیده شود. ما از چارچوب گفتمانی انقلاب خود نباید خارج شویم. درباره کشت خشخاش در حوزه درمانی صحبت‌هایی در کمیسیون انجام شد؛ توجیهات درمانی خوبی هم داشتند. توجیهات اقتصادی و درمانی کشت خشخاش قابل‌پذیرش است. درعین‌حال، باید این موضوع خیلی چکش‌کاری شود. نباید عجله‌ای صورت گیرد. لازم است همه جوانب بادقت سنجیده شود.» او افزود: «جنبه درمانی، علمی و اقتصادی کشت خشخاش باید مورد بررسی قرار گیرد. قطعاً به این سرعت نخواهد بود.» این درحالی‌است که نیاز دارویی کشور امری است که به‌هیچ‌عنوان نباید مورد انکار قرار گیرد، اما امکان نشت محصولات در بازار غیررسمی و خریدوفروش غیر‌قانونی آن یکی از خطراتی است که در کشت قانونی خشخاش وجود دارد. حال باید دید مسئولان در این زمینه چه تصمیمی خواهند گرفت.