«محمد» از پیشروی آب خزر چیزی که می‌داند، غم است و نابودی. او از جمله کسانی است که خانه‌شان در نوشهر و در دهه ۷۰ خراب شد. خاطره بعدی‌اش از سنگ‌چین‌های اطراف دریاست که به آنها موج‌شکن می‌گفتند و کار این موج‌شکن‌ها ایستادگی مقابل هجوم آب بود. او ۵۰‌ساله و کارمند است و کودکی‌اش در نوشهر گذشته و حالا به زمین‌هایی اشاره می‌کند که این‌بار با پسروی آب خزر به پارکینگ بدل شده‌اند؛ «در سال‌های اخیر دریا عقب رفت و شنیده‌ام که کشتیرانی هم در این محدوده و هم در امیرآباد با مشکلات جدی روبه‌روست.»  او درست شنیده. هفته گذشته «محمدعلی موسی‌پور گرجی»، مدیر کل بنادر و دریانوردی امیرآباد، از زمین‌گیر شدن تکمیل اسکله ریلی «رو-رو» خبر داد و گفت «این طرح طبق قرارداد با پیمانکار تجهیز کارگاه شده است و هفت هزار میلیارد ریال اعتبار تخصصی دارد، اما کاهش تراز آب عملیات طرح را متوقف کرده.»

او به چالش پسروی دریای خزر و کاهش منفی ۲۸ سانتی‌متری ارتفاع آب در اسکله بندر امیرآباد اشاره کرد و ادامه داد «اگرچه با لایروبی این چالش کاهش یافته است، اما هدف‌گذاری میان‌مدت برای عبور از مشکلات کاهش ارتفاع آب دریای خزر، احداث اسکله در عمق دو هزار و ۷۰۰ متری دریا است.»

محمد، چشمانش را ریز می‌کند و رو به خزر می‌گوید: «هم پیشرویت، هم پسرویت مصیبته دریا!»

وضعیت در سواحل دیگر هم همین‌طور است. در ساحل رودسر، کافه‌ای که سال‌های گذشته در دل آب بود حالا در خشکی روزگار می‌گذراند. اواخر دهه ۷۰ که آب دریا بالا آمده بود، این کافه را در آب ساختند و با پلی چوبی به ساحل وصلش کردند. حالا کافه در ساحلی است که دیگر شن هم ندارد و برداشت شن از ساحل رودسر به‌بهانه راحت‌تر شدن تردد چندین سال است که انجام می‌شود. «رحیم» دریا را در پیشروی‌اش به یاد دارد. آن سال‌ها که آب به خانه‌های بسیاری هجوم برد، او جوان بود و مانند حالا ماهیگیر «دریا حالا ماهی نداره. من دیگه برای فروش در بازار ماهی نمی‌گیرم. میام برای خانه ماهی ببرم، اما می‌بینی؟ در تورم هیچی نیست.» تور ماهیگیری‌اش پر از کیسه پلاستیکی، بطری آب و کاغذ باقیمانده از خوراکی‌های مختلف است. «دریا هم با ما قهر است. ماهی‌ها فرار کرده‌اند.»

«محمود» از صیادان آشوراده است. او در یکی-دو سال اخیر با چشم‌های خودش پسرفت آب را هر روزه دیده و هر روز موتور قایقش زودتر از روز قبل به کف زمین خورده است. «خلیج گرگان اگر خشک بشه، زندگی در بندر ترکمن و روستاهای اطراف غیرممکنه.» او می‌گوید از نظرش هر روز ۱۰ سانت آب دریا کمتر از روز قبل است و همین هم صیادی و قایقرانی را سخت کرده «همیشه در این فصل به‌خاطر بارش سطح آب بالا می‌آمد، اما الان هیچ تغییری نکرده و این واقعاً نگران‌کننده است.»

سازمان فضایی ایران: خط ساحلی دریای خزر در حال کوچک شدن

مردادماه سال ۱۴۰۲ بود که سازمان فضایی ایران با یک بررسی ۱۰ساله و توسط بخش سنجش از دور تأیید کرد سطح آب دریای خزر خصوصاً طی دو سال گذشته کاهش یافته است. پس از انتشار و تأیید تصاویر ماهواره‌ای، نماینده دائم ایران در سازمان‌های بین‌المللی در ژنو خطاب به جمهوری آذربایجان، جمهوری قزاقستان، فدراسیون روسیه و ترکمنستان اعلام کرد: «تصاویر آژانس فضایی ایران (ISA) خط ساحلی دریای خزر را در حال کوچک شدن نشان می‌دهد. این بررسی‌های ۱۰ساله نشان می‌دهد بخش شمالی دریای خزر در سالیان گذشته به‌خصوص دو سال اخیر با کاهش سطح آب و پیشروی خط ساحل که نشئت‌گرفته از کاهش میزان آب است، مواجه شده. همچنین، در بخش جنوبی سواحل کشورمان، فعلاً تغییرات زیادی حاصل نشده که احتمالاً به‌دلیل شیب یا عمق دریا در این بخش است، اما روند کاهش سطح آب دریای خزر موضوعی مهم و جدی تلقی می‌شود.»

سازمان فضایی ایران (سنجش از دور) تغییرات ارتفاع دریای خزر را این‌گونه تشریح کرده بود: «ارتفاع سطح آب دریای خزر از سال ۱۳۸۴ تا سال ۱۳۹۵ کاهش یافته و پس از آن به تعادل نسبی رسیده است. بیشترین ارتفاع سطح آب حدود ۲۵.۸- متر است که در نیمه اول سال ۱۳۷۴ اتفاق افتاده و کمترین ارتفاع سطح آب دریای خزر حدود ۲۷.۵- متر است که مربوط به نیمه دوم سال ۱۳۹۴ بوده و نسبت به سال ۱۳۷۴ حدود ۱.۷ متر کاهش یافته است. همچنین، ارتفاع سطح دریای خزر در ۱۴ مردادماه ۱۳۹۹ مقدار ۲۷.۳- متر اندازه‌گیری شده است.» 

مردادماه ۱۴۰۳ هم «مهدی رهنما»، رئیس پژوهشگاه هواشناسی و علوم جو کشور، درباره وضعیت پیشروی و پسروی خزر گفته بود «کمترین سطح آب دریای خزر حدود سال ۱۳۵۶ ثبت شد و تقریباً منفی ۳۰ متر بود. سطح آب این پهنه آبی از سال ۵۷ افزایش یافت و بیشترین‌ میزان آن هم در دهه ۷۰ به ثبت رسید. از این زمان دوباره روند کاهشی آن آغاز شد. فقط طی دو سال افزایش یافت و اکنون به حدود منفی ۲۷ متر کاهش سطح آب رسیده‌ایم.»

اما آب خزر از کجا تامین می‌شود؟

«حمید علیزاده لاهیجانی» در مقاله‌ای با عنوان «نگاهی گذرا در مورد بیلان آب و تراز آب دریای خزر» که در پژوهشکده اقیانوس‌شناسی و علوم جری منتشر شد، نوشته است «حدود ۱۳۰ رودخانه به دریای خزر می‌ریزد که از بین آنها ولگا، اورال، ترک، سولاک، سفیدرود، کورا، و سمور در زمره  رودخانه‌های بزرگ محسوب می‌شوند و ولگا به‌تنهایی حدود ۸۵ درصد آبدهی رودخانه‌ای را تأمین می‌کند. خروج آب از دریای خزر از طریق تبخیر از سطح دریا و خلیج‌های حاشیه آن انجام می‌شود. هنگامی که تبخیر بیشتر از آب ورودی به دریا باشد، تراز آب دریای خزر پایین می‌آید و هنگامی که آب ورودی (به‌ویژه ولگا) به خزر بیشتر شود، تراز آب بالا می‌آید. بر روی همه رودخانه‌های بزرگ ورودی به دریای خزر سد ساخته شده است. حجم مفید همه سدها اکنون برابر با صد کیلومترمکعب است. از این مقدار ۸۰ کیلومتر مکعب مربوط به ولگا است. از طریق سدها آب برای کشاورزی، شرب و صنعت استفاده می‌شود. مصرف کل آب در حوضه آبریز خزر حدود ۴۳ کیلومترمکعب در سال است که ۴۲ درصد آن در حوضه ولگا مصرف می‌شود. حدود ۵۰ درصد آب مصرفی سالانه در خزر جنوبی (جمهوری آذربایجان، ایران، ترکیه، گرجستان، ارمنستان و ترکمنستان) روی می‌دهد. تراز آب دریای خزر در طی اندازه‌گیری‌های دستگاهی حدود سه متر نوسان داشت. برای سه متر تغییر تراز آب ( از ۲۶- به ۲۹-) حدود ۱۳۵۰ کیلومترمکعب آب از دریا خارج شده است که آب ورودی (عمدتاً از ولگا، رودخانه‌های دیگر و بارش روی دریا) نتوانست آن را جبران کند.»

خشکی تالاب‌ها، کم شدن صید و کشتیرانی

سال ۱۳۵۴ «‌قانون اراضی مستحدث و ساحلی» نوشته شد. اراضی مستحدث عبارت از زمین‌هایی بود که درنتیجه پایین رفتن سطح آب یا هر نوع جریان آب در کرانه‌های دریا و دریاچه‌ها و جزایر یا‌ در نتیجه پایین رفتن آب یا خشک شدن تالاب‌ها ظاهر و یا ایجاد می‌شود و این قانون به‌گفته «افشین دانه‌کار»، استاد محیط‌زیست دانشگاه تهران و عضو اصلی شورای سیاستگذاری استقرار مدیریت یکپارچه مناطق ساحلی کشور، بیش از هرچیز درباره دریاچه خزر صدق می‌کند؛ «این قانون نشان‌دهنده این است که این دریاچه در گذر زمان شاهد پسروی و بعضاً پیشروی بوده. این قانون اما بیش از هرچیز درباره پسروی اراضی ساحلی است و می‌گوید زمین‌های به‌دست‌آمده جزو اراضی ملی هستند و حق هیچ‌گونه دست‌اندازی به آن وجود ندارد.»

او به وضعیت فعلی دریای خزر اشاره می‌کند. پسروی آب حالا بیش از همیشه رخ نشان داده و تغییراقلیم هم عاملی است که می‌تواند این پسروی را تشدید کند؛ «در شرایط تغییراقلیم سیاست بهره‌برداری از آب تغییر می‌کند و کشورها سعی می‌کنند آب را در مرزهای خود نگه دارند و همین هم یکی دیگر از دلایل کاهش ورودی آب به خزر است.»

این وضعیت درحالی‌است که همه شهرهای استان‌های شمالی به یک نسبت شاهد این پسروی نخواهند بود. به‌گفته دانه‌کار، هرچه فاصله کوه و دریا کمتر باشد، پسروی کمتر خود را نشان می‌دهد و هرچه منطقه جلگه‌ای‌تر باشد، بیشتر. «برای نمونه در شهرهایی چون تالش و رامسر، این بحران کمتر و در ساری، انزلی، گمیشان و … بیشتر خود را نشان خواهد داد. کاهش آب دریای خزر اما برای همه ساکنان این خطه به یک اندازه خطر و تبعات خواهد داشت. فاضلاب انسانی، کشاورزی و صنعتی که به این دریاچه ریخته می‌شود، دیگر مانند گذشته پالایش نمی‌شود و سلامت انسان‌ها هم بیش‌از‌پیش در معرض خطر قرار خواهد گرفت.»

او اما درباره دوره‌های زمانی که این پسروی و پیشروی تکرار شده، معتقد است با وجود ثبت اطلاعات از ۲۰۰ سال قبل و مدل‌سازی‌های گسترده اما به‌خاطر عنصر انسانی پیش‌بینی‌ دقیق این اتفاق ممکن نیست. «برای مثال، در سال ۹۱ پیش‌بینی می‌شد آب بالا بیاید، یک سال بالا آمد و بعد عقب نشست؛ چون این مدل‌سازی‌ها براساس رژیم بارش و پیش‌بینی‌های جوی هستند، اما عنصر انسانی و نظام بهره‌برداری در اطراف خزر تأثیر بسزایی در این وضعیت دارد.»

با وجود غیرمجاز بودن ساخت‌وساز اما نگرانی از زمین‌خواری در حاشیه خزر باتوجه‌به افزایش جمعیت در این مناطق بالاست. پسروی خزر در شرایطی که تغییراقلیم اثراتش را بیش از گذشته عیان کرده، زنگ خطری است برای معیشت مردمی که زندگی‌شان وابسته به این دریاچه است؛ دریاچه‌ای با سرنوشت متغیر، ناشی از پسروی‌ها و پیشروی‌های مداوم.