«محمدحسین خسروپناه» در این برنامه گفت: «انتشار روزنامه در ایران هم‌زمان با برخورد و آشنایی ایرانیان با مدنیت جدید غرب و در برخورد با دولت‌های اروپایی برآمده، اتفاق افتاده است. هم‌زمان با این برخورد ما شاهد جنگ‌های ایران و روس و شکستی هستیم که ایران در این جنگ‌ها متحمل می‌شود. حاکمان و زمامداران ایران متوجه عقب‌ماندگی کشور می‌شوند. ۳۰ سال قبل از آن آقا محمدخان قاجار به قفقاز حمله کرد و تا ماورای قفقاز رفت و همه‌جا را گرفت. ۳۰ سال بعد روسیه آمد و می‌دانیم که در مرزهای ایران تا تبریز چه اتفاق‌هایی رخ داد.»
او ادامه داد: «همه این اتفاقات سبب شد شوکی به زمامداران ایران وارد شود که یکی از خروجی‌های ناشی از آن شوک و درحقیقت چاره‌اندیشی‌های پس از آن، اعزام تعدادی محصل برای تحصیل در رشته‌های پزشکی، مهندسی، معماری، راهسازی به خارج از کشور بود. وارد کردن دستگاه چاپ و انتشار روزنامه یکی دیگر از این اقدامات بود که انجام گرفت. همچنین، ایرانیانی که به خارج از کشور به‌خصوص هند رفته بودند با روزنامه و جنبه سیاسی و اجتماعی و ایجاد همبستگی آن آشنا شدند.»

وقایع اتفاقیه همچنان نقطه عطف
به‌گفته خسروپناه، نخستین دستگاه چاپ که وارد ایران شد، دستگاه چاپ سربی با حمایت عباس‌میرزا در سال ۱۸۱۶ یا ۱۸۱۷ و خریداری‌شده از روسیه بود که وارد تبریز شد: «نخستین روزنامه فارسی‌زبان در هند به‌نام «روزنامه مرآة‌ الاخباره» منتشر شد. روزنامه بعدی «جام جهانما» است که این جام جهان‌نما از شماره ۸ به‌بعد فارسی منتشر می‌شده و ۵۴ سال در هند استمرار انتشار داشته است. در ایران اولین روزنامه‌ای که به زبان‌فارسی منتشر شد، روزنامه «کاغذ اخبار» بود. این روزنامه از سوی میرزا صالح شیرازی (یکی از افرادی که از سوی عباس‌میرزا به فرنگ فرستاده شده بود) اداره می‌شد و فقط خبر چاپ می‌کرد. ۱۳ سال بعد از آن، نخستین روزنامه مذهبی ایران به زبان «آسوری» یا همون «سریانی جدید» در ارومیه منتشر شد؛ به‌نام «ظاهری با هرا» به معنی «پرتو روشنایی».»
به‌گفته او، روزنامه‌‌نگاری پایدار و پیوسته در ایران با «روزنامه وقایع اتفاقیه» شروع می‌شود: «اولین شماره آن در هفتم فوریه ۱۸۵۱ و بدون نام منتشر شد. از شماره دوم به‌بعد اسم پیدا می‌کند. قیمت آن ۱۰ شاهی بوده است؛ یعنی فوق‌العاده گران. روزنامه «دولت علیه ایران» اولین روزنامه شهرستانی فارسی‌زبان می‌شود که هشت سال پس از انتشار روزنامه وقایع اتفاقیه، در آذربایجان منتشر می‌شود. از این تاریخ به‌بعد روزنامه‌ها شروع به چاپ با تنوع می‌کنند، ولی در شهرستان‌ها اولین‌بار روزنامه فارسی‌زبان در شیراز منتشر شد و بعد از آن در سال ۱۲۵۱ خورشیدی روزنامه فرهنگ در اصفهان منتشر می‌شود. تقریباً تمام روزنامه‌های این دوران، دولتی بود و حتی وزارت ارتباط وظیفه سانسور آنها را برعهده داشت. روزنامه فرهنگ در اصفهان زیر نظر «ظل‌السلطان» اداره می‌شد، نه وزارت ارتباط؛ به همین دلیل آزادتر بود. در این روزنامه غیر از اخبار داخلی و اخبار خارجی، تعدادی مقاله‌ به‌صورت پاورقی منتشر می‌شد؛ مانند «رساله نیچریه» جمال‌الدین.»

مطبوعه محلی، نگهدار تاریخ
خسروپناه توضیح می‌دهد: «نخستین‌باری که در خارج از کشور روزنامه انتقادی منتشر شد، روزنامه انتقادی-اجتماعی بود به اسم «شاهسون» که نسخه‌ای از این روزنامه در دست نیست. این روزنامه در عثمانی در سال ۱۸۸۹ منتشر شد که به‌شکل مخفی به چاپ می‌رسید. ولی روزنامه اصلی دوران‌ساز ما روزنامه «اختر» است که ۱۳ ژانویه ۱۸۷۵ دی ۱۲۵۴ در استانبول و به‌مدت ۲۱ سال منتشر می‌شد. «فلاحت مظفریه» هم اولین روزنامه یا مجله تخصصی کشاورزی در ایران است. اتفاق مهمی که رخ داده بود، این بود که در زمان مشروطه در خیلی از شهرهای ایران به‌دلیل فضای بسیار سنتی، عده‌ای می‌گویند ما اصلاً روزنامه نمی‌خواهیم. بسیاری روزنامه‌ها تعطیل می‌شوند تا دوباره و به‌تدریج پا می‌گیرند. در این دوره در ایران به‌تدریج روزنامه‌های زنان منتشر می‌شوند؛ حتی در اصفهان نیز روزنامه‌هایی برای زنان منتشر می‌شود.»
«عبدالمهدی رجایی» نیز در این نشست گفت: «ما روزنامه را مثل یک کلکسیون‌دار فقط جمع نمی‌کنیم که نگاهش کنیم و بگوییم همه شماره‌های روزنامه فلان را داریم. روزنامه را می‌خواهیم تا از اطلاعات آن استفاده کنیم و درواقع روایت‌هامان را براساس این اطلاعات تاریخی تکمیل کنیم و تاریخ بنویسیم. در سال‌های گذشته موجی در کشور باتوجه‌به اهمیت روزنامه‌ها در بازگویی تاریخ در تبدیل اطلاعات روزنامه‌ها به کتاب ایجاد شد. شاید اولین کسی که این کار را انجام داد، شخصی بود در بوشهر به‌نام آقای حمیدی که مطبوعات عصر قاجار را بررسی و به‌شکل یک کتاب منتشر کرد. این روزنامه‌ها در اختیار پژوهشگران نیستند و درعین‌حال، اطلاعاتی در این روزنامه وجود داشت، باید در اختیار پژوهشگران قرار می‌گرفت. «سید مهدی سید قطبی» هم در گیلان این کار را انجام داد و اخبار گیلان در روزنامه وقایع اتفاقیه را منظم کرد. من این کار را در مورد روزنامه فرهنگ اصفهان انجام دادم و اطلاعات را طبقه‌بندی کردم.»
به‌گفته او، در حوزه مسائل مختلف از جمله مسائل توسعه شهری، شهرسازی موضوع بهداشت و درمان، روزنامه‌ها اطلاعات زیادی منتشر می‌کردند: «از انقلاب مشروطه تا جنگ جهانی اول و پس از مشروطه تحولات اصفهان بسیار گمنام بوده؛ چراکه دوره بسیار پرآشوبی است و اطلاعات ما از این دوران بسیار کم است. اینها همه مواردی است که ما می‌توانیم در روزنامه‌ها به‌ویژه مطبوعات محلی پیدا کنیم؛ چون زندگی و اتفاقات روزمره در آن درج و مانند یک دایرةالمعارف کامل برای ما نگاه داشته شده است. ازهمین‌روست که کار روزنامه‌نگاران و کار روزنامه‌نگاران محلی دارای اهمیت می‌شود.»
در پایان این نشست از کتاب «برگ‌هایی از تاریخ اجتماعی اصفهان معاصر» نوشته «عبدالمهدی رجایی» نیز رونمایی شد.