کابوس انتقال آب از تاجیکستان به مشهد

شبکه رودخانه‌های تاجیکستان شامل دو‌ حوضه آبریز اصلی به نام‌های آمودریا (جیحون) در جنوب و سیردریا (سیحون) در شمال است و جریان این رودخانه‌ها به‌گونه‌ای است که کل رواناب‌های این رودخانه‌ها درنهایت به ازبکستان، ترکمنستان، قزاقستان و دریاچه آرال منتهی می‌شود. آبدهی این رودخانه‌ها هرکدام حدود ۲۰ میلیارد مترمکعب است و تقریباً اعم سطح زیرکشت اراضی کشاورزی کشور ازبکستان با سطح چهار میلیون هکتار به تأمین آب از این دو رودخانه خصوصاً رودخانه آمودریا وابستگی دارد. در سال‌های اخیر دو پروژه به‌نام سد قنبراته در کشور قرقیزستان و در سرشاخه‌های سیردریا در شمال و کانال عظیم قوش‌تپه در مجاورت آمودریا در جنوب و در کشور افغانستان باعث شده است کشور ازبکستان و ترکمنستان به‌شدت نگران آینده کشاورزی خود شوند و نگرانی خود را هم در بعضی از محافل سیاسی بیان کنند.

طرحی که از دیرباز برای انتقال آب از تاجیکستان به ایران مورد نظر بوده، انتقال آب از آمودریا یا سرشاخه‌های آن خصوصاً رودخانه وخش مطرح است که دراین‌باره شرکت‌های مهندسی مشاور هم در گذشته مطالعاتی برای نحوه انتقال آب از تاجیکستان به دریاچه سد دوستی در خراسان‌رضوی انجام داده‌اند. ولی نکته‌ای که همواره مغفول بوده و به آن توجه نشده، وضعیت کشور ازبکستان و نیاز شدید این کشور و همچنین ترکمنستان به منابع آبی آمودریا است که باتوجه‌به طرح عظیم انتقال آب از آمودریا به دشت‌های شمالی افغانستان است. لذا اولاً مطرح شدن این طرح با عکس‌العمل منفی کشورهای آسیای میانه روبه‌رو شده و ثانیاً اگر مازاد آبی در دو رودخانه سیردریا و آمودریا موجود باشد، درواقع این حقابه محیط‌زیست و حقابه دریاچه آرال بوده که سرنوشتی مشابه دریاچه ارومیه ایران داشته و از جمله وظایف جامعه جهانی است که باید همکاری کنند تا این دریاچه عظیم به‌عنوان زیست‌کره مجدداً احیا شود.

به‌عقيده نگارنده در چنین شرایطی اصولاً صلاح نیست کشور ایران موضوع انتقال آب از آمودریا به خراسان‌رضوی را پیگیری کند؛ زیرا این انتقال اولاً مشکلات منطقه‌ای را بین همسایگان کشور ایران تشدید می‌کند و ثانیاً باید احیای اکوسیستم دریاچه آرال را با تفکر عدم انتقال آب از آمودریا به ایران احترام قائل شویم.