صدف سرداری

در یکی از گروه‌های پیام‌رسان داخلی درباره کتاب و فیلم صحبت می‌کنند. چند نفری به یکدیگر می‌گویند که برای عبور از این روزها باید کتاب خواند و دوام آورد. در تهران هم چند کتابفروشی در خیابان کریمخان و میرزای شیرازی، فعالیتشان را از سر گرفته‌اند. پایتخت حالا نه آنقدر پر از ترافیک و شلوغی است و نه آنقدر خالی و خلوت مانند روزهای جنگ دوازده‌روزه. مردم در زیر سایه انفجار و موشک ناچارند زندگی کنند؛ هرچند دیگر نه با روانی سالم بلکه با اضطرابی مداوم و تمام‌نشدنی و منتظر برای شنیدن انفجار در گوشه‌ای از شهر. آیا در این روزها می‌توان از تاب‌آوری و دوام‌آوردن سخن گفت و اینها نشانه‌ای از تداوم زندگی است؟ «امیرحسین جلالی‌نوشن»، روان‌پزشک، در گفت‌وگو با «پیام ما» این موضوع را بررسی می‌کند.

در روزهای جنگ درباره مراقبت از کودکان مدام صحبت می‌شود؛ مراقبت از طریق صحبت‌کردن، در آغوش‌گرفتن و بازی‌کردن و غیره. جهان ذهنی آنها باید امن باشد، حتی اگر بیرون از خانه و در خیابان ناامنی مداوم جریان دارد. «علی جانب‌الهی»، فعال حوزه کودک و بازی‌پرداز، از ایده خود در این روزها برای مراقبت عاطفی از کودکان به «پیام ما» می‌گوید و روایت یک روز از اجرای این ایده را شرح می‌دهد.

روایت یک عکاس از انفجارهای روز چهارم در تهران

در روزهایی که مردم ایران با تعلیق درباره آینده کشور و تورمی افسارگسیخته مواجه‌ا‌ند و امسال برای دومین‌بار محدودیت دسترسی به اینترنت بین‌الملل را تجربه کرده‌اند، نمایندگان مجلس شورای اسلامی به‌دنبال تقنین طرحی برای اعمال محدودیت‌های جدید در فضای مجازی هستند. طرح «قانون حمایت و رسیدگی به تخلفات حوزه صوت و تصویر فراگیر در فضای مجازی» در آبان‌ماه امسال و بی‌سروصدا اعلام وصول شد و اگرچه از آن با عنوان سامان‌دهی فعالیت‌های صوتی و تصویری در فضای مجازی یاد می‌شود، اما نگاهی به جزئیات طرح نشان می‌دهد هرگونه تولید محتوای صوتی و تصویری نیاز به مجوز از «صداوسیما» دارد و قرار است تمام اختیارات به این نهاد واگذار شود تا نقش ناظر و رقیب را هم‌زمان بازی کند. طرحی که از همان ابتدای کلیدخوردنش گفته شد به‌نوعی نسخه به‌روزرسانی‌شده طرح «صیانت» مجلس یازدهم است و حالا بسیاری از آن با عنوان «صیانت ۲» یاد می‌کنند. «افشین عزیزی»، کارشناس حقوق رسانه و وکیل دادگستری، در گفت‌وگو با «پیام ما» جزئیات این طرح را واکاوی می‌کند و از مخدوش‌شدن مرز میان ناظر و رقیب به‌دنبال اجرایی‌شدن آن می‌گوید.

سوگ این روزها تمام نمی‌شود. اندوه و رنج در هوا معلق است و ما فقط برای یک نام سوگواری نمی‌کنیم؛ برای تداوم فقدان‌ها سوگواریم. در چنین روزهایی، سوگواری از یک آیین خانوادگی به تجربه‌ای جمعی تبدیل شده و مرز میان عزای ما و عزای دیگران فرو ریخته است. اندوه معنای دیگری پیدا کرده و عزاداری به آیینی تمام‌نشدنی بدل شده که در آن جامعه می‌کوشد رنج خود را بلند و عمومی بیان کند. بسیاری از آیین‌های سوگواری که امروز می‌بینیم، تاریخی طولانی دارند. «ژیلا مشیری»، پژوهشگر پژوهشکده مردم‌شناسی، از لایه‌مند بودن الگوی سوگواری در ایران و آداب و آیین‌های آن در طول تاریخ می‌گوید.

چهلم آخرین روز خداحافظی با عزیز ازدست‌رفته است. روزی که می‌پذیری معجزه‌ای برای بازگشت آنکه زیر خاک خفته وجود ندارد و «فقدان»، واژه‌ای می‌شود که بر تن زندگی نشسته است. چهلم، پایان رؤیای بازگشت است. اما سوگ برای آنان که سروهای فروافتاده شدند، معنای دیگری دارد. این سوگ امتداد پیدا می‌کند و راهی برای جاری شدن در زمان می‌جوید. تاریخ ما پر است از سوگواری‌های جمعی. سوگواری‌هایی که در بزنگاه‌های تاریخی معنا‌های متفاوتی پیدا می‌کند. «مریم سامعی»، معاون علمی دانشنامه فرهنگ مردم ایران، از سیر تاریخی برگزاری آیین «چهلم» و ریشه‌های آن در ایران می‌گوید.

انگار به بحران‌های زودهنگام داریم عادت می‌کنیم. حتی به آنها که هنوز اتفاق نیفتاده‌اند. انگار ذهن جمعی ما خسته‌تر از آن شده که هر بار از نو شوکه شود. یک ماه از زخمی که بر جانمان نشست، گذشته است و پیش‌بینی‌های متفاوتی برای آینده ایران یکی پس از دیگری در برابر هم قد می‌کشند. اما در حاشیه همه اینها کودکان و نوجوانانی ایستاده‌اند که هیچ نسبتی با جهان ناامن و زندگی غیر قابل پیش‌بینی این روزها ندارند. هر نوع بحرانی به‌طور مستقیم بر کیفیت زندگی روزمره آنها اثر می‌گذارد. افزایش بی‌اعتمادی، تعطیلی کلاس‌های درس و اختلال در آموزش، محدودشدن روابط اجتماعی و قرارگرفتن خواه یا ناخواه در معرض اخبار نگران‌کننده می‌تواند احساس امنیت را در آنها تضعیف کند. در این روزها که سایه جنگ و اخبار خشونت‌آمیز روان همه ما را نشانه گرفته، مهم است بدانیم چطور از کودکان و نوجوانان مراقبت کنیم و پناه امن‌تری برایشان بسازیم. در رویداد «زندگی در سایه جنگ» که روز جمعه (۲۴ بهمن) در مؤسسه رعد برگزار شد، روان‌شناسان و فعالان حوزه کودک از مرزهای صحبت با کودکان و مراحل همراهی و پذیرندگی احساسات آنها صحبت کردند.

موشکی که در آسمان جای خورشید را گرفته، یک دیو یا اژدها و رنگ‌ها به‌جای لغات روی کاغذ می‌نشینند تا پل ارتباطی میان کودکان و بزرگسالان باشد. در بحران‌های اجتماعی که کمتر خبری از زندگی روزمره است و کودکان بیشتر در معرض اخبار و احوالات نامناسب بزرگسالان قرار می‌گیرند، فعالیت‌های هنری راهی هستند تا کودک بتواند احساسات خود را نشان دهد. هنردرمانی ساختارمند، ابزاری برای کودک است تا خاطرات دشوار را پردازش و با استرس مقابله کند. به همین دلیل لازم است والدین یا مراقبان کودک، به هنر اعم از موسیقی، تجسمی، نمایشی و ادبیات به‌عنوان شکلی از برقراری ارتباط با آنان نگاه کنند. در این گزارش، مربیان هنر کودکان از اهمیت این موضوع و تجربه‌های خود در فعالیت با این گروه در بحران‌های اجتماعی می‌گویند.

در روزهایی که قطع اینترنت جهانی ایران، انسداد پیامک‌ها و اختلال در تماس‌های تلفنی به چالشی بزرگ برای شهروندان تبدیل شده بود، برخی از روزنامه‌نگاران و فعالان فضای مجازی با نوع دیگری از قطع ارتباط مواجه بودند؛ مسدودشدن سیم‌کارت‌ها. اقدامی که پیشتر هم سابقه داشت و سال گذشته خبرساز شده بود. حالا آنچه روایت‌های مسدودسازی سیم‌کارت‌ها را در ماه اخیر به هم پیوند می‌دهد، قطع ارتباط بدون اطلاع قبلی، نبود توضیح شفاف درباره دلایل، و اختلالی است که نه‌تنها ارتباطات شخصی بلکه فعالیت‌های شغلی و حتی امور ابتدایی زندگی را تحت‌تأثیر قرار می‌دهد؛ وضعیتی که از نگاه یک وکیل دادگستری می‌تواند با اصول قانونی مرتبط با حقوق اساسی شهروندان در تعارض باشد و تکرار این اقدام، پرسش‌هایی جدی درباره مبنای قانونی چنین تصمیم‌هایی و اثر آن بر حق دسترسی به ارتباطات ایجاد کرده است.

صف‌های طولانی جشنواره فجر در خاطرتان هست؛ آن هیجان دیدن فیلم‌ها و خرید بلیت و نقدهای مفصلی که درباره‌شان نوشته و گفته می‌شد؟ چه کسی است که آن روزها را از یاد ببرد و حتی مقایسه‌ای تصادفی از روزگار اکنون هنر با آن سال‌ها در ذهنش نگذرد. شرایط اجتماعی و سیاسی ایران باعث شد جشنواره‌ها یکی‌یکی از سوی هنرمندان تحریم شوند و آنچه باقی ماند فیلم‌های کم‌رمق بود و نشست‌های خبری کم‌رمق‌تر و سینماهای خلوت. پس از سال ۱۴۰۱ هنرمندان زیادی ممنوع‌الکار شدند و ممنوع‌الکار باقی ماندند. حوادث امسال در هم‌زمانی با جشنواره تئاتر و فیلم فجر به این منجر شد که بسیاری از شرکت و حضور در این جشنواره‌ها کناره‌گیری کنند تا شاهد همراهی کمرنگ دوباره هنرمندان با جشنواره فجر باشیم. اما این موضوع تنها بخش تاریک این روزهای فرهنگ و هنر نیست و نهادهای صنفی این حوزه از بازداشت و دستگیری بسیاری از هنرمندان موسیقی و سینما خبر داده‌اند؛ هرچند که آمارها هنوز شفاف و دقیق نیست.

از کودکان و نوجوانان دستگیر و بازداشت‌شده در حوادث اخیر چه می‌دانیم؟ هنوز آمار دقیقی از افراد زیر ۱۸ سال بازداشتی از سوی هیچ نهادی منتشر نشده، کمااینکه درباره بزرگسالان هم هنوز آمار و عدد مشخصی اعلام نکرده‌اند. فقط روز سه‌شنبه (۷ بهمن) مدیرکل مراقبت در برابر آسیب‌های اجتماعی آموزش‌وپرورش اعلام کرده بود «بسیاری از نوجوانان دستگیرشده‌ در حوادث اخیر بازماندگان از تحصیل بودند» و روز چهارشنبه (۸ بهمن) دبیر مرجع ملی کنوانسیون حقوق کودک درباره رسیدگی به پرونده افراد زیر ۱۸ سال که در این حوادث بازداشت شده‌اند، گفت: «عدد و آمار مشخصی ندارم که نشان دهد فردی زیر ۱۸ سال بازداشت شده باشد.» او همچنین در بخش دیگری از صحبت‌های خود در گفت‌وگو با «ایلنا» عنوان کرده: «اجازه نمی‌دهیم برای افراد زیر ۱۸ سال در محاکم و دادگاه‌ها از عنوان مجرمانه استفاده شود» و «اگر جایی در معارض با قانون شناخته شوند، به مراکز اصلاح و تربیت منتقل می‌شوند». اما نکته مهم و متفاوت میان دو گروه کودکان و بزرگسالان این است که بارها فعالان حقوق کودک درباره تبعات دستگیری کودکان هشدار داده‌اند و گفته‌اند باید با آنان با مدارا برخورد شود؛ چراکه روان آنها پس از دستگیری و بازداشت به‌سختی قابل‌بازیابی است. در گفت‌وگو با «منصور مقاره عابد»، فعال حقوق کودک و وکیل دادگستری، صحبت‌های دبیر مرجع ملی حقوق کودک را بررسی کرده‌ایم.