صدف سرداری

چراغ‌های سالن‌های تئاتر هنوز روشن‌اند، اما خیابان‌ها خاموش‌تر از همیشه. نوفل‌لوشاتو، خیابانی که تا همین چند وقت پیش، عصرها با صدای همهمه تماشاگران تئاتر، بوی قهوه کافه‌ها و صف‌های کوتاهِ گیشه‌ها زنده بودند، حالا سکوتی را که ناآشنا نیست، به دوش می‌کشند. سکوتی که بعد از جنگ دوازده‌روزه هم این خیابان‌ را که مرکز فرهنگی پایتخت است، پر کرده بود. در پیاده‌روها فقط رهگذران معدودی عبور می‌کنند و خیابان‌ها نیمه‌خالی از عابران پیاده است. در این یک ماه اخیر و به‌دنبال ناآرامی‌های اجتماعی، مراکز فرهنگی پایتخت به‌شکلی خاموش شده‌اند؛ مثل هربار دیگر که اولین ترکش‌هایش فعالیت‌های فرهنگی را نشانه می‌گیرد. گویی فرهنگ هم، مثل شهر، وارد دوره‌ای از نفس‌های کوتاه و احتیاط‌آمیز شده است.

دو هفته از قطع دسترسی به شبکه جهانی اینترنت می‌گذرد و باوجود این شرایط، بسیاری از روزنامه‌نگاران در داخل ایران در این روزها تلاش‌ کرده‌اند روایتگران صادق شرایط فعلی کشور باشند. اما درست در همان روزی که رئیس کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی مجلس شورای اسلامی از تلاش‌های رسانه‌ها «در انعکاس حوادث و واقعیات» تشکر کرد، روزنامه سراسری «هم‌میهن» توقیف شد تا صداهای مرجع داخلی محدودتر از گذشته شود. اما چنین اقداماتی چطور موجب فشار مضاعف بر روزنامه‌نگاران می‌شود و مرجعیت رسانه‌های داخلی را به خارج از ایران منتقل می‌کنند؟ تحریریه این روزنامه و سردبیران سایر رسانه‌ها از خطر افزایش این فشارها و مشکلات آتی برای روزنامه‌نگاری ایران می‌گویند.

سیزده روز است که هنوز به شبکه جهانی اینترنت متصل نشده‌ایم و گذشت هر ثانیه، احساس ملالِ انزوای ارتباطی را بیشتر می‌کند. بعد از وصل شدن پیامک‌ها و دسترسی به پیام‌ر‌سان‌های داخلی و گوگل، برای برخی دسترسی به اینترنت با فیلترشکن ممکن شده و شنیده‌ها حاکی از وصل‌ اینترنت در روزهای آینده است. هرچند که حتی بعد از دسترسی به شبکه جهانی، فیلترینگ همان سد همیشگی باقی می‌ماند. اما بیشتر از روزهای عادی زندگی، این روزها برخی افراد به صفحه نمایش و تماشای فیلم و سریال پناه برده‌اند. «این روزها چه فیلمی تماشا کردید؟» این سؤالی بود که از افراد مختلف و حال‌وهوایشان پرسیده‌ایم.

تقریباً نمی‌توان هیچ‌یک از بحران‌های اجتماعی ایران را مرور کرد که نهاد دانشگاه درگیر آن نشده‌ باشد. بازگشت به سال ۱۴۰۱ و نگاهی به حوادث آن روزها به یادمان می‌آورد چندین و چند دانشجو با تعلیق یا اخراج مواجه و به کمیته‌های انضباطی فراخوانده شدند. برخی اساتیدی هم که به‌دلیل موضع‌گیری‌هایشان از دانشگاه اخراج شده بودند هرگز نتوانستند به این نهاد بازگردند. حالا که این روزها انگار همه‌چیز روی دور تند می‌گذرد و فاصله بحران‌های اجتماعی ایران کمتر می‌شود، باز هم این نهاد آموزشی با چالش‌های زیادی مواجه شده. از تخلیه فوری و اندکی که به دانشجویان برای تخلیه خوابگاه‌ها داده شد تا قطعی اینترنت، به تعویق ‌افتادن امتحانات و سردرگمی برای تحصیل. اساتید هم این روزها شرایط مشابهی را می‌گذرانند و نبود راه‌ ارتباطی و اتصال به شبکه جهانی اینترنت، فعالیت‌هایشان را به تعویق انداخته است. در این گزارش در گفت‌وگو با دانشجویان و اساتید این موضوع را بررسی کرده‌ایم که این انسداد راه ارتباطی و بلاتکلیفی در به تعویق ‌افتادن امتحانات چه تبعاتی برای آنان داشته و موضع‌گیری‌هایشان چه پیامدی به‌همراه دارد. گفت‌وگوهای انجام‌شده در این گزارش بنا به خواسته مصاحبه‌شوندگان بدون نام منتشر شده است.

«خبرها را دهان به دهان می‌شنوم.» این جمله را مریم می‌گوید که حالا رسیدن قطعی اینترنت به ششمین روز، کلافگی و بی‌خبری او را بیشتر کرده است. راه‌های اطلاع‌رسانی به شهروندان محدودتر از گذشته شده و فعالیت‌ رسانه‌ها و خبرنگاران برای تهیه گزارش که در گذشته هم با چالش‌هایی مواجه بوده، بیشتر از قبل شده است. از آغاز قطعی گسترده اینترنت و نبود دسترسی به شبکه‌های اجتماعی، شهروندان نظرات خود را در بخش دیدگاه‌های خبرگزاری‌های داخلی مطرح می‌کنند و در روزهای گذشته تعداد کامنت‌های رسانه‌ فناوری «زومیت» و خبرگزاری «فارس» به‌طور چشمگیری افزایش یافته بود. اما طولی نکشید که همین دسترسی هم محدود شد و روز سه‌شنبه، ۲۳ دی، کاربران زومیت در بخش نظرات با این پیام مواجه شدند: «به دستور مقام امنیتی دیدگاه‌های زومیت تا اطلاع ثانویه غیرفعال شد.» چنین قطعی ارتباط گسترده‌ای برخی را به خرید نسخه کاغذی روزنامه‌ها سوق داده و مشاهدات میدانی «پیام ما» از چند دکه روزنامه‌فروشی نشان می‌دهد در این روزها خرید روزنامه کاغذی بیشتر شده است، اما نه آنقدر که گفته شود مرجعیت در حال بازگشت به رسانه‌های سنتی است و یک استاد ارتباطات به «پیام ما» می‌گوید: «وقتی جامعه‌ای در سکوت خبری قرار می‌گیرد، مردم ناچارند در فقدان منبع خبری گسترده، سراغ منابع سنتی بروند.»

ادامه قطعی اینترنت، قطع‌شدن ارسال پیامک‌ها و مختل‌شدن تماس‌های تلفنی در شب‌ها، بی‌خبری را بیشتر کرده است. فقط در خبرگزاری‌های رسمی از بازداشت و دستگیری عده‌ای خبر داده شده، اما به‌طور دقیق تعداد آنها مشخص نیست. در میان همین اخبار هم وضعیت تعداد نوجوانان بازداشتی نامشخص است؛ نوجوانانی که در ناآرامی‌های سال‌های گذشته هم شاهد دستگیری و بازداشت آنان بوده‌ایم. پیش از قطعی اینترنت سراسری کشور نام چندتن از بازداشت‌شدگان نوجوان در فضای مجازی منتشر شد، اما با ادامه قطعی اینترنت خبر بیشتری از وضعیت آنها منتشر نشده است. هفته گذشته ۲۴ انجمن فعال حقوق کودک بیانیه‌ای را مبنی‌بر رعایت حقوق کودکان و نوجوانان بازداشتی و لزوم توقف فوری هرگونه برخورد خشونت‌آمیز با آنان امضا کرده بودند و قرار بود برخی از آنان پیگیر وضعیت این نوجوانان باشند. اما حالا چند انجمن به «پیام ما» می‌گویند قطعی اینترنت این کار را دشوار کرده است. «صالح نقره‌کار»، وکیل پایه یک دادگستری، به «پیام ما» توضیح می‌دهد به‌دلیل فعال‌نبودن اتحادیه کارگروه حقوق بشر «اسکودا» (اتحادیه سراسری کانون‌های وکلای دادگستری ایران) اکنون مراجعه این انجمن‌ها به اسکودا برای پیگیری، ناممکن است و آنها می‌توانند از طریق دادستانی‌ها و دادسراهای سراسر کشور موضوع را پیگیری کنند.

سال ۱۴۰۱ با شروع تجمعات و اعتراضات، نام دهه هشتادی‌ها زیاد شنیده شد و نسل‌های قبل‌تر، آنان را صدای خود می‌خواندند. حالا این روزها با گذشتن بیش از دو هفته از اعتراضات و ناآرامی‌ها در کشور، باز هم چهره‌هایی نوجوان در میان مردم دیده می‌شوند. روزهای گذشته هم شهروندان پیامک‌هایی مبنی‌بر توصیه به خانواده‌ها برای مراقبت از نوجوانان خود دریافت کردند و در این پیامک‌ها هشدار به «تصمیم قاطع بر عدم مماشات» داده شد. در این روزها سؤال اینجاست که فارغ از هر گروه و طیفی که فراخوان به حضور نوجوانان می‌دهد، باز کردن پای آنان به سیاست چه تبعاتی دارد و در این شرایط ملتهب چطور می‌توان مراقب آنان بود؟

آلودگی‌ هوا، سرما، بیماری‌های مسری و حالا وضعیت اجتماعی در ایران اولین ترکش‌هایش به دانش‌آموزان می‌خورد که کلاس‌هایشان را به تعطیلی یا برگزاری در بستر فضای مجازی می‌کشاند. هرچند که روز شنبه، ۲۰ دی، معاون برنامه و سخنگوی آموزش‌وپرورش با وجود قطعی سراسری اینترنت در ایران اعلام کرد «شاد»، شبکه پیام‌رسان دانش‌آموزی، برای برگزاری کلاس‌های درس فعال است، اما برخی از مادران دانش‌آموزان به «پیام ما» می‌گویند برگزاری کلاس با مشکل مواجه یا تعطیل شده‌ است. لغو امتحانات دانش‌آموزان مقاطع بالاتر هم پیامد دیگر اتفاقات اخیر است که بسیاری از نوجوانان را با اضطراب و بلاتکلیفی مواجه کرده است. در کنار اینها، این روزها بسیاری از کودکان و نوجوانان با اضطراب زیادی مواجه‌اند و «پدرام کمالی»، کارشناس آموزش، دراین‌باره به «پیام ما» توضیح می‌دهد که خانواده‌ها باید با دقت بیشتری در مقابل کودکان و نوجوانان درباره این شرایط صحبت کنند و شرط سنی را در نظر بگیرند.

در تاریخ پرالتهاب عصر ناصری، سرنوشت امیرکبیر با زنان زندگی‌اش و سرنوشت این زنان با دوران صدراعظمی او گره خورده است؛ زنانی که هر یک به‌شکلی در مدار قدرت، وفاداری و سیاست حضور داشتند. «ملک‌زاده خانم»، همسر وفادار، رنج تبعید را به امنیت تهران ترجیح داد و پای همراهی ایستاد؛ «مهدعلیا»، مادر شاه و رقیب سرسخت صدراعظم، با نفوذ و سماجت سیاست در دربار به‌نوعی حکومت می‌کرد؛ و «تاج‌الملوک»، دختر خردسال، بعدها در مسیر تاریخی فرزندش تأثیر گذاشت. این زنان، در سکوت و جدال، هم‌پای مردان، بخش مهمی از سرنوشت امیرکبیر و عصر ناصری را رقم زدند. در این گزارش نقش زنان مهم زندگی امیرکبیر را پیش و پس از مرگ او بازخوانی می‌کنیم.

اوایل دهه ۷۰ با تغییرات فرهنگی و اجتماعی، کافه‌های بیشتری در گوشه‌وکنار تهران و دیگر شهرها سر بر آوردند و از دهه ۹۰ تا امروز، شمار آنها همچنان در حال افزایش است. حالا فرقی ندارد در کدام خیابان قدم بزنیم؛ تقریباً در هر خیابان می‌توان محلی برای توقف، دیدار و گفت‌وگو پیدا کرد و فرهنگ کافه‌نشینی روزبه‌روز بیشتر جای خود را باز می‌کند و حتی به شهرهای کوچک‌تر نیز راه یافته است. اما ریشه فرهنگ کافه‌نشینی در ایران به سال‌های دور برمی‌گردد، زمانی که گروهی از مهاجران ارمنی، که از نسل‌کشی و زخمی عمیق گریخته بودند، در ورود و بومی‌سازی نهادهای مدرن اجتماعی، مانند کافه‌ها، در ایران پیشرو شدند. در نشست «کافه‌ها و ارامنه» که روز چهاردهم دی‌ماه در کافه‌موزه «تایپ» برگزار شد، نقش ارامنه در شکل‌گیری فرهنگ کافه‌نشینی ایرانیان بررسی شد و «سید احمد محیط‌طباطبایی»، رئیس ایکوم ایران، و «وازریک نصیریان»، کارشناس و پژوهشگر، پیشینه تاریخی و نقش اثرگذار جامعه ارامنه در ترویج فرهنگ کافه‌نشینی در ایران را واکاوی کردند.

سال ۲۰۲۵ برای فرهنگ و هنر جهان، سال امیدهای بزرگ نبود؛ سالی بود که در آن هنر کمتر از ساختن آینده گفت و بیشتر به ثبت اضطراب‌های اکنون و بازگشت‌های ناخواسته به گذشته پرداخت. جهانی که زیر فشار بحران‌های اقتصادی، اقتدارگرایی سیاسی، جنگ روایت‌ها و شتاب سرسام‌آور فناوری نفس می‌کشید، این آشفتگی را بی‌واسطه در آینه هنر دید. آثار هنری این سال، پر بودند از نشانه‌ها، استعاره‌ها و واکنش‌ها؛ از توالت طلایی ۱۲ میلیون‌دلاری که به نمادی از فروپاشی اخلاقی بدل شد، تا اجراهای بدنی و آیینی که فریادی علیه فراموشی جسم و تاریخ بودند. فرهنگ در ۲۰۲۵، بیش از هر چیز، از بقا، مقاومت و تکرار سخن گفت؛ گویی مرگ هنر نه یک پایان، بلکه نیروی محرک آن شده بود.

فضای عمومی همیشه فقط محل عبور، تماشا یا مصرف نبوده است؛ جایی بوده برای دیده‌شدن، اعتراض‌کردن و ساختن معنا. خیابان، میدان و دیوارها در طول تاریخ به بستر کنش‌های مدنی و سیاسی بدل شده‌اند؛ از نخستین حکاکی‌های اعتراضی قرن هجدهم گرفته تا پوسترها، گرافیتی‌ها و مداخلات شهری امروز. هنر غیررسمی و هنر اعتراضی دقیقاً در همین فضاها و در دل زیست روزمره و در تماس مستقیم با شهر و بدن‌های ساکن آن شکل گرفته‌اند. پیش از عصر دیجیتال، چاپ و تصویرسازی با قابلیت تکثیر بالا، پیام‌های اعتراضی را منتقل می‌کردند و همراه با روایت‌های شفاهی، داستانی از قدرت، خشونت و مقاومت می‌ساختند. امروز ابزارها تغییر کرده‌اند، اما منطق کنش باقی است: مداخله در فضا برای بازگرداندن صدا به کسانی که حذف شده‌اند. در این میان، زیست شهری به عرصه‌ای تعیین‌کننده برای مقاومت خلاقانه تبدیل شده است. شهر نه‌فقط پس‌زمینه هنر، بلکه میدان اصلی آن است. انجمن علمی مطالعات شهری دانشگاه تهران با همکاری گروه جامعه‌شناسی شهر روز یکشنبه، هفتم دی‌ماه، نشستی با موضوع «هنر غیر رسمی: عرصه‌ مقاومت خلاقانه در زیست شهری» برگزار کرد. در این نشست که دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه تهران میزبان آن بود «پوریا جهانشاد»، پژوهشگر مطالعات انتقادی شهر، از زیست شهری به میدان مقاومت خلاقانه صحبت کرد.