صدف سرداری

شاهنامه فردوسی گنجینه‌ای از تاریخ، فرهنگ، زبان و هویت ایرانی است و ازاین‌رو، تلاش برای معرفی و بازخوانی این اثر سترگ برای نسل جدید با بهره‌گیری از ابزارها و زبان‌های جدید، قدمی مهم در مسیر شناخت هرچه بیشتر گنجینه‌های ادبی و فرهنگی است. این هدف گروهی است که به کارگردانی «میکائیل شهرستانی» قرار است پروژه‌ای را به نام «آفرینش» برای ارائه شاهنامه در قالب فیلم‌ارکستر ارائه کنند. در همین راستا، نشست خبری پروژه هنری «آفرینش» با حضور جمعی از دست‌اندرکاران این اثر برگزار شد؛ پروژه‌ای که با تلفیق هنر، موسیقی و هوش مصنوعی، روایت شاهنامه را در قالبی چندرسانه‌ای و متناسب با ذائقه مخاطب امروز بازآفرینی می‌کند. دست‌اندرکاران این طرح در این نشست که روز دوشنبه (۱۱ خرداد) در کاخ سعدآباد برگزار شد، از برنامه تولید مجموعه‌ای بر اساس شاهنامه و نقش فناوری‌های نوین سخن گفتند.

سال ۱۴۰۱ نام دهه هشتادی‌ها بارها شنیده و در میانه اعتراضات آن سال به یکی از پرتکرارترین نام‌ها در رسانه‌ها، شبکه‌های اجتماعی و گفت‌وگوهای روزمره تبدیل شد. نوجوانانی که بسیاری از آنها هنوز تجربه حضور در دانشگاه یا بازار کار را نداشتند، در روایت بخشی از جامعه به نماد جسارت، مطالبه‌گری و تغییرخواهی بدل شدند؛ تا جایی که برخی آنان را قهرمانان روزهای پرالتهاب آن سال نامیدند. هرچند که بسیاری از فعالان حقوق کودک و نوجوانان مخالف قهرمان‌سازی از نسلی نوجوان بودند؛ اما جنبشی شکل گرفت که نسل جدید آن را میدان‌داری می‌کرد. حالا بعد از گذشت چهار سال از آن روزها و دور تند و متعدد تحولات در ایران، می‌توان کمی عقب‌تر ایستاد و نقش نسل «زد» را در این تحولات به‌گونه‌ای دیگر بررسی کرد. رویداد کتاب در «فضای عین حال» در کتاب‌فروشی «دی»، روز یکشنبه (۱۰ خرداد) به نقد و بررسی کتاب «زیستن با فلسفه دلقک‌ها؛ تأملی بر دگرگونی معرفت‌شناختی نوجوانان ایران با تأکید بر دهه هشتادی‌ها» اختصاص داشت. کتابی به نوشته «علی‌اصغر سیدآبادی»، نویسنده و پژوهشگر اجتماعی که در آن بر اساس روایت‌ها، شواهد، داده‌ها و گفت‌وگوها، تحول نوجوانان صرفاً ذیل «شکاف نسلی» یا «شکاف ارزشی» تعریف نمی‌شود و آنچه را که در حال وقوع است، پیش از هر چیز حاصل دگرگونی معرفت‌شناختی می‌داند. در این نشست «عباس کاظمی»، «محسن گودرزی» و «علی‌اصغر سیدآبادی» درباره کتاب و این دگرگونی معرفت‌شناختی سخنرانی کردند.

جوامع مختلف در طول تاریخ خود همواره شاهد جنگ‌های متعددی بوده‌اند که بر فرهنگ و هنر هم تأثیر خود را گذاشته است. در چنین شرایطی هنر به‌مثابه پدیده‌ای که پیوندی عمیق با بستر اجتماعی دارد، در برابر جنگ‌ها و بحران‌ها واکنش‌های متنوعی از خود نشان داده است. این روزها که سایه جنگ همچنان بر سر کشور است و چراغ فعالیت‌های فرهنگی کم‌وبیش خاموش شده، در آستانه روز جهانی موزه‌ها، موزه هنرهای معاصر تهران مجموعه «هنر و جنگ» را برنامه‌ریزی کرده تا با گرد هم آوردن روایت‌های هنرمندان ایران و جهان، جهانی متحد از هنر را در گسست‌های حال از جنگ به تصویر کشد. این نخستین رویداد موزه بعد از جنگ است که از روز یکشنبه (۱۳ اردیبهشت ۱۴۰۵) آغاز شد و «رضا دبیری‌نژاد»، رئیس موزه‌های هنرهای معاصر در گفت‌وگو با «پیام ما» معتقد است هنر، نقش مهمی در تاب‌آوری دارد و باید از سرمایه‌های فرهنگی و هنری در این روزها استفاده کنیم.

«باید شب فرهنگ ایران گرفت و این خدمتکاران [فرهنگ] از فرهنگ ایران سپاسگزاری کنند. ما هرچه داریم مدیون این فرهنگیم. ما چیزی طلبکار نیستیم از این فرهنگ؛ بلکه بدهکار هستیم و زیاد بدهکار هستیم. چون در تمام طول این سال‌ها ما از کاری که کردیم لذت بردیم.» این جملات را سال ۹۳ «جلال خالقی مطلق»، شاهنامه‌پژوه ایرانی، در شبی که مجله بخارا برای بزرگداشت او برگزار کرد، به زبان آورد. خالقی مطلق در شب هشتم اسفندماه سال ۱۴۰۴ در ۸۸ سالگی درگذشت؛ دور از وطن، در آلمان و خبر درگذشتش روز نهم اسفندماه در حالی منتشر شد که ایران، زیر حملات بمب و موشک قرار داشت. خبری که در میان اخبار جنگ گم شد و رسانه‌ها کمتر مجال آن را پیدا کردند تا درباره کارهای بزرگ او که تمام عمرش را صرف آن کرد بنویسند. نهصدوچهل‌ودومین شب از شب‌های مجله بخارا به یاد خالقی مطلق روز پنجشنبه، دهم اردیبهشت، در تالار استاد جلیل شهنازِ خانه هنرمندان برگزار شد؛ به همت «علی دهباشی» و با سخنرانی «ژاله آموزگار» و پیام تصویری «محمود امیدسالار» و «سجاد آیدنلو» که یاد او را پاس داشتند و از یک‌عمر فعالیت‌هایش برای شاهنامه‌پژوهی گفتند.

هفته‌ها است که گالری‌های پایتخت در روزهای جمعه میزبان نمایشگاهی نبوده‌اند. وقایع دی‌ماه سال گذشته و آغاز جنگ از نهم اسفندماه، برنامه‌های گالری‌ها را تعطیل کرد. هرچند که پیش از آن هم اقتصادِ گالری‌ها، از جنگ ۱۲ روزه آسیب دیده بود. حالا با آتش‌بس دوهفته‌ای که اعلام شده برخی از آنها مجدداً فعالیت خود را ازسرگرفته‌اند. گالری «دنا» یکی از آنهاست که روز جمعه (۲۸ فروردین) میزبان نمایشگاه گروهی «هنرمند در جنگ» شد.

زندگی پس از جنگ، عادی نیست. آن هم دو جنگی که شهروندان ایرانی به فاصله کوتاه تجربه کرده اند و هنوز هم در تعلیق آتش بسی قرار دارند که ممکن است پایدار نباشد. این روزها آن عده ای که طی حملات، خانه و زندگی یا عزیزی را ازدست داده اند، با شرایط روانی وخیمی دست وپنجه نرم می کنند و برای آنان که زیر بمباران بوده اند، هر صدای بلندی مانند صدای انفجار است و ترس، دوباره در جانشان می دود. تأثیرات دیگری مانند بیکاری و تعدیل کارگران یا ادامه دار بودن قطعی اینترنت که نه تنها زندگی روزمره بلکه معاش بسیاری را مختل کرده، از دیگر تبعات جنگ است که پیامدهای روانی بسیاری را در پی دارد. اما آیا باوجود این تبعات جنگ، بازگشت به زندگی عادی ممکن است؟ «پیام ما» در گفت وگو با «سید وحید شریعت»، رئیس انجمن علمی روان پزشکان ایران، این موضوع را بررسی می کند.

حالا که چند روز از اعلام آتش‌بس دوهفته‌ای می‌گذرد، ردپای جنگ را روی هر چیزی می‌توان دید. جنگ به صحنه‌های تئاتر هم از همان روزهای نخست رسید و خیلی زود چراغ سالن‌ها را خاموش کرد. برنامه بسیاری از اجراها لغو شد و در سایت‌های فروش بلیت نمایش‌ها هم دیگر نشانه‌ای از اجراهای روی صحنه نبود. اما حالا انگار پس از اعلام آتش‌بس و بازگشت آرام‌آرام مردم به پایتخت، قرار است چراغ بعضی سالن‌های تئاتر هم روشن شود.

«هونیاک»، یک نام موسیقیایی و به معنای آواز خوش است که ریشه‌اش همان واژگان «خنیا» و «خونیاک» است؛ نام آموزشگاه موسیقی «حمیدرضا آفریده» که در روزهای جنگ و نوروز با خاک یکسان شد و جای تمام آواهای خوشی که در آن شنیده می‌شد را صدای انفجار پر کرد. روز هجدهم فروردین و در روزهایی که زیرساخت‌های ایران تهدید می‌شد، آفریده برای آخرین بار با نواختن ساز در میان دیوارهای فروریخته آموزشگاه و سازهای خاکسترشده، با هونیاک خداحافظی کرد. می‌خواست آخرین صدایی که در آنجا می‌ماند صدای ساز باشد. حالا که برای دو هفته آتش‌بس اعلام شده، آفریده به «پیام ما» می‌گوید تمام سرمایه سال‌ها کار او و همسرش نابود شده و هیچ محلی برای ازسرگیری کلاس‌ها و فعالیت ۲۲ معلم موسیقی ندارد. او در گفت‌وگو با «پیام ما» روایت انفجار سوم فروردین ۱۴۰۵ در خیابان پیروزی و آسیب به این آموزشگاه موسیقی در تهران را شرح می‌دهد.

در بحران‌های اجتماعی واکنش هنرمندان زیر ذره‌بین بیشتری قرار می‌گیرد و مردم از اهالی فرهنگ و هنر انتظار واکنش درست و در راستای منافع جمعی دارند. خانه سینما به‌عنوان یک نهاد صنفی، همیشه بین جامعه سینمایی و مخاطبان سینمای ایران مهم بوده است. نهاد صنفی‌ای که خود آن هم از همان روزهای ابتدایی جنگ آسیب دید و ساختمان شماره یک آن مورد اصابت حملات قرار گرفت. حالا که بیش از یک ماه از جنگ می‌گذرد، این روزها خانه سینما هم برای ابراز همدلی بیشتر و کمک به مردم «ستاد همیاری» را راه‌اندازی کرده است و با کمک هلال‌احمر، سعی در ارائه کمک‌های روحی و روانی به مردم آسیب‌دیده دارد.

هر جنگی که شروع می‌شود ویرانی را همپای خودش می‌آورد؛ ویرانی شهرها و خیابان‌ها، خانه‌ها و میراثی که از گزند حوادث قرن‌ها بازمانده‌اند. از آغاز حملات آمریکا و اسرائیل به ایران، چندین بنای تاریخی آسیب دیدند. بناهایی که تکرارناپذیرند و ادامه جنگ می‌تواند بسیاری دیگر از آنها را هم ویران کند. در هفته گذشته اعلام شد که به دنبال حمله به سفارت سابق آمریکا چند بنای دارای ارزش تاریخی هم که در مجاورت آن بودند، دچار آسیب شدند. یکی از آنها کلیسای «سنت مری» معروف به کلیسای ارتدکس یونانی است؛ یادگار یونانیان مهاجر نجات‌یافته از کشتار دولت عثمانی که به ایران پناه آوردند. کلیسایی که پیش‌تر هم جنگ هشت‌ساله و عبور مترو به آن آسیب‌هایی وارد کرده بود. این گزارش نگاهی است به پیشینه ساخت این کلیسا در گفت‌وگو با یکی از بازماندگان نسل‌های پیشین یونانیان مهاجر در ایران.

هیچ جنگی نیست که از آن غیرنظامیان در امان باشند. هیچ جنگی بدون آوارگی و ویرانی نیست. از آغاز حملات آمریکا و اسرائیل به ایران، چندین و چند ساختمان مسکونی در تهران ویران شده‌اند و هر روز به شمار غیرنظامیان مجروح و کشته‌شده اضافه می‌شود. این گزارش روایتی است از یکی از ساختمان‌های مسکونی در خیابان طالقانی، در کوچه‌ای به نام ملک‌الشعرای بهار که روز دوشنبه، ۲۵ اسفندماه، در اثر انفجار آوار شد و حالا جایش را تلی از خاک و اطرافش را خانه‌های شیشه‌شکسته و ماشین‌های مچاله‌شده گرفته است.

«احمد امین‌نظر»، نقاش معاصر در سکوت و بی‌خبری درگذشت