ستاره حجتی

«توسعه پایدار روستایی و در چارچوب آن توسعه کشاورزی ایران، نیاز به تدوین سرمشقی نوین دارد تا خرده دهقانان را از تله فضایی فقری که در آن گرفتار آمده‌اند، رهایی بخشد. این سرمشق نوین حکم می‌کند که توسعه دانش‌بنیان روستا و تنوع‌بخشی به اقتصاد و اشتغال آن با شیوه‌های بهره‌برداری تعاونی و جماعتی و نیز ایجادِ زنجیره‌های تولید در مناطق روستایی و بین روستاها و شهرها، در دستور کار قرار گیرد.» کمال اطهاری اقتصاددان، در کتاب «درآمدی بر سرمشق نوین توسعه کشاورزی و روستایی ایران» که مبتنی بر آخرین پژوهش‌های داخلی و خارجی، پس از آسیب‌شناسی و توان‌سنجیِ سرمشق کهنه توسعه کشاورزی و روستایی ایران که منجر به وابستگی ۵۶ درصدی امنیت غذایی به خارج، تخریب شدید محیط‌زیست با بیش بهره‌برداری از منابع طبیعی، تغییر فزاینده کاربری کشاورزی، و مهاجرت روبه‌رشد و … گشته است، اصول و جهت‌گیری راهبردی برای انتظام‌بخشی نهادی و سازمان به سرمشق نوین توسعه کشاورزی و روستایی ارائه شده است. حالا دولت می‌گوید می‌خواهد نظام تعاون در روستاها را بازتعریف و جایگاه آن را تقویت کند. اطهاری در گفت‌وگو با «پیام ما» سیاست‌های نظام تعاونی در ایران را نقد می‌کند.

پاییز برای میانکاله یک بزنگاه است. فصل انار در هر سال این منطقه شاهد ورود گسترده افراد و محلی و غیر محلی به قصد چیدن انارهای وحشی برای پختن رب انار و گرفتن آب انار است. هر سال فعالان محیطزیست در مورد حساسیت‌های موجود در این منطقه هشدار می‌دهند و می‌خواهند سازمان حفاظت محیطزیست برای حفظ انار وحشی میانکاله اقدامی کند. اهالی محلی و مسافران انار چین می‌گویند آسیبی به منطقه نمی‌زنند و فقط شغل و فعالیت سنتی‌شان را ادامه می‌دهند. در مقابل گروهی از کارشناسان حفاظت معتقدند که باید راهی در این میانه پیدا کرد که ذی‌نفعان درنظر گرفته شوند و نه فقط طبیعت یا انسان را. درعین حال یک کارشناس توسعه جامعه محلی نیز اظهار می‌کند، دولت راه حل «احیای انار بهشهر» را تا نیمه رفت اما آن را رها کرد. باید به آن رجوع کرد.

اسفند سال قبل رئیس‌جمهوری وقت، سید ابراهیم رئیسی، در مراسم افتتاح و بهره‌برداری از ۱۵ طرح آب و برق در استان بوشهر اعلام کرد مشکل جیره‌بندی آب در بوشهر حل شده است: «رفع مشکل آب شرب مردم بوشهر و پایان جیره‌بندی آب در این استان از نتایج توجه دولت به رفع مشکلات ناشی از تنش آبی در کشور است.» حالا خلاف اعلام دولت سیزدهم اهالی بوشهر می‌گویند فقط مشکل جیره‌بندی آب در بوشهر حل نشده است بلکه در برخی از محله‌های مرکز استان این مشکل تشدید شده است.

حدود چهل روز از حادثه معدن طبس می‌گذرد. حادثه‌ای که ۵۲ کشته برجای گذاشت و عنوان بزرگترین حادثه تاریخ معدن ایران را به خود اختصاص داد. هنوز وضعیت حقوقی و قضایی این پرونده هنوز معلوم نیست و براساس اعلام دادگستری خراسان‌جنوبی فقط مرکز رسانه قوه قضائیه حق ارائه خبر از تحولات این پرونده را دارد. دیه جانباختگان پرداخت نشده، اما خانواده‌ها می‌گویند مبالغی در روزهای نخست پس از حادثه به‌عنوان هزینه کفن و دفن به آنها پرداخت شده است. برخی از همسران معدنکاران جانباخته طی این چهل روز مبلغی به عنوان حقوق همسر دریافت کرده‌اند اما این مبلغ برای همه واریز نشده است. وزارت راه‌وشهرسازی هم قرار است یک آپارتمان ۱۰۰ متری به نصف قیمت حقیقی با شرایط وام ۱۸ساله به خانواده معدنکاران جانباخته پرداخت کند، اما خانواده‌ها می‌گویند با کدام پول قرار است ماهی شش میلیون تومان را پرداخت کنند. همه این گفته‌ها به کنار، خانواده جانباختگان معدن می‌گویند هیچ پولی جان رفته را بر نمی‌گرداند؛ نباید این اتفاق رخ می‌داد.

نقص تصفیه‌خانه شهرک صنعتی شماره ۲ اردبیل و توسعه‌نیافتگی تصفیه‌خانه فاضلاب اردبیل، کشتارگاه صنعتی اردبیل و مهمتر از همه کم‌توجهی مسئولان شهرک صنعتی به هشدارهای اداره‌کل محیط‌زیست اردبیل، حیات رودخانه قره‌سو را بیش از هر زمان مورد تهدید قرار داده و نفس‌های آن را به شماره انداخته است. رودخانه قره‌سو دچار آلودگی بالا شده و آخرین هشدار مربوط به آن را پنج روز پیش مدیرکل حفاظت محیط‌زیست اردبیل صادر کرده است. با وجود تلاش‌های این دستگاه و تشکل‌های مردمی فعال در بخش محیط‌‌زیست شهرستان نمین، اما کارخانه‌دار و متولیان کارخانه تاکنون زیر بار رفع چالش‌های این شهرک صنعتی نکرده‌اند. با وجود کتمان برخی از نهادهای متولی اما مصاحبه‌های رسمی و مکاتبات سازمان بازرسی و اداره حفاظت محیط‌زیست در اردبیل گویای آلودگی بالا در این رودخانه‌ است که حتی امنیت غذایی منطقه را نیز به خطر انداخته است.

احکام لایحه بودجه سال ۱۴۰۳ در بخش منابع عمومی دولت منتشر شد و بخشی از آن به موضوعات آب و کشاورزی اختصاص داشت. گرچه هنوز سایر نهادهای پژوهشی کشور از جمله مرکز پژوهش‌های مجلس تحلیلی از آن ارائه نداده است، اما برخی کارشناسان بخش کشاورزی می‌گویند قیمت آب و جرایم مربوط به آن، همچنان پایین است و این ارزانی، دست بهره‌برداران را برای برداشت‌های غیرمجاز باز می‌گذارد. این گروه از کارشناسان بر این باورند که نگاه دولت در تنظیم این سند، درآمدزایی از جریمه‌های مربوط به بخش آب و کشاورزی است و نه برنامه‌ریزی اعتباری برای آن.

زعفران برند کشاورزی ایران است. برندی که تنها مختص این دوره نیست. بلکه سازمان فائو مهارت کشت زعفران در اقلیم خشک ایران را به‌عنوان دانش بشری به ثبت رسانده است. بااین‌حال، گویی این دانش بومی در سال‌های اخیر کسانی را که آبا و اجدادی بر آن اشتغال داشتند، دچار چالش کرده است. زعفران‌کاران می‌گویند هزینه‌های بالا و خرید پایین دولت آنان را ناچار به فروش به دلال‌ها می‌کند و دلال‌ها همه این محصول ایرانی را روانه بازار اروپایی می‌کنند تا با نام کشورهایی غیر از ایران به فروش برسد. کارشناسان اما می‌گویند زعفران در تله خرده‌مالکی گرفتار شده است و تا زمانی که به نظام تعاونی بازگردانده نشود، کاری از کسی برنمی‌آید. به باور این کارشناسان تعاونی‌ها با تجمیع اراضی خرد و کوچک زیر کشت زعفران نه‌فقط می‌توانند کیفیت محصول را بالا ببرند بلکه می‌توانند مستقیماً آن را ذیل برند ایرانی صادر کنند. از آن گذشته تعاونی‌های دانش‌بنیان می‌توانند این محصول را به چرخه جدیدی از ارزش یعنی مواد بهداشتی، آرایشی و دارویی وارد کنند.

باوجود اجرای طرح مقابله با بیابان، شن‌های روانِ تثبیت‌نشده در خراسان‌شمالی علاوه‌بر طوفان‌های گردوغبار مشکل جدیدی در تأسیسات آبرسانی به‌وجود آورده و این‌بار «سد دوستی»، مهمترین منبع آبرسان به شهر مشهد و بخش‌های قابل‌توجهی از خراسان‌رضوی را تحت‌تأثیر قرار داده است. روز گذشته شرکت آب منطقه‌ای خراسان‌رضوی اعلام کرده است با طوفان‌های شن مکرر در شهرستان سرخس بخش‌هایی از شبکه آبیاری در زیر ماسه‌ها دفن می‌شود. ماسه‌ها بر آبراهه‌های رودخانه‌ها، کانال‌ها، انهار و بر روی شبکه هیدروگرافی منطقه نیز آثار منفی کاملاً مشهودی باقی گذاشته‌اند. همچنین، مسدود شدن شبکه پایاب «دوستی»، ایجاد انحراف در مسیر آب‌های جاری و درنهایت فرسایش کناره رودخانه‌ها از دیگر چالش‌هایی است که ماسه‌های روان سرخس ایجاد کرده است.

درحالی‌که شواهد تاریخی مستندی از انعقاد یک یادداشت تفاهم میان شاه ایران و امیر شارجه به‌عنوان مالک ابوموسی برای حق حکمرانی ایران بر این جزیره حکایت می‌کند، اما سایر شیوخ کشور نوپای امارات متحده، امضای امیر شارجه را زیر سؤال می‌برند و تفاهم حقوقی و قانونی او را که در رژیم گذشته منعقد شده است، نادیده می‌گیرند. به‌نظر می‌رسد این‌بار در نخستین اجلاس سران اتحادیه اروپا و شورای همکاری خلیج‌فارس در بروکسل، اروپا پا را از حدود همکاری‌های متعارف بیرون گذاشت و بر طبل سیاست‌های عربی علیه ایران کوبید و حق حاکمیت ایران بر جزایر سه‌گانه خلیج‌فارس را زیر سؤال برد. در پایان این نشست و در بیانیه مشترک، ادعا‌هایی علیه جزایر سه‌گانه ایرانی (تنب بزرگ، تنب کوچک و ابوموسی) مطرح شد. در بیانیه مشترک نشست پایانی کشور‌های عضو شورای همکاری خلیج‌فارس و اتحادیه اروپا ادعا شده است: ما از ایران می‌خواهیم به اشغال جزایر سه‌گانه امارات متحده عربی، تنب بزرگ، تنب کوچک و ابوموسی که نقض حاکمیت امارات متحده عربی و اصول منشور سازمان ملل متحد است، پایان دهد. از سوی دیگر، «سید عباس عراقچی» بامداد پنجشنبه، ۲۶ مهر ۱۴۰۳، در شبکه ایکس نوشت: دوران سیاست خبیثانه «تفرقه بینداز و حکومت کن» اروپایی‌ها در منطقه ما مدت‌های مدیدی است که به‌سر رسیده است. بخش ایران در بیانیه مشترک اتحادیه اروپا و شورای همکاری خلیج‌فارس پیام‌های زیادی در خود دارد. از نظر ما روشن است که مسیر همکاریِ بااحترام که از سوی ما در ملاقات‌های مختلف از جمله در نیویورک به آنها پیشنهاد شد، اکنون با تمایل اروپا برای «تقابل» پاسخ داده شده است؛ از طریق تحریم پرواز‌های مسافری و ایراد اتهام عبث «اشغالگری» به ایران. به‌گفته عراقچی، جزایر سه‌گانه همیشه متعلق به ایران بوده‌اند و تا ابد نیز چنین خواهد بود. اما ماجرای این جزایر در تاریخ حکمرانی ایران بر چیست و چرا در چنین بزنگاه سیاسی و نظامی برای ایران این ادعا تکرار می‌شود؟ «باقر اسدی» دیپلمات وزارت امور خارجه جمهوری اسلامی ایران است که در سمت‌هایی همچون سفارت ایران در سازمان ملل متحد (سالهای ۱۹۹۷ تا ۲۰۰۲)، ریاست گروه ۷۷ (سال ۲۰۰۱)، ریاست کمیته دوم پنجاه‌وسومین مجمع عمومی سازمان ملل متحد (سالهای ۱۹۹۸ تا ۱۹۹۹) و ریاست مشترک گروه بین‌الدولی در امور جنگل مربوط به سازمان ملل متحد را داراست. اسدی که بر روابط چندجانبه تمرکز دارد، در مورد جزایر سه‌گانه و تاریخچه حکمرانی ایران بر آن، با «پیام ما» گفت‌وگو می‌کند. اسدی مانند بسیاری تحلیلگران دیگر تأیید می‌کند که این ادعا فرصت‌طلبی غربی‌ها و اروپایی و سودای افزایش فشار بر کشور است و نه موضعی حقیقی.

عشایر می‌گویند ایل‌راه‌ها از بین رفته‌اند و این بزرگترین چالش کوچ است. در کنار آن نیامدن باران و خشکسالی در همان مراتعی که برایشان مانده است نیز برکتی باقی نگذاشته و باعث شده است دام‌ها به‌جای اینکه از علوفه قشلاق چرا کنند، از دپویی که ایل همراه خود می‌آورد، تغذیه کنند. همزمان مسدود شدن ایل‌راه‌ها با توسعه روستاها و زمین‌های کشاورزی، عشایر را ناچار می‌کنند برای قشلاق از ییلاق علوفه ببرند و در نبود میان‌بندها زمین‌های کشاورزی را از روستاییان اجاره کنند. همان زمین‌هایی که در مسیر تاریخی کوچ، و منابع طبیعی و ملی کشور بود؛ اما حالا دیگر نیست. سازمان منابع‌طبیعی هم بر پروانه چرای مراتع سخت می‌گیرد و سازمان عشایری برای ییلاق و قشلاق تاریخ تعیین می‌کند. هر تخطی از این مقررات، تخلفی ثبت‌شده به پای عشایر می‌شود. عشایر اما می‌گویند فقط حفظ ایل‌راه‌ها و بازگشت به مقررات قدیمی که جریان داشت، چاره کار است؛ وگرنه این مداخلات اقتصاد عشایر را فلج‌تر می‌کند.

در‌حالی‌که ایران در مناسبات آبی خود در رودخانه‌های فرامرزی به‌ویژه طی چندسال اخیر کامیابی نداشته است و در سه رودخانه «هیرمند»، «فراه‌رود» و «هریرود» مداخله افغانستان حقابه را به حداقل ممکن رسانده، شرق کشور با بحران شدید آب رو‌به‌رو است. یک‌سو سیستان و هامون بی‌آب است و یک‌سو خراسان‌رضوی به مرکزیت مشهد که حتی آب‌های زیرزمینی خود را از دست داده است. «محمدباقر قالیباف»، رئیس مجلس شورای اسلامی پس از مراجعت از سفر تاجیکستان، اعلام کرد برای انتقال آب از تاجیکستان به ترکمنستان و انتقال به سد دوستی مذاکره کرده است و حالا کارشناسان می‌گویند حتی به زبان آوردن این موضوع به صلاح نیست؛ چراکه فشار طالبان را هم بر حقابه هریرود و هم هیرمند و مناسبات در فراه تشدید می‌کند. به‌گفته کارشناسان، گرچه طالبان با تکمیل کانال «قوش‌تپه»، «آمودریا»، سرچشمه‌ای که گویا رئیس مجلس به آن امید بسته را هم خشک می‌کند، اما ماجرا به همین جا ختم نمی‌شود و این‌بار فشار‌های آبی طالبان بر ایران شدت می‌گیرد و او امتیازات دیگری از جمله فروش آب به ایران را به جای تأمین حقابه قانونی آن را مطالبه می‌کند.