بادهای موسمی هربار که از غرب به شرق می‌وزند، گردوغبار اکتشاف معدن، روستای امین‌آباد را در خود غرق می‌کند. اهالی امین‌آباد که در ۴۵ کیلومتری شهرضا هستند، از ابتدای امسال با بیل مکانیکی و لودر سنگین در منطقه‌شان روبه‌رو شده‌اند و حالا نگران از بین رفتن کشاورزی، دامداری و پوشش گیاهی منطقه و گیاهانی دارویی که بر روی ۱۰ رشته قنات روستا قرار دارند، هستند. آنها می‌گویند معدن‌کاوی در پنج کیلومتری روستا و تنه به تنه زمین‌های کشاورزی یعنی نابودی شغل آنها به قیمت سود عده‌ای خاص. آنها حتی هنوز به‌درستی نمی‌دانند چه معدنی قرار است آنجا راه بیفتد. به آنها گفته‌اند «سنگ مرمریت سیاه و چیزهای دیگر» اما به گفته عضو شورای روستای امین‌آباد، راه افتادن معدن یعنی خشک شدن ۱۰ رشته قتات منطقه، قنات‌هایی که آب شرب بیش از هزار نفر از اهالی روستا را تأمین می‌کند.

نمایندگان مجلس از زمان روی کار آمدن مدیریت جدید در محیط‌زیست کشور، ۱۲۶ مکاتبه با این سازمان داشته‌اند که تعداد بسیاری از این مکاتبات حول محور استخدام افراد، دریافت وام و راه‌اندازی صنایع و بهبود فضای کشاورزی بوده است. این اطلاعات را دبیرخانه نشان اپوش از سازمان حفاظت محیط‌زیست گرفته و حالا در اختیار «پیام ما» قرار داده است. هرچند نام نمایندگانی که مکاتبه را انجام داده‌اند، در آن مشخص نیست، اما درخواست هر نماینده و پاسخ محیط‌زیست در آن درج شده است. براساس اطلاعات ثبت‌شده، سازمان حفاظت محیط زیست به ۱۱۶ مکاتبه نمایندگان پاسخ صریح داده و در اغلب موارد مکاتبه انجام‌گرفته را نادرست یا نشدنی دانسته است؛ مانند درخواست یک نماینده برای فعالیت یک شرکت صنعتی و معدنی یا درخواست خروج یک صنعت از لیست صنایع آلاینده. این درخواست‌ها درحالی‌است که به‌گفته «محمد الموتی»، دبیر شبکه تشکل‌های محیط‌زیستی و منابع‌طبیعی کشور، تاکنون هیچ‌یک از ۱۲ مجلس تشکیل‌شده در چهاردهه گذشته دغدغه محیط‌زیستی نداشته‌اند و درخواست نمایندگان اغلب از سر نگاه محلی و قومی است، نه منافع ملی، و همین هم باعث ایجاد تعارض منافع و تضاد گسترده در محل قانون‌گذاری کشور شده است.

تصاویر، دو ویلای بزرگ را نشان می‌دهند که در منطقه حفاظت‌شده خاییز ساخته شده‌اند. این ویلاها بخشی از طرح گردشگری تنگ تکاب در منطقه حفاظت‌شده خاییز است که حالا با بتن‌ریزی گسترده کوه‌های بکر منطقه را تکه‌تکه کرده‌اند. بیش از شش سال از مخالفت فعالان استان‌های خوزستان و کهگیلویه‌وبویراحمد با این طرح گردشگری می‌گذرد، اما طرح به‌بهانه آنکه زمینش جزو مستثنیات است، مجوز فعالیت گرفت. حالا اما گزارشی رسمی از دادگستری منتشر شده که نشان می‌دهد این طرح روی گسل فعال زلزله قرار دارد، برخلاف ضوابط طرح‌های اکولاژ و اقامتگاه‌های بومگردی، بتن‌ریزی گسترده و آرماتوربندی در سایت پروژه انجام گرفته، ده‌ها گونه مهاجم و غیربومی در سایت پروژه کاشته شده و کانال‌کشی‌ها با سازه‌های بتنی و غیرهمگون با سیستم منطقه انجام گرفته است. این تخلفات حالا یک‌بار دیگر این طرح پرحاشیه در منطقه حفاظت‌شده را خبری کرده است و این سؤال را بار دیگر مطرح کرده که چرا ضوابط مناطق حفاظت شده برای این ۳۲ هکتار رعایت نشده و به‌راحتی ساخت‌وساز و تخریب در حال انجام است؟

«می‌گویند پرنده مقدسی است». در روایت اهالی دشت ارژن و آنها که سالیان سال غاز قرمز را دیده بودند، این روایت دهن به دهن چرخیده و یک روایت قدیمی از شکار این پرنده هم وجود دارد: «وقتی یک شکارچی یکی از آنها را به خانه آورد، هرچه کردند آنقوت یا همان غاز قرمز نپخت و مجبور شدند آن را نخورند.» تالاب ارژن، ثبت‌شده در کنوانسیون رامسر است و از طرف یونسکو به‌عنوان ذخیره‌گاه زيست‌كره شناخته شده و حالا برای اولین‌بار در دنیا با یک روش علمی، این پرنده تالابی به‌عنوان گونه پرچم در این تالاب انتخاب و نماد تالاب ارژن شده است. صحبت از آنقوت میان اهالی روستاهای اطراف تالاب بالا گرفته، بچه‌ها در مدرسه درباره‌اش آموزش می‌بینند و مردم کوچه و خیابان هر کجا گعده‌ای دارند، اعضای انجمن «آوای بوم» و انجمن «آوای زیست‌بوم ارژن» به آنها درباره اهمیت این پرنده و چگونگی حفاظتش می‌گویند. آنقوت‌ها در حال حاضر در ارژن تعدادشان بیشتر از همیشه است و جانشان عزیزتر و همین هم حافظ تالاب است، تالابی فصلی که نگرانی‌ها از خشکی و تخریبش به‌دلایلی چون زمین‌خواری، برداشت آب، خشکسالی و … بالاست.

اهالی افین یکبار دیگر پلاکارد بر دست روی بتن‌هایی که آب رود را از آنها دریغ کرده ایستاده‌اند و می‌گوید «چرا «خوشبخت» و «شور» را از ما گرفتید؟» خوشبخت و شور رودهای روانی بودند که حالا دو دهه است روی آنها بتن ریخته‌اند و آب آن توسط لوله‌هایی در زیر زمین به اسفدن می‌رود. شهری در نزدیکی افین و ۵۰ کیلومتری قاینات. افینی‌ها می‌گویند حدود بیست سال است صدایشان به جایی نمی‌رسد. قنات‌ها و توت ۳۵۰ساله روستا خشک شده و جان زرشک‌ها در خطر است؛ آن‌هم برای بتن‌ریزی و حذف رودخانه از مسیر اصلی‌اش. حالا در هفته‌های اخیر کار دوباره شروع شده. آمده‌اند تا لوله‌ها را لایروبی کنند و لوله جدید بگذارند. افینی‌ها می‌پرسند «پول بیت‌المال چرا باید صرف چنین نابودی‌ای شود؟» اداره محیط‌زیست و منابع‌طبیعی شهرستان می‌گویند از نظر قانونی اتفاق رخ‌داده به آنها ارتباطی ندارد و آب‌منطقه‌ای مسئول است و مسئولان آب‌منطقه‌ای هم به ما می‌گویند «درباره اتفاقات ماه‌های اخیر اداره امور آب مجوزی نداده بلکه تصمیم‌گیری درباره تعمیر و لایروبی و کارهای دیگر توسط شورای تأمین استان مصوب شده است.» در میان کش‌وقوس مسئولانی که هرکدام تقصیر را به گردن دیگری می‌اندازند و می‌گویند از نظر قانونی مسئول نیستند! سالیان سال است که بتن‌ها جای آب روان را گرفته‌، کوه‌های اطراف خوشبخت و شور تخریب شده و دیگر خبری از پوشش گیاهی نیست و محلی‌ها می‌گویند «روی بتن‌ها، آنجا که قبلاً رودخانه بود اشک می‌ریزیم.»

پالایشگاه بیدبلند خلیج‌فارس بهبهان که در سال‌های اخیر یکی از متهمان آلودگی در استان خوزستان بوده، در هفته گذشته با انتشار خبری اعلام کرده است سازمان حفاظت محیط‌زیست مهر تأیید بر عملکرد این مجموعه زده و «این مجموعه عامل آلایندگی شهرستان بهبهان نیست». همین هم عاملی بود تا محیط‌زیست به این مورد واکنش نشان دهد و این خبر را نظر مدیریت این پالایشگاه بداند. «اداره‌کل حفاظت محیط‌زیست استان خوزستان به‌عنوان مرجع حاکمیتی محیط‌زیست استان دراین‌خصوص اظهارنظری نداشته و وضعیت آلایندگی این شرکت طی پایش‌ها و بازدیدهای میدانی مهر، آبان، آذر و دی‌ ماه امسال بررسی شده که آن نتایج در حال بررسی است.» این اتفاقات درحالی‌است که شورای شهر بهبهان هم از این مجموعه شکایت کرده و البته به‌گفته «محمد الموتی»، دبیر شبکه تشکل‌های مردم‌نهاد محیط‌زیست و منابع طبیعی کشور، یکی از مطالبات آنها از نهادهای نظارتی و خود این مجموعه، مربوط به جمع‌آوری نکردن گازهای همراه ۵۲ مشعل در شرق کارون است. کاری که به‌گفته الموتی برای آن حدود شش سال قبل معادل ۳۱ هزار و ۵۰۰ میلیارد تومان پول پروژه دریافت شده و گازی جمع‌آوری نشده است. این موردی است که سال گذشته، مورد توجه و پیگیری شبکه تشکل‌های محیط‌زیست و منابع‌طبیعی کشور از کمیسیون اصل ۹۰ مجلس و دستگاه‌‌های نظارتی قرار گرفته و آنها همچنان در انتظار نتیجه هستند. این درحالی‌است که مدیر پروژه جمع‌آوری گازها می‌گوید «پولی از جایی نگرفته‌ایم، خودمان باید هزینه این پروژه را می‌دادیم و تا پایان سال ۱۰ مشعل خاموش خواهند شد.» حالا اما آلایندگی‌های این مجموعه هم به فهرست مطالبات این پرونده اضافه شده است، مواردی که مورد شکایت شورای شهر بهبهان قرار گرفت و در نهم دی‌ماه توانستند حکمی برای آن از مراجع قضائی بگیرند.

در هفته گذشته قرار بود بزرگترین گردهمایی سرمایه‌گذاران شمال کشور در اصفهان برگزار و راه‌های سرمایه‌گذاری و حضور در استان‌های شمالی تسهیل شود. ماجرا اما با مخالفت برخی از فعالان محیط‌زیست رنگ و روی دیگری به خود گرفت و درنهایت سبب لغو همایش شد. توسعه نامتوازن با هجوم سرمایه‌های کلان از جمله دلایل مخالفت با این گردهمایی بود. زمانی‌که پوستر همایش منتشر شد، علی بیت‌اللهی، عضو هیئت‌علمی مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی متعجب شد و درخواست کرد تا نامش را از این همایش حذف کنند. به او گفته بودند همایشی است درباره فرونشست و تبعات آن برای استان اصفهان اما او با دیدن پوستر متوجه سوداگری نهفته در آن شد. مهاجرت گسترده از شهرهای درگیر با معضلات محیط‌زیستی به استان‌‌های شمالی چند سالی است سرعت گرفته و برگزاری همایش‌هایی از‌این‌دست نوک کوه یخ است. کوه یخی که تبعات آن در سال‌های آینده برای استان‌های شمالی مشخص خواهد شد. حالا پرسش اصلی این است که آیا لغو گردهمایی سرمایه‌گذاران مانع سرمایه‌گذاری افسارگسیخته آنها و تلاش برای گسترش توسعه نامتوازن در شمال کشور خواهد بود؟ و چرا با وجود تبعات منفی گسیل سرمایه و جمعیت، راه‌حلی برای وضعیت موجود مشخص نیست؟ پاسخی از سوی مسئولان برای این پرسش‌ها وجود ندارد و همین هم نگرانی‌ها را بیش‌ازپیش کرده است.

صدور مجوز شکار پرندگان آبزی، کنارآبزی و خشک‌زی امسال حواشی زیادی به‌دنبال داشت. هرچند صدور این مجوز قدمتی ۵۰ساله دارد و برخی سال‌ها صادر شده و برخی سال‌ها صادر نشده است، اما در حال حاضر نگرانی‌ فعالان از چند جهت عنوان می‌شود. نخست آنکه جواز شکار باید براساس مطالعات جمعیتی باشد. این مطالعات نسبتاً موجود است، اما مجوزهای شکار در حال حاضر منطبق با آن نیست و همچنان به سیاق سنتی چنگر، خوتکا و اردک سرسبز در لیست شکار قرار دارند. نکته دیگر و البته نکته اصلی، نبود برخورد قاطع با متخلف است. فعالان می‌گویند مجوز شکار بخش کوچکی از مشکل است، پرندگان با مجوز و بی‌مجوز در تعداد بالا در حال شکارند و بازوی بازدارنده‌ای برای مقابله با آن وجود ندارد. آن‌هم در شرایطی که زیستگاه‌های کشور به نسبت گذشته شرایط شکننده و آسیب‌پذیرتری را تجربه می‌کنند. بااین‌حال، معاون محیط طبیعی سازمان محیط‌زیست معتقد است نیازهای معیشتی و خواست‌ها برای شکار بالاست و اگر به‌صورت کنترل‌شده به این موضوع جواب داده نشود، قانون‌گریزی افزایش می‌یابد و هنوز آمار دقیق مجوزهای صادرشده در هر استان مشخص نیست و استان‌ها به جمع‌بندی نرسیده‌اند. مخالفان اما معتقدند اکوسیستم شکننده کشور یارای مقابله با این حجم از شکار را ندارد و در گام نخست باید فکری برای برخورد مناسب با متخلف داشته باشیم؛ متخلفانی که هم باجواز و هم بی‌جواز در حال صید گسترده‌اند.

اهالی گمرکان عزادارند. دو روز قبل در تقاطع جاده روستایی و جاده معدن در این منطقه گویا به‌دلیل آنکه بار کامیون‌های شن در محل تقاطع در جاده ریخته بود، تصادف می‌شود و دو فرزند یک خانواده که کمربند ایمنی هم نداشتند از دست می‌روند و فرزند سوم هم در کماست. از ۱۰ سال قبل که پای معدن‌کاوان به دهنه گمرکان و امگز رسید تا حالا آنچه نصیب محلی‌ها شده، ویرانی بوده است. دهنه گمرکان، روستایی از توابع بخش مرکزی شهرستان عنبرآباد و از توابع جنوب و مرکز رشته‌کوه جبالبارز استان کرمان است. نقطه‌ای پرشده از درختان بنه و بادام که در روزهای اخیر برای ساخت جاده معدنی، بخش عمده آنها از ریشه کنده‌ شده‌اند. گشت‌های منابع طبیعی پنجشنبه هفته گذشته و بعد از اعلام محلی‌ها به منطقه رفتند و مقابل کار ایستادند، اما آنچه هویداست، فعالیت افسارگسیخته چند شرکت معدنی برای برداشت مس است که برای این کار زمین‌های آباواجدادی ساکنان این منطقه در سال‌های گذشته و بدون اعلام، به‌عنوان زمین‌های ملی تعیین شده است. محلی‌ها سند، بنچاق‌ و هر برگه‌ای را که نشان از مالکیت آنها داشت، برای شکایت برده‌اند؛ اما تاکنون نتیجه‌ای نداشته است و زمین‌ها بعد از آنکه اراضی ملی شدند، به‌جای حفظ و حراست به معدن‌کاوان سپرده‌ شده‌اند.

یک دهه بعد از راه‌اندازی زباله‌سوز نوشهر، نه‌تنها مشکل پسماند غرب استان مازندران حل نشده است بلکه جانمایی اشتباه زباله‌سوز و قرار گرفتنش در کنار دپوی ۴۰ساله زباله منطقه خودش مشکلی بر مشکلات دیگر شده. شیرابه ناشی از محل دپو که فاصله چندکیلومتری تا مرکز شهر نوشهر دارد، به رودخانه ماشلک ریخته می‌شود و زباله‌سوز هم بدون دریافت خوراک مناسب تنها وسیله‌ای است که برای آن هزینه شده. در این میان طی سال‌های گذشته محیط‌زیست، شهرداری و شرکت سدید که پیمانکار طرح است، هرکدام وظیفه را بر گرده دیگری انداخته‌اند. طرح زباله‌سوز نوشهر هرچند گزارش ارزیابی دارد، اما صورت‌جلسه این گزارش امضا نشده و بدون تعهد لازم از پیمانکار طرح اجرایی شده است. نکته‌ای که باز هم مدیر محیط‌زیست نوشهر مقصر آن را تنها شهرداری می‌داند. هرچند شهرداری تقصیر اصلی ماجرا را برعهده دارد و در دادگاه باید پاسخگو باشد، اما محیط‌زیست و شرکت پیمانکار هم باید درباره کم‌کاری‌ سال‌های گذشته جوابگو باشند.

اواخر آبان‌ماه بود که صحبت از جمع‌آوری بازار خریدوفروش پرندگان فریدونکنار یک‌بار دیگر خبری شد. فعالان محیط‌زیست و فعالان حقوق حیوانات اما چندان با این خبر خوشحال نشدند. آنها معتقد بودند این کار صرفاً نمایشی است و تأثیر چندانی در میزان صید و شکار ندارد و باوجود جمع شدن بازار، همچنان خرید‌وفروش در جریان است و سازمان حفاظت محیط‌زیست به‌جای کارهای نمایشی باید مشکل را از ریشه حل کند و آن‌هم مقابله با صید و شکار و دامگاه‌داران است. «عطااله کاویان»، مدیرکل محیط‌زیست استان مازندران اما با پذیرش نقدها بر این نظر است که نباید جمع کردن بازار را کوچک شمرد. او معتقد است همین که حالا بازاری به‌صورت رسمی برای این کار وجود ندارد، موفقیت کوچکی نیست و حل کردن مسئله شکار و صید هم با روش‌های نظامی و انتظامی ممکن نیست و باید بومیانی را که سالیان سال به این کار مشغولند با آموزش، آن‌هم آموزش گسترده، برای همه قشرها از جمله کودکان این مناطق به‌سمت درست برد. با او درباره نقدها به این اتفاق و آنچه در منطقه در جریان است، به گفت‌وگو نشستیم که در ادامه می‌خوانید: