«اگر ۱۰ سال قبل کسی می‌گفت در مازندران غبار وجود دارد، همه فکر می‌کردند شوخی می‌کند، حالا چی؟ غبار به اینجا هم رسید.» این جمله را یکی از اهالی بابل می‌گوید که در چندین عکس و فیلم از آنجا در کانال بابلی‌ها و دیگر کانال‌ها، این شهر را هم با ریزگرد اندک نشان می‌دهد. در سال‌های اخیر غبار راهش به گلستان و بعد مازندران باز شد. مهمترین راهی که غبارها طی کرده‌اند، از بیابان قره‌قوم ترکمنستان بوده؛ اما حالا که آب خزر عقب نشسته، بیم افزایش غبارهای داخلی هم بالا گرفته است. شن‌های ساحل با پسروی دریا رطوبت خود را از دست می‌دهند و آب دریا که قبلاً تالاب‌های مهم استان‌های شمالی را سیراب می‌کرد، هر روز کم‌رمق‌تر از قبل می‌شود. چنانچه استاندار مازندران در روزهای اخیر گفت «۱۵ هزار هکتار از ۴۵ هزار هکتار پهنه آبی تالاب میانکاله رو به خشکی رفته است.»

«پروژه آکواریوم در پارک کوهستانی دراک فاجعه‌ای محیط‌زیستی در دل فاجعه‌ای دیگر رقم می‌زند.» این را فعالان محیط‌زیست استان فارس می‌گویند که از سال گذشته نگران راه‌اندازی تله‌کابین در کوه دراک هستند. ماجرای راه‌اندازی تله‌کابین به تابستان سال گذشته برمی‌گردد. زمانی‌که شهردار خبر ساخت آن را داد، چون گزارش ارزیابی اثرات محیط‌زیستی وجود نداشت و شهرداری هم مالک عرصه نبود، ادار‌ه‌کل منابع‌طبیعی و آبخیزداری مانع ادامه کار شد و پرونده تخریب و تخلف شهرداری را به دادگستری شیراز فرستاد. این منع اما مانع ادامه کار نشد و شهرداری خبر از ارائه طرح برای نوشتن گزارش ارزیابی داد. گزارشی که با وجود تلاش فعالان تاکنون در اختیار آنها قرار نگرفته است. با وجود این وضعیت و مشخص نبودن شرایط راه‌اندازی تله‌کابین در یکی از مهمترین آبخوان‌ها، رویشگاه‌ها و زیستگاه‌های مرتفع‌ترین چکاد شهرستان شیراز، خبر از راه‌اندازی پروژه آکواریوم با زیربنای چهارهزار مترمربع و آوردن چند هزار جانور آب‌های شور و شیرین و اندمیک به میان آمده است.

شرق بندرعباس، غرب رودان ، کوه زندان. اینجا محلی است که بار دیگر مجوز اکتشاف کرومیت داده شده و قرار است در ۷۲۸ هکتار از ارتفاعات رودان و در یکی از صعب‌العبورترین کوه‌های منطقه کندوکاو انجام گیرد. کوه‌هایی که خانه خرس سیاه است، رودهای مهمی دارد و چند سال قبل اولین تصاویر پلنگ در شرق استان هرمزگان آنجا به ثبت رسیده است. این مجوز در حالی صادر شده که پیش‌ازاین نیز در کوه‌های این منطقه برداشت کرومیت وجود داشت و از نظر رئیس اداره محیط‌زیست رودان، منطقه‌ای که مجوز اکتشاف دارد، چندان کرومیتی ندارد. حضور معدن‌کاوان یعنی پراکندگی بیشتر خرس سیاه و پلنگ در منطقه و ناامنی زیستگاه.

نخستین عکس صفحه اینستاگرام «کاظم مصدق»، محیطبانی که غروب ششم اردیبهشت با گلوله مستقیم شکارچیان در منطقه کویلر پارک‌ ملی گلستان جانش را از دست داد، عکسی است از محیطبان «تاج‌محمد باشقره». باشقره در تیرماه سال ۱۳۹۷ با گلوله شکارچیان در پارک ملی گلستان کشته شد و کاظم زیر عکسی که از او منتشر کرده بود، نوشت «شهادتت مبارک داداش». حالا محیطبانان دیگر عکس‌ها و فیلم‌های به‌جامانده از کاظم را دست‌به‌دست می‌کنند و از شهادتش می‌گویند. او با ۴۵ سال سن، دو فرزند داشت و از سال ۱۳۹۰ محیطبان بود. چند سالی به گرگان رفت و دوباره به پارک ملی برگشت تا در گرگ و میش عصر شنبه، ششم اردیبهشت، جانش با گلوله از دست رود. روز گذشته فرمانده انتظامی گلستان خبر از دستگیری دو مظنون در ارتباط با این حادثه داد، اما آنچه برای جامعه محیطبانی و فعالان این عرصه قابل‌پذیرش نیست، تکرار حوادثی از این دست است؛ مرگ‌هایی دنباله‌دار.

تابستان ۱۳۷۰، طاهره با یک چمدان از خانه‌اش در کلاچای بیرون آمد. خزر پیش آمده بود و آب دریاچه خانه‌ها را در خود محو می‌کرد. برای او و بسیاری دیگر خانه لب ساحل آرزویی شد گمشده در دل آب. همان زمان «جهان‌بخش»، معاون عمرانی استاندار گیلان، گفته بود بر اثر بالا آمدن آب دریای خزر حدود ۳۰ واحد تجاری و ۳۵۰ واحد مسکونی در سطح شهرها، غیرقابل‌سکونت شده‌اند و «جزایری»، مدیرکل برنامه‌ریزی و امور شهری ضمن بازدید از خط ساحلی دریا در منطقه نوشهر و کورکورسر گفته بود پیشروی آب ۵۰۰ خانه مسکونی در تنکابن را تخریب کرده است. خانه‌ها در آب تمام شدند و زندگی بسیاری از مردم حاشیه خزر هم معلق روی آب ماند. حالا سه دهه بعد از آن پیشروی، خزر در سال‌های اخیر شروع به پسروی کرده. خانه‌ها، حیاط‌ها، مغازه‌ها و زندگی‌هایی که سال‌های قبل به زیر آب رفته بودند، شاید چون مردگان متحرک سر از آب بیرون بیاورند و این داستان خزر است؛ داستان پسروی‌ها و پیشروی‌های دائم.

«ما، جمعی از کشاورزان روستای کره‌سیاه ملامهدی بخش مرکزی بهبهان که در کنار پالایشگاه بیدبلند خلیج فارس مشغول کشت‌وکار هستیم، بدین وسیله اعتراض خود را نسبت به آسیب و کاهش محصول خرما، برنج و گندمزارها اعلام می‌داریم.» این بخشی از شکواییه اهالی روستاهای اطراف پالایشگاه بیدبلند است. آنها سال‌های قبل هم از وضعیت موجود شکایت داشتند و می‌گفتند آب چشمه مروارید که زمانی از بهترین‌ چشمه‌های بهبهان و محل تأمین آب شرب و کشاورزی روستاهای منطقه بوده، دیگر نه‌تنها برای شرب مناسب نیست که هیچ محصول آب‌بری از شر آلودگی‌هایش در امان نمانده است. شکایت چندسال قبل بی‌نتیجه ماند و هجدهم فروردین‌ماه شورای شهر بهبهان در نامه‌ای خطاب به دادستان کل کشور، ریاست سازمان حفاظت محیط‌زیست و ریاست سازمان بازرسی کل کشور از نگرانی اهالی این روستاها گفت.

از اردیبهشت ۱۳۷۷ که قانون معادن به تصویب رسید، تاکنون دو بار اصلاحاتی داشته. یکبار در سال ۱۳۹۰ و بار دیگر ۱۳۹۲. اصلاحاتی که هر بار مشکلی بر مشکلات محیط‌زیست اضافه کرد. در مجلس گذشته صحبت از اصلاح مجدد قانون معادن به میان آمد و همان زمان «سمیه رفیعی»، رئیس فراکسیون محیط‌زیست مجلس، دراین‌باره به «پیام ما» گفت «متأسفانه قانون معادن، به‌نحوی نوشته شده است که علاوه‌بر اینکه معادن به‌شکل واقعی و براساس نیاز کشور توسعه پیدا نکرده‌اند، بلکه مجموع اشتغال و اقتصاد در یک منطقه معدن‌کاوی کاهش یافته و فقط حجم پرونده‌های شکایت از سازمان صمت استان‌ها، روزبه‌روز بیشتر شده است.» اصلاح قانون اما در مجلس یازدهم به نتیجه نرسید و حالا ۴۷ نماینده مجلس دوازدهم، «طرح اصلاح قانون معادن» را به رئیس مجلس تحویل داده‌اند. این طرح اما مورد انتقاد شدید فعالان محیط‌زیستی است. چنانچه «محمد الموتی»، دبیر شبکه تشکل‌های محیط‌زیستی و منابع طبیعی کشور، با اشاره به بندهای مختلف این اصلاحیه، آن را مغایر با اصول محیط‌زیستی دانسته است و با اشاره به اسامی ۴۷ عضو مجلس شورای اسلامی، ۱۰ نفر از آنها را امضاکننده میثاق محیط‌زیستی پیش از ورود به مجلس می‌داند. به‌گفته او، نویسندگان این اصلاحیه در مقدمه آن، بر حضور رانت و مافیا در معدن تأکید کرده‌اند که این یعنی اصل غارت و تاراج و تخریب، پذیرفته شده و فقط مشکل در پرداخت سهم است.

آزادی کارشناسان محیط‌زیست‌، تغییر مدیران در سازمان محیط‌زیست و منابع‌طبیعی،‌ کسب جایزه‌های جهانی «مارخو» و «استو» و «قهرمان جهانی تالاب» به کارشناسان و انجمن‌های ایران‌، ممنوعیت شش کارشناس برای ورود به مناطق،‌ ثبت هفتمین سمندر به‌نام ایران،‌ درگذشت استیون کلمنت اندرسون و الن ووسالو، برگزاری انواع و اقسام شب‌های بخارا با موضوع محیط‌زیست،‌ جاده‌کشی در جنگل‌های شمال‌، کور شدن گره آلودگی هوا در ایران،‌ نابسامانی مدیریت پسماند در شهرهای شمالی، تخریب زاگرس و... گوشه‌ای از اتفاقات سال ۱۴۰۳ در حوزه محیط‌زیست و منابع‌طبیعی هستند. در «پیام ما» کوشیدیم در حد توان و بضاعت مهمترین اتفاقات روز را پوشش دهیم و درعین‌حال، نگاهی هم به سایر موضوعات بیندازیم،‌ از انعکاس دیدگاه‌های نسل جدید کارشناسان حیات‌وحش گرفته تا چالش‌های پیش روی زنان حفاظتگر،‌ یا انتشار خلاصه‌ای از مقالات کارشناسان ایرانی که در مجلات معتبر جهانی منتشر شده‌اند و.... واقف هستیم که برخی از موضوعات و وقایع این سال از قلم افتاده‌اند که هرکدام قابلیت تبدیل شدن به یک سوژه گزارش یا مصاحبه را داشتند. آنچه می‌توانست منتشر شود و نشده را به حساب توان محدود ما در مقابل حجم بالای اتفاقات در این حوزه بگذارید. امیدواریم سال آتی همچنان فرصت نوشتن درباره محیط‌زیست ایران را داشته باشیم و بتوانیم سنگی را از پیش پای حفاظت برداریم.

جاده‌سازی در منطقه بندپی بابل به رسم دائم بدل شده. یک‌بار برای لوله‌کشی گاز، بار دیگر برای معدن و دسترسی راحت‌تر و حالا به بهانه رانش زمین در روستای سماکوش‌محله. این در حالی است آنجا یک جاده وجود دارد و «داریوش عبادی»، دبیر شبکه تشکل‌های محیط زیست و منابع طبیعی مازندران به «پیام ما» می‌گوید «به بهانه رانش می‌خواهند جاده جدید بسازند و می‌گویند در زمین مستثنیات است. اما تمام این زمین‌ها اراضی جنگلی است. نباید این اتفاق بیفتد.» در نزدیکی این منطقه در سال‌های گذشته جاده‌سازی عواقب سختی برجا گذاشته. خرداد ماه امسال جنازه ۴۱ اصله درخت قطور توسکا در حاشیۀ جادۀ مواصلاتی فیروزجا به گلیران (کیلومتر ۱۹) منتهی‌به معدن زغال‌سنگ البرز و مراتع بالادست پیدا شد. مهر ماه هم محلی‌ها با تشکیل کارزاری خواستار حفظ جنگل‌های گلیران به عنوان شاهرگ حیاتی بابل شدند چراکه به‌ بهانه آسفالت و گازرسانی در مناطق بالادست بندپی شرقی این جنگل‌های انبوه در معرض تخریب قرار گرفته‌اند. جاده‌سازی‌ها تخلفات زیادی داشته و به بهانه معدن و بعدها گازرسانی به مناطق بالادست بخش بزرگی از جنگل‌ها را به نابودی کشانده و حالا هم رانش زمین مشکلی بر مشکلات دیگر است. ساخت جاده‌ها باعث افزایش قاچاق و از بین رفتن حیات‌وحش شده و هر جاده در این اراضی جنگلی، نابودی بخش بزرگی از منطقه را به دنبال خواهد داشت.

روزی هشت ساعت قطعی برق برای کشاورزان یعنی ضرر پشت ضرر. این قطعی حالا ابعاد گسترده‌ای پیدا کرده و امان کشاورزان را بریده، میزان تولید کم شده و تعدادی از پمپ‌های آب که با برق کار می‌کنند، سوخته‌اند و خسارت اینها هم بار جدیدی بر دوششان گذاشته. برای همین هم صدای بیش از ۵۰ کشاورزی که به نشست هم‌اندیشی با «استارتاپ بیت‌بُنه» در اداره جهادکشاورزی بویین‌زهرا دعوت شده بودند هم بلند بود. آنها از وضعیت گله داشتند و از خسارت‌هایشان می‌گفتند. بیت‌بنه، که حالا کارش را به‌عنوان استارتاپی در حوزه کشاورزی شروع کرده، یکی از راهکارهایش تعامل برای راه‌اندازی نیروگاه خورشیدی است. آنها می‌گویند با پیش‌فروش محصولتان بخشی از هزینه تأسیس نیروگاه خورشیدی را تأمین کنید تا شاید کمی از بار بی‌برقی‌های موجود کم شود. هرچند این ایده از نظر تعدادی از کشاورزان چندان خوشایند نیست. آنها معتقدند وزارت نیرو بار تولید برق را بر دوششان گذاشته و بدون حمایت این عرصه را رها کرده است.

«در دامن کوه بزرگ شده‌ایم، زندگی ما به کوه بسته است.» این را اهالی پایین‌دست «کوه شِیور» در اهر می‌گویند. کوهی تاریخی با پوشش گیاهی و جانوری خاص و محل ییلاق و قشلاق عشایر، جایی که سال ۱۳۹۷ به‌عنوان منطقه شکارممنوع توسط سازمان حفاظت محیط‌زیست اعلام شد تا تیری در آن رها نشود، اما سال‌هاست انفجار معادن سنگ‌آهن و مس، کوه و اهالی آن را به لرزه درآورده. شیور برای اهالی روستاهای انجرد، زندآباد، جوبند، مزرعه، صومعه و گاودل به‌معنای زندگی است، اما زندگی در این منطقه با پروانه‌های اکتشاف مدامی که صنعت و معدن صادر می‌کند، به خطر افتاده. حالا در منطقه‌ای که چند معدن فعال‌اند یک مجوز اکتشاف دیگر صادر شده؛ همه این معادن در نزدیکی یکدیگر و در فاصله چند کیلومتری با روستاها مشغول به کارند و آن‌طورکه رئیس اداره محیط‌زیست اهر به ما می‌گوید، این منطقه دیگر امکان تغییر از منطقه شکارممنوع به حفاظت‌شده را ندارد؛ چراکه سراسر پهنه‌های این منطقه به‌عنوان پهنه معدنی ثبت شده است.

از حدود ۳۰۰ کوره آجرپزی در محدوده شهر یزد، قرار است ۱۵ کوره، مازوت‌سوزی را از سر بگیرند. سرپرست معاونت هماهنگی امور اقتصادی و گردشگری استانداری در جلسه‌ای مجوز مصرف ۵۰۰ هزار لیتر نفت‌کوره را صادر کرده است. این اتفاق درحالی‌است که طی دو دهه اخیر تلاش‌های بسیاری برای رهایی کوره‌های آجرپزی از مازوت‌سوزی انجام گرفته بود. در اواخر دهه ۸۰ ایستادگی و درخواست فعالان محیط‌زیست باعث شد این کوره‌ها گازسوز شوند و براساس تحقیقات سال‌های گذشته، از ابتدای گازسوز شدن کوره‌های آجرپزی استان یزد -از سال ۸۷ تا پایان شهریورماه سال ۱۳۹۱- انتشار گاز CO2 به‌میزان (۲۹/۲۷ درصد)، انتشار سایر آلاینده‌ها شامل NOX به‌میزان (۲۶/۶۵ درصد)، SO2 به‌میزان (۹۸/۹۹ درصد) و SPM به‌میزان (۷۶/۷۰ درصد) کاسته شد. با‌این‌حال، برخی از کوره‌داران مخزن سوخت دوم برای خود گذاشتند و حالا بی‌توجه به درخواست اداره محیط‌زیست یزد و با وجود مخالفت این اداره، «ستاد تسهیل و رفع موانع تولید» به آنها مازوت رسانده است.