۳۵ روز مانده تا برگزاری بیست‌ونهمین نشست اقلیمی سازمان ملل متحد (COP 29)، صحبت‌ها دربارهٔ حضور ایران هم در این نشست جدی‌تر شده است. صحبت دربارهٔ این نشست که به میزبانی جمهوری آذربایجان برگزار خواهد شد، به جلسهٔ هفتهٔ گذشتهٔ هیئت وزیران هم کشیده شد؛ «شینا انصاری»، رئیس سازمان حفاظت محیط‌زیست دراین‌باره در گزارش هفتگی‌اش نوشت «در جلسهٔ هیئت دولت دربارهٔ کاپ ۲۹ که نزدیک به یک‌ماه دیگر در باکو آذربایجان برگزار می‌شود، گزارشی ارائه کردم و دربارهٔ ظرفیت‌های حضور در این اجلاس مهم محیط‌زیستی جهان که امسال در آذربایجان، کشور همسایه برگزار می‌شود و با ما منافع و منابع مشترک دارد (از جمله موضوع کنوانسیون تهران و دریای خزر) صحبت کردم.» این در‌حالی‌است که هنوز مجلس شورای اسلامی، پیوستن ایران به توافق پاریس را تأیید نکرده و این اتفاق به‌گفتهٔ «مجید شفیع‌پور»، رئیس مؤسسهٔ ملی تغییراقلیم و محیط‌زیست دانشگاه تهران، امکان حضور و مشارکت در بسیاری از مباحث مذاکراتی در جلسات کاپ ۲۹ را از ما سلب می‌کند و فقط کشورهای عضو هستند که می‌توانند مستقیماً در اظهارنظرها و مذاکرات تعیین موضع کنند.

دست را که دراز می‌کردند، از کنار آب روان رودخانه «چشمه‌کیله» ماهی آزاد می‌گرفتند. ماهیان آزاد و سفید روزگار شیرینی در آب زلال این رود تنکابن داشتند. بعدها پلی بر روی رودخانه ساخته شد و آنجا محل نظارهٔ ماهیانی بود که در آب می‌پریدند و رقص ماهیان آزاد خاطرهٔ اغلب ساکنان قدیمی شهر بود. همان کسانی که حالا دیدن حال‌وروز فعلی رودخانه برایشان سخت شده است. برداشت گستردهٔ شن و ماسه، کم کردن عرض رودخانه و تصرف حریم آن و از بین رفتن ماهیان داخل آب با وارد شدن انواع آلودگی‌ها حالا برای مردان و زنانی که کودکی و جوانی‌شان در زمان پررونقی رود گذشته، تلخ است. آنها حالا دست که دراز می‌کنند، به‌جای ماهی، سنگ برمی‌دارند. سنگ‌هایی که ماشین‌آلات سنگین از دل رودخانه بیرون کشیده و به اطراف پرت کرده‌اند و شن و ماسه را با خود برده‌اند. وضعیت رود «تیروم»، دیگر رودخانهٔ تنکابن هم بهتر از این نیست و وزارت نیرو از سال ۱۳۹۷ و بعد از سیل گستردهٔ آن سال به‌بهانهٔ سیل‌بند، تخریب و برداشت گسترده‌ای را در آن شروع کرده. این است روزگار فعلی رودهای غرب استان مازندران؛ بی‌آب و کم جان.

گویا قرار نیست خبر ساخت پتروشیمی میانکاله در اراضی ملی به این راحتی‌ها از سر خط اخبار خارج شود. پتروشیمی‌ای که کلنگ ساخت آن در روزهای پایانی سال ۱۴۰۰ بر زمین خورد، حواشی‌اش همچنان ادامه دارد. هرچند مخالفت‌های گسترده مانع ساخت آن شد، اما مالک پتروشیمی هم سال گذشته و هم در چند روز اخیر از سازمان حفاظت محیط‌زیست شکایت کرده است. آن‌طورکه «حر منصوری»، دیده‌بان میانکاله، به ما می‌گوید، این شکایت‌ها با هدف گرفتن مبالغ کلان به‌عنوان هزینه‌کرد از دولت است. «در این پرونده هم مالک مقصر است و هم مسئولانی که در آن دوره اجازهٔ ساخت پتروشیمی در منطقهٔ میانکاله را دادند. حالا همه باید پاسخگو باشند، اما صرفاً شاهد شکایت و تهدید از سوی مالک هستیم.»

نتایج نظرسنجی «پیام ما» از ۹۰ کارشناس حوزۀ منابع طبیعی، نشان داد که میان رسالت‌های تعریف‌شده برای سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری، تعارض وجود دارد و کارشناسان ترجیح می‌دهند که این سازمان به‌جای عمل به رسالت «بهره‌برداری و توسعۀ عرصه‌های طبیعی کشور»، به رسالت «حفظ و احیاء» این عرصه‌ها اهتمام ورزد. نظرسنجی همچنین نشان داد، کارشناسان بر این باورند که سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری، اختیارات لازم برای محقق‌کردن وظایفی که به آن محول‌ شده را ندارد و فردی باید ریاست آن را برعهده بگیرد که توانایی بازنگری در نقش، جایگاه و رسالت‌های این سازمان در نقشۀ حکمرانی کشور را داشته باشد.

پردۀ سینما بالاخره راهش را به منطقۀ حفاظت‌‎شدۀ «گنو» در شمال غربی شهر بندرعباس باز کرد و در هفتۀ گذشته، دو فیلم در این منطقه به نمایش درآمد. گفتند این کار در راستای گردشگری مسئولانه است و می‌خواهند تکرار شود، اما نور گسترده و صدا در منطقه‌ای حساس، باعث نگرانی فعالان محیط‌‌زیست منطقه شد و آن‌ها در روزهای گذشته، مدام این سؤال را تکرار کردند: «چرا با وجود نقاط مختلف برای اکران فیلم، این اتفاق باید در منطقۀ حفاظت‌شده انجام گیرد؟» هرچند رئیس منطقۀ حفاظت‌شدۀ گنو، در پاسخ به پرسش‌های «پیام ما» گفت: «فقط حضوری مصاحبه می‌کنم!» و جوابی برای وضعیت منطقۀ تحت‌حفاظتش نداشت، اما معاون محیط‌زیست طبیعی و تنوع‌زیستی ادارۀ کل حفاظت محیط‌زیست هرمزگان، نگرانی‌های موجود را وارد دانست. درعین‌حال او تأکید داشت که مجوز صادرشده در نزدیکی آبادی چاهو است و در قلب منطقۀ حفاظت‌شده قرار ندارد. «این منطقه از قدیم برای گشت‌وگذار بندرعباسی‌ها مهم بوده و سعی می‌کنیم کارهایی از این دست را هم با سخت‌گیری‌های مربوط به خود دنبال کنیم تا مشکلی برای منطقه پیش نیاید.» فعالان اما معتقدند، تورهایی از این دست یعنی ورود گستردۀ افراد، یعنی سروصدا و تولید زبالۀ زیاد و در نهایت تهدید زندگی حیوانات و گیاهان منطقه؛ اتفاقی که نباید در منطقه‌ای حفاظت‌شده رخ دهد.

«هفتم تیرماه امسال، منابع طبیعی ده و نیم هکتار از منابع جنگلی در منطقۀ ارزوییه را که بیشتر آن در محدودۀ ذخیره‌گاه درخت ارس قرار داشته را برای فعالیت معدنی شرکت معادن اسفندقه واگذار کرده است.» جمله‌ که تمام می‌شود، مرد آه بلندی می‌کشد و می‌گوید، چند سال است برای حفاظت از جنگل‌های «باغ‌برج»، «برجوئیه»، «مرزینی» و «آشین» در بخش صوغان شهرستان ارزوئیه در استان کرمان، پله‌های ادارات مختلف را بالا و پایین رفته‌اند و به سازمان‌های مختلف شکایت‌ برده‌اند، اما نتیجه‌ای در بر نداشته است. این منطقۀ جنگلی تحت مدیریت «شرکت معادن اسفندقه» قرار دارند؛ چندین و چند معدن که در سال‌های گذشته بخش عمدۀ آن‌ها استعلامی از منابع طبیعی نگرفته و باطله‌هایشان را در هم در دل خاک جای داده‌اند. اهالی این منطقه که عمدتاً عشایرند، میانۀ مردادماه زنجیره‌ای انسانی برای حفاظت از جنگل تشکیل دادند و بااین‌وجود، فعالیت معادن همچنان در این منطقه بدون استعلام و نظارت منابع طبیعی در جریان است.

پارک ملی ارومیه در روزهای گذشته وضعیت عجیبی را تجربه کرده است. این پارک شاهد نابودی سیست‌های (تخم‌های) آرتمیایی بود که از حدود هشت سال قبل توسط ادارۀ کل محیط‌زیست وقت، برای حفظ ذخیرۀ ژنتیکی این گونه نگهداری می‌شد و حالا این سیست‌ها به دستور مدیرکل فعلی محیط‌زیست استان معدوم شده‌اند. یکی از فعالان محیط‌زیست می‌گوید، این اتفاق به این دلیل رخ داده که ادارۀ محیط‌زیست گفته نمی‌تواند از پس هزینۀ نگهداری این سیست‌ها در سردخانه بربیاید و این کار با دستور تهران انجام گرفته است. «آرزو اشرفی‌زاده» مدیرکل دفتر حفاظت و احیاء تالاب‌ها، اما به «پیام ما» می‌گوید: «از سوی تهران هیچ دستوری برای معدوم‌سازی این سیست‌ها داده نشده است، از سوی استان هیچ استعلامی از ما گرفته نشده و ادارۀ کل محیط‌زیست آذربایجان غربی باید پاسخگو باشد. ما هنوز نمی‌دانیم دقیقاً چه تعداد سیست معدوم شده و چرا؟» در این میان تصاویر ردشدن لودر از روی بسته‌های پلاستیکی حامل تخم آرتمیا در روزهای اخیر، خشم و نگرانی فعالان محلی را به دنبال داشته است. آن‌ها می‌پرسند چطور در داخل پارک ملی این سیست‌ها به طرز وحشتناکی با لودر منهدم شده‌اند؟ چرا با وجود درخواست رئیس پژوهشکدۀ آرتمیا دانشگاه ارومیه، این سیست‌ها به آن‌ها فروخته نشده و اگر توانایی نگهداری از آن‌ها وجود نداشت، چرا به داخل دریاچه ریخته نشدند، به‌جای آنکه دفن شوند؟

دو سال قبل، بعد از حواشی رخ‌داده در جریان راه‌اندازی پتروشیمی میانکاله، «حسینعلی ابراهیمی کارنامی» از ریاست محیط‌زیست استان مازندران کنار گذاشته شد. فعالان استانی آن زمان به عملکرد این مدیر استانی در جریان راه‌اندازی پتروشیمی انتقاداتی داشتند و او را همراه محیط‍‌زیست نمی‌دانستند. او حالا اما می‌گوید آن زمان مطابق قانون عمل کرده و به نادرست توپ از سوی سازمان مرکزی در زمین استان انداخته شده بود و اگر درحال‌حاضر خودش به ریاست سازمان حفاظت محیط‌زیست برسد، سعی می‌کند این رویه‌ها را اصلاح کند. او حالا کاندیدای پست ریاست سازمان حفاظت محیط‌زیست است؛ مردی ۵۲ ساله که از کارشناسی کار را در منابع طبیعی و محیط‌زیست شروع کرده و بعد در سال ۸۴ ریاست محیط‌زیست شاهرود، سال ۸۵ مدیرکل محیط‌زیست استان سمنان، سال ۱۳۹۳ مدیرکل محیط‌زیست استان فارس و بعد مدیرکل محیط‌زیست استان مرکزی شده است. او استان‌های متنوعی را دیده و آخرین پست مدیریتی‌اش هم مدیرکل محیط‌زیست استان مازندران بوده و معتقد است مدیران سازمان با وجود همۀ انتقادات و سختی‌هایی که متحمل می‌شوند، درد مجموعه را می‌فهمند و این نکتۀ مهمی برای ریاست یک سازمان است.

انتقادها به «زهرا صدراعظم نوری» یکی از کاندیداهای پست ریاست سازمان حفاظت محیط‌زیست، بیش از هر چیز تمرکز گستردۀ او بر حوزۀ محیط‌زیست شهری است. نوری دکترای محیط‌زیست دارد و اولین شهردار زن کشور بوده که در سال ۱۳۷۵ با حکم «غلامحسین کرباسچی» به‌عنوان شهردار منطقۀ ۷ تهران منصوب شد. او بعدها در شورای پنجم هم ریاست کمیسیون محیط‌زیست و سلامت را برعهده داشت و البته مشاور «معصومه ابتکار» رئیس اسبق سازمان محیط‌زیست در حوزۀ محیط‌زیست شهری بود. حضور او صرفاً در این بخش حالا نقطه‌ای است که انتقادات بسیاری را به‌دنبال داشته؛ آن‌هم در شرایط شکنندۀ محیط طبیعی کشور. نوری اما معتقد است می‌تواند از پس سختی‌های مدیریت بربیاید و با لابی‌، گفت‌وگو و تعامل، راه را برای حفظ محیط‌زیست باز کند. این درحالی‌است که در سال‌های گذشته، حوزۀ محیط‌زیست انسانی در تهران و البته سایر استان‌های کشور، با مشکلات عدیده‌ای روبه‌رو بوده و مشکل گستردۀ آلودگی هوا، پسماند و سایر موارد، همچنان حل‌نشدنی به نظر می‌رسد. فعالیت زنان در مقام حفاظت‌گر حیات وحش و کارشناس این حوزه همواره با موانعی روبه‌رو بوده است. نوری دربارهٔ مشکلات فعالیت زنان به عنوان محیط‌بان و کارشناس حیات وحش گفت که «باید ببینیم ضرورت و نیاز به حضور زنان در این حوزه چقدر است». با او دربارۀ انتقادات موجود و راه‌حل‌هایش برای حل مشکلات محیط‌زیست کشور در صورت تصدی پست ریاست، به گفت‌وگو نشستیم.

اول مرداد آتش به جان کوه‌های «لاین» و «کانی‌گشه» شهرستان کامیاران افتاد. عامل آتش «بی‌احتیاطی و سهل‌انگاری یکی از افراد محلی» عنوان شد و در اثر آن ۲۰ هکتار از مراتع طعمۀ حریق شدند. آتش اما نه فقط مراتع و جنگل‌ها، که جان «اسماعیل کریمی» را هم گرفت. کریمی از نیروهای جنگلبانی بود که همراه با نیروهای محلی به دل آتش زد و به‌گفتۀ امید سجادیان فعال محیط‌زیست، «انفجار دستگاه دمنده» عامل ازدست‌رفتن جانش شد. او با درصد بالایی از سوختگی به بیمارستان سنندج منتقل شد، اما شدت جراحات زندگی را از او گرفت. «مسعود کمانگر» از اعضای انجمن کوانۀ کامیاران، از جمله کسانی بود که همراه کریمی برای مهار آتش به دل کوه زده بود. این داغ برایش سنگین است و می‌گوید: «اسماعیل بهار امسال نیروی رسمی شده بود. نترس بود و هرکجا خبر آتش‌سوزی می‌آمد، نخستین نفر برای مهار آتش بود. او بیش از یک ساعت در محاصرۀ آتشی قرار گرفت که در حدود شش هکتار از مراتع منطقه را سوزاند.»

«بگذارید «دریای عزیز» زنده بماند.» دریا، همان برکه‌های نشسته در دل خشکی نیشابور است. محلی‌ها به آن می‌گویند دریا؛ آبی میان سختی بیابان! برکه‌هایی باقی‌مانده از اعصار گذشته که آب آن از دل زمین می‌جوشد و به آن دریاچۀ «ریوند» هم گفته می‌شود. حالا این دریاچه که نام‌اش در متون پهلوی آمده و برکه‌ای مقدس در میان اهالی نیشابور قدیم و جدید بوده، منظرش تحت‌تأثیر معدن‌کاوی قرار گرفته است. معدن گچ بیش از سه دهه در یال پشتی کوه مشرف به برکه‌ها مشغول به کار بوده، اما در سال‌های اخیر معدن‌کار به این سوی کوه آمده و می‌خواهد مادۀ معدنی جدیدی برداشت کند. در روزهای اخیر، فعالان محیط‌زیست و اهالی روستاهای زرنده و اندراب در نزدیکی دریای عزیزشان تجمع کرده‌اند و از نگرانی‌شان برای فعالیت معدنی و خشک شدن آب برکه می‌گویند. آن‌ها می‌خواهند «دریای عزیز» زنده بماند و فعالیت معدن، قلب زمین را نخشکاند و پنج برکۀ باقی‌مانده به سرنوشت دو برکه که خشک شدند، دچار نشوند.

هیئت وزیران در تاریخ ۲۷ خردادماه امسال، مصوبه‌ای را به پیشنهاد وزارت نفت به تصویب رسانده که شامل سه بند است که در بند دو آن به «تولید بنزین با کیفیت معمولی» اشاره شده است. استفاده از عبارت «بنزین با کیفیت معمولی»، حالا دلیلی است که نگرانی‌ها برای استفادۀ مجدد از حلال‌های غیراستاندارد در بنزین به بهانۀ افزایش تولید بالا گیرد. در این میان اما تعریفی از بنزین معمولی هم داده نشده است. «یوسف رشیدی» عضو هیئت علمی دانشگاه شهید بهشتی، به «پیام ما» می‌گوید: «گنگ‌بودن مصوبه و مشخص‌نبودن تعریف بنزین با کیفیت معمولی هم خود نگران‌کننده است. چرا که باید در مصوباتی از این دست، تعاریف دقیق و علمی مطرح شود.» کیفیت بنزین که در تمام ادوار گذشته محل مناقشه بوده و آسیب‌های ناشی از آن برای سلامت بارها از سوی متولیان نادیده گرفته شده است، حالا درگیر شرایط گنگ و عجیب جدیدی شده است. شرایطی که باید منتظر ماند و دید که خروجی آن چیست و تا چه میزان سلامتی مردم را بیش از پیش تحت‌تأثیر قرار خواهد داد؟»