صنعت هتلداری ایران در هفت سال گذشته از بحرانی به بحران دیگر رسیده است؛ از سیل سال ۱۳۹۸ و همه‌گیری کرونا تا ناآرامی‌های اجتماعی، تورم، کاهش قدرت خرید مردم و جنگ‌های پی‌درپی. گردشگران خارجی به‌جز گروه محدودی از مسافران عراقی و کشورهای همسایه، کمتر از گذشته به ایران سفر می‌کنند و سفر و اقامت در هتل برای بسیاری از مسافران داخلی نیز از اولویت خارج شده است. حاصل این شرایط، اتاق‌های خالی و درآمدهای رو به کاهش در برابر هزینه‌های سنگین بیمه، مالیات، انرژی، حقوق کارکنان و نگهداری هتل‌هاست. آخرین روز تیرماه، وزارتخانه‌های میراث‌فرهنگی و اقتصاد تفاهم‌نامه‌ای برای حمایت از کسب‌وکارهای آسیب‌دیده از جنگ امضا کردند، اما هتلداران در فارس، تهران و مازندران می‌گویند آثار این حمایت هنوز در عمل دیده نمی‌شود. آنها هشدار می‌دهند اگر این وضعیت ادامه پیدا کند، بخشی از زیرساخت‌های گردشگری کشور توان ادامه فعالیت و نوسازی خود را از دست خواهند داد.

کرمانشاه یکی از کهن‌ترین سکونتگاه‌های شناخته‌شده بشر، منطقه‌ای مملو از آثار باستانی و دارای اقلیمی چهارفصل است. تا پیش از این، بسیاری از کارشناسان معتقد بودند ایران نخستین زیستگاه بشر بوده است، اما اکنون بر این باورند که که نخستین سکونتگاه بشر را نمی‌توان با اطمینان مشخص کرد. پیش‌تر، بهشهر نیز یکی از نخستین سکونتگاه‌های بشر معرفی شده بود. به هر روی، حتی بدون در نظر گرفتن این احتمال نیز کرمانشاه سرشار از شگفتی است. یکی از این شگفتی‌ها، «اورامانات» یا «هورامانات» است که مردادماه شش سال پیش، در اجلاس یونسکو به ثبت جهانی رسید. «معبد آناهیتا» از دیگر شگفتی‌های این استان است که ضوابط عرصه و حریم حفاظتی آن به‌تازگی بازنگری شده است. کرمانشاه با موسیقی و ادبیات نیز پیوندی عمیق دارد؛ همان‌گونه که یکی از مثل‌های فارسی می‌گوید: «بیستون را عشق کَند و شهرتش فرهاد برد.»

کمیته میراث جهانی یونسکو تاکنون ۲۵ اثر فرهنگی، طبیعی و مختلط را در فهرست میراث جهانی ثبت کرده است؛ مجموعه‌ای متنوع که از محوطه‌های فسیلی و بقایای جنگ جهانی دوم تا بناهای سنتی و نمونه‌های معماری مدرن را دربرمی‌گیرد. چهل‌وهشتمین اجلاس این کمیته از ۱۹ تا ۲۹ ژوئیه در بوسان کره‌جنوبی برگزار می‌شود؛ نخستین میزبانی این کشور از اجلاس میراث جهانی.

ثبت جهانی «دژ الموت و استحکامات دفاعی وابسته به آن» در چهل‌وهشتمین نشست کمیته میراث جهانی یونسکو در بوسان کره‌جنوبی، شمار آثار جهانی ایران را به ۳۰ رساند. پرونده‌ای که پس از بیش از دو دهه پژوهش، حفاظت و مستندسازی به نتیجه رسید و می‌تواند به حفاظت بهتر از این مجموعه، توسعه گردشگری و رونق اقتصاد محلی کمک کند. هم‌زمان، اعزام هیأت ایرانی به این نشست و هزینه‌های اعلام‌شده برای آن با انتقاد برخی نمایندگان مجلس نیز همراه شد.

سال گذشته هگمتانه به‌عنوان بیست‌وهشتمین اثر ایران در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شد و امسال نیز گزارش حفاظتی این محوطه تاریخی به تأیید یونسکو رسید؛ موضوعی که نشان می‌دهد حفاظت از این میراث سه‌هزارساله همچنان زیر ذره‌بین این سازمان قرار دارد. هگمتانه، پایتخت مادها و یکی از کهن‌ترین شهرهای زنده جهان، اگرچه جایگاهی ویژه در تاریخ ایران دارد، اما کنشگران میراث فرهنگی معتقدند ثبت جهانی آن هنوز به رونق گردشگری، مشارکت جامعه محلی و شکوفایی اقتصادی این محدوده منجر نشده است.

«اسماعیل یغمایی»، باستان‌شناس برجسته ایران، سال‌ها پیش به‌دلیل اعتراض به اجرای طرح خط دوم راه‌آهن تهران ـ مشهد و عبور آن از مجاورت محوطه تاریخی «تپه‌حصار»، زودتر از موعد بازنشسته شد. سال‌ها بعد، همان طرح به‌دلیل هشدارهایی که او داده بود، متوقف شد؛ اتفاقی که نشان داد مخالفت یغمایی نه اعتراضی شخصی، بلکه دفاع از میراث فرهنگی کشور بوده است. اما ماجرای یغمایی که صبح چهارشنبه در آغوش خاک آرام گرفت، فقط به بازنشستگی پیش از موعدش ختم نمی‌شود.

بافت تاریخی سمنان این روزها حال خوشی ندارد. خانه‌های قدیمی و آثار ارزشمند شهر یکی پس از دیگری از میان می‌روند، بی‌آنکه خبرشان چندان شنیده شود یا واکنشی جدی برانگیزند. اگر نام سمنان را در کنار میراث فرهنگی جست‌وجو کنید، به‌ندرت با موجی از مطالبه‌گری یا اعتراض روبه‌رو می‌شوید. برخلاف شهرهایی مانند شیراز، اصفهان و بسیاری از شهرهای جنوب کشور که کوچک‌ترین تعرض به بافت تاریخی با واکنش فعالان، رسانه‌ها و افکار عمومی همراه می‌شود، در سمنان تخریب‌ها اغلب در سکوت رخ می‌دهند.

| پیام ما | وقتی جنگ هشت‌ساله آغاز شد، «اسماعیل یغمایی» بود که برای تخلیه موزه شوش دست‌به‌کار شد. او در شرایط دشوار آن روزها، با وسواس بسیار از آثار تاریخی حفاظت کرد و پس از پایان جنگ نیز در بازسازی محوطه‌های آسیب‌دیده نقش داشت. اکنون که کشور درگیر جنگ دیگری است و میراث تاریخی ایران، به‌ویژه در جنوب کشور، با بمباران دشمن تهدید می‌شود، باستان‌شناس عاشق این خاک را از دست داده‌ایم؛ باستان‌شناسی که زندگی خود را بی‌وقفه وقف تاریخ ایران کرد.

در حراج تهران، بار دیگر آثار تاریخی به فروش رسید. آثار هنری اگر بیش از ۱۰۰ سال قدمت داشته باشند، در زمره آثار تاریخی قرار می‌گیرند. خرید و فروش این آثار تنها در صورتی مجاز است که وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی برای آن مجوز صادر کرده باشد. حراج تهران مدعی است این مجوز را دریافت کرده، اما وزارت میراث فرهنگی این ادعا را رد می‌کند. هر سال با عرضه آثار تاریخی در حراج تهران، اعتراض‌هایی از سوی وزارت میراث فرهنگی و برخی مسئولان مطرح می‌شود، اما در نهایت آثار فروخته می‌شوند و به مالکان جدید انتقال می‌یابند. مدیران حراج تهران نیز سال بعد، آثار تاریخی بیشتری را در فهرست فروش قرار می‌دهند.

قلعه الموت در فهرست آثار نامزد ثبت جهانی قرار دارد و قرار است در اجلاس پیش‌روی کمیته میراث جهانی یونسکو در بوسان کره‌جنوبی، درباره ثبت آن تصمیم‌گیری شود. به گفته کارشناسان و مدیران پایگاه میراث فرهنگی قلعه الموت، پرونده این اثر تاریخی تأییدهای کارشناسی و مدیریتی را دریافت کرده و تنها تصمیم نهایی کمیته باقی مانده است. از همین رو، دست‌اندرکاران پرونده احتمال ثبت آن را بسیار بالا می‌دانند.

جنگ در جنوب کشور بار دیگر آغاز شده و آسیب‌های گسترده‌ای به معیشت مردم وارد کرده است. در این شرایط دشوار، گردشگری هم در استان‌های جنوبی متوقف شده و فعالان این حوزه دیگر امید چندانی ندارند که حتی در صورت توقف جنگ، بتوانند در فصل اوج گردشگری، یعنی زمستان، این صنعت را از رکود خارج کنند. تا زمان انتشار این گزارش، هیچ خبری درباره آسیب مستقیم به آثار باستانی در استان‌های جنوبی منتشر نشده است و کنشگران میراث فرهنگی در این استان‌ها اعلام کرده‌اند که آثار تاریخی سالم مانده‌اند. با این حال، هیچ تضمینی وجود ندارد که میراث فرهنگی در ادامه از آسیب‌های احتمالی جنگ در امان بمانند. از سوی دیگر، شماری از لنج‌های مردم جنوب که بخشی از میراث دریایی در حال فراموشی و همچنین ابزار امرار معاش دریانوردان و صیادان هستند، در جریان حملات آسیب‌دیده یا سوخته‌اند.

بافت تاریخی شیراز از جنگ آسیبی ندیده و طرح بین‌الحرمین نیز گسترش نیافته است. اما برای کنشگران میراث فرهنگی، نگرانی‌ها همچنان پابرجاست. چالش‌هایی مانند مرمت نیمه‌تمام خانه‌های تاریخی زیر فشار هزینه‌ها، دغدغه آسیب‌های پنهان ناشی از حفاری مترو و تهدیدهای ناشی از پروژه‌های عمرانی، همچنان یکی از ارزشمندترین بافت‌های تاریخی کشور را در معرض خطر قرار می‌دهد.