کوروش دیباج

اصفهان در واپسین روزهای اسفند، همیشه شهری بود که نفسش بوی نوروز می‌داد. درختان کهن چهارباغ در آستانه جوانه‌زدن، میدان نقش‌جهان در آستانه ازدحام مسافران و باغ‌های تاریخی در انتظار قدم‌های تازه‌ای که از گوشه‌وکنار ایران و جهان می‌رسیدند. اما امسال، هنگامی که قدم در این شهر می‌گذاری، نخستین چیزی که به استقبال می‌آید، نه هیاهوی نوروزی که سکوتی سنگین و غریب است؛ سکوتی که بر شانه‌های بناهای چندصدساله نشسته و گویی زمان را در میان دیوارهای زخمی شهر متوقف کرده است.

در پی حملات اخیر به ساختمان استانداری اصفهان و وارد شدن آسیب‌هایی ناشی از موج انفجار به بخش‌هایی از بافت تاریخی این شهر، بار دیگر مسئله «مصونیت میراث‌فرهنگی در زمان مخاصمات مسلحانه» به یکی از نگرانی‌های جدی جامعه میراث‌فرهنگی تبدیل شده است. آنچه اهمیت این رویداد را دوچندان می‌کند، قرار گرفتن برخی از بناهای آسیب‌دیده در محدوده میدان نقش‌جهان و دولتخانه صفوی است؛ مجموعه‌ای که در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شده و به‌عنوان بخشی از میراث مشترک بشریت شناخته می‌شود. هرگونه آسیب به این محدوده نه‌تنها یک خسارت ملی، بلکه موضوعی قابل‌طرح در سطح نظام حقوق بین‌الملل و کنوانسیون‌های مرتبط با حفاظت از میراث‌فرهنگی در زمان جنگ محسوب می‌شود. براساس کنوانسیون ۱۹۵۴ لاهه برای حفاظت از اموال فرهنگی در زمان مخاصمات مسلحانه و پروتکل‌های الحاقی آن، دولت‌ها موظف‌اند از هرگونه اقدام نظامی که به تخریب یا آسیب به آثار تاریخی، موزه‌ها و مراکز فرهنگی منجر شود، خودداری کنند و حتی در جریان عملیات نظامی نیز اصل «تفکیک میان اهداف نظامی و غیرنظامی» را رعایت کنند. در چنین چارچوبی، آسیب واردشده به بناهای تاریخی در حریم یکی از مهم‌ترین میدان‌های ثبت جهانی جهان، پرسش‌هایی جدی درباره مسئولیت‌های حقوقی دولت‌ها، کارآمدی سازوکارهای بین‌المللی و نقش نهادهایی مانند یونسکو در مواجهه با تهدیدهای فزاینده علیه میراث‌فرهنگی مطرح می‌کند. از سوی دیگر، تجربه‌های تلخ سال‌های اخیر در سوریه، عراق و فلسطین نشان داده است درصورت بی‌توجهی جامعه جهانی، میراث‌فرهنگی می‌تواند به یکی از نخستین قربانیان جنگ تبدیل شود. از همین رو، بسیاری از کارشناسان میراث‌فرهنگی معتقدند سکوت یا واکنش‌های حداقلی نهادهای بین‌المللی می‌تواند پیامدهای خطرناکی برای امنیت میراث جهانی داشته باشد. در همین زمینه برای بررسی ابعاد حقوقی، بین‌المللی و پیامدهای این رویداد برای میراث فرهنگی ثبت جهانی ایران با «منیر خلقی»، کارشناس حقوق میراث‌فرهنگی و رئیس کمیته ملی موزه‌های ایران (ایکوم)، گفت‌وگویی تفصیلی انجام دادیم تا ابعاد این مسئله را از منظر حقوق بین‌الملل بررسی کنیم.

آسیب دیدن بخشی از کاشی‌های ایوان‌های مسجدجامع عباسی در پی موج انفجار ناشی از حملات روز گذشته رژیم صهیونیستی در حوالی میدان نقش‌جهان، بار دیگر توجه متخصصان میراث‌فرهنگی را به یک واقعیت کمتردیده‌شده جلب کرده است؛ اینکه بناهای تاریخی، حتی اگر مستقیماً هدف تخریب قرار نگیرند، در برابر ارتعاشات شدید ناشی از انفجارها و لرزش‌های ناگهانی بسیار آسیب‌پذیرند. میدان نقش‌جهان اصفهان که در قلب یکی از متراکم‌ترین بافت‌های تاریخی جهان قرار دارد، مجموعه‌ای از سازه‌های چندصدساله است که با مصالح سنتی ساخته شده‌اند؛ مصالحی که گرچه در برابر گذر زمان دوام آورده‌اند، اما در برابر شوک‌های ناگهانی و امواج انفجاری بسیار شکننده‌اند.

در چند قدمی مسجدجامع عتیق اصفهان، جایی که تاریخ ایران لایه‌لایه بر آجر و گچ و کاشی نشسته است. مجموعه‌ای از خانه‌های تاریخی نفس‌های آخر را می‌کشند. خانه‌هایی که با نام «مجموعه خانه‌های ابواسحاقیه» ثبت ملی شده‌اند، اما ثبت‌شدنشان نه‌تنها سپر حفاظتی مؤثری برایشان نساخته، بلکه به‌گفته فعالان میراث‌فرهنگی، در عمل تغییری در وضعیت بحرانی آنها ایجاد نکرده است.

در روزگاری که مدیریت پسماند در ایران هنوز بیش از آنکه از مسیر فرهنگ‌سازی عبور کند، گرفتار هزینه‌های سنگین جمع‌آوری و دفن است، شهرستان شهرضا میزبان یک اتفاق متفاوت شد؛ افتتاح نخستین پارک آموزشی و گردشگری مدیریت پسماند کشور با عنوان «گردونه»، پروژه‌ای که برای نخستین بار در کشور و توسط شرکت مدیریت پسماند شهرستان‌های مبارکه، شهرضا، دهاقان و سمیرم در شهرضا آغاز به کار کرد.

مسجد کازرونی عباس‌آباد اصفهان، یکی از بناهای مذهبی-تاریخی این شهر، این روزها به کانونی از نگرانی‌های میراثی تبدیل شده است؛ بنایی که پس از سال‌ها بی‌توجهی و در میانه اعتراض نمازگزاران و فعالان میراث‌فرهنگی، سرانجام در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسید. اما درست در همان مقطع، نشانه‌هایی از مداخلات فیزیکی، تخریب‌های پنهان و پروژه‌هایی مبهم در حریم آن مشاهده شد؛ مداخلاتی که نه‌تنها شفاف‌سازی روشنی درباره آنها صورت نگرفته، بلکه با پوشاندن کامل بدنه جنوبی مسجد و محدود کردن دسترسی عمومی، بر دامنه ابهام‌ها افزوده است.

مسجدجامع عتیق اصفهان، کهن‌ترین سند زنده معماری اسلامی در ایران و یکی از شاخص‌ترین آثار ثبت‌شده در فهرست میراث جهانی یونسکو، این روزها با بحرانی چندوجهی روبه‌روست؛ بحرانی که دیگر صرفاً در حد «نم‌زدگی موضعی» یا «نشتی محدود تأسیسات» باقی نمانده و به‌گفته کارشناسان، به مرحله هشدار جدی رسیده است. شکستگی‌های مکرر لوله‌های آب و فاضلاب در حریم و جوار مسجد، افزایش محسوس رطوبت در بدنه و پی بنا و هم‌زمانی این رخدادها با عبور خط ۲ متروی اصفهان از نزدیکی این مجموعه تاریخی، مجموعه‌ای از نگرانی‌های فنی، حقوقی و مدیریتی را ایجاد کرده که نمی‌توان آن را با توضیحات مقطعی یا اقدامات کوتاه‌مدت فروکاست.

با افزایش فشار بر محیط‌زیست و منابع‌طبیعی، گردشگری نیز به‌عنوان یکی از بخش‌های مهم اقتصادی و فرهنگی کشور، بیشترین آسیب را متحمل می‌شود. رشد بدون مدیریت گردشگری و احداث تأسیسات بدون رویکرد پایدار، نه‌تنها منابع ارزشمند طبیعی را تحت‌تأثیر می‌دهد، بلکه ظرفیت گردشگری ایران را برای جذب سرمایه و توسعه اقتصادی محدود می‌کند. در این شرایط، توجه به گردشگری سبز و سرمایه‌گذاری پایدار به یک ضرورت اجتناب‌ناپذیر تبدیل شده است تا هم جاذبه‌های طبیعی حفظ شوند و هم این صنعت حیاتی بتواند در آینده بدون خسارت‌های زیست‌محیطی و اقتصادی ادامه حیات دهد. این گزارش به بررسی ضرورت توسعه گردشگری سبز در ایران و راهکارهای عملی برای مقابله با بحران‌های اقلیمی، حفاظت از منابع‌طبیعی و بهینه‌سازی مصرف منابع در صنعت گردشگری خواهد پرداخت و مسیر پیش روی کشور برای تحقق توسعه پایدار در این بخش را نشان می‌دهد.

بازدید میدانی «محمدابراهیم زارعی»، رئیس پژوهشگاه میراث‌فرهنگی و گردشگری، از گذر تاریخی کمرزرین در اصفهان، بار دیگر یکی از جدی‌ترین پرسش‌های میراث‌فرهنگی شهری در ایران را مطرح کرد: با محوطه‌های باستانی که ناگهان از دل پروژه‌های عمرانی سر برمی‌آورند، چه باید کرد؟ آیا شهر معاصر تاب پذیرش گذشته خود را دارد یا همچنان راه ساده‌تر، پوشاندن، توقف و عبور است؟

تأیید نهایی طرح احیای بخشی از طبقه دوم میدان نقش‌جهان اصفهان، اگرچه از سوی متولیان رسمی میراث‌فرهنگی و صندوق توسعه صنایع‌دستی، فرش دستباف و احیا و بهره‌برداری از اماکن تاریخی و فرهنگی به‌عنوان گامی در مسیر صیانت و بهره‌برداری فرهنگی معرفی می‌شود، اما هم‌زمان موجی از نگرانی، هشدار و پرسش‌های بی‌پاسخ را در میان کنشگران و کارشناسان میراث‌فرهنگی برانگیخته است؛ نگرانی‌هایی که ریشه در تجربه‌های پیشین، حساسیت بی‌بدیل این میدان ثبت جهانی و پیامدهای بلندمدت هرگونه مداخله در ساختار کالبدی و معنایی آن دارد.

در شرایطی که هر لحظه امکان آغاز بارندگی‌های پاییزی در اصفهان وجود دارد، محوطه فاز دوم کاوش‌های کمرزرین در وضعیتی قرار گرفته که می‌توان آن را «مرز باران و نابودی» توصیف کرد. لایه‌های خشتی و اندودهای چندصدساله این محوطه که تازه از دل خاک بیرون آمده‌اند، اکنون بدون هیچ پوشش حفاظتی در برابر نخستین بارش قرار گرفته‌اند؛ بارشی که حتی اگر خفیف باشد، می‌تواند بخش‌هایی از معماری کشف‌شده را بشوید، لایه‌های تاریخی را مخدوش و داده‌هایی را که پس از قرن‌ها آشکار شده‌اند، برای همیشه از دسترس پژوهشگران خارج کند. این درحالی‌است که روند طولانی و پیچیده اداری هنوز اجازه نداده پوشش موقت، که نخستین و ضروری‌ترین اقدام حفاظتی است، بر فراز محوطه نصب شود.

در سال‌های اخیر، شمار تخریب‌ها و تعرض‌ها به عرصه و حریم آثار تاریخی کشور، به‌ویژه در استان‌هایی چون اصفهان، فارس، خوزستان و کرمان، رشد نگران‌کننده‌ای داشته است. براساس داده‌های غیررسمی منتشرشده از سوی کارشناسان حقوقی و پژوهشگران میراث‌فرهنگی، تنها در بازه پنج‌ساله اخیر بیش از هزار مورد تخلف در قالب ساخت‌وساز غیرمجاز، حفاری غیرقانونی و تعرض به حریم آثار ملی به ثبت رسیده؛ آماری که تنها بخش آشکار ماجراست و بخش بزرگی از این تخلفات، هرگز گزارش یا پیگیری قضائی نمی‌شوند. این در شرایطی است که ایران از سال ۱۳۰۹ تاکنون یکی از جامع‌ترین نمونه‌ قوانین در زمینه میراث‌فرهنگی را در منطقه داشته است. هر چند این قانون نتوانسته در طول زمان به‌ روزرسانی شود اما سوال اینجاست آیا مشکل از ضعف قانون است یا از ناتوانی نهادهای متولی در اجرای آن؟ گزارش پیش‌ رو با واکاوی این موضوع از دید کارشناسان و صاحب‌نظران، می‌کوشد تصویری روشن از نسبت میان قانون، اجرا و اراده در نظام حقوقی حفاظت از آثار تاریخی ایران ارائه ‌دهد.