جعبه ‎سیاه حادثۀ پله برقی مترو

«۸۰ درصد پله‌برقی‌ها خراب است.» ۱۳ اردیبهشت وقتی خبرنگاری خطاب به شهردار تهران در حاشیۀ جلسۀ هیأت دولت این جمله را گفت، کمتر کسی فکرش را می‌کرد که بیشتر از یک‌ماه بعد یک حادثه در پله‌برقی‌های مترو ۱۸ نفر را مصدوم کند. حادثه‌ای که در آن، فقط ۱۱ نفر سرپایی درمان شدند و ۷ نفر به بیمارستان منتقل شدند. بررسی‌های شرکت متروی تهران نشان می‌داد که نقص فنی در اتصالات گیربکس عامل حادثه بوده است. مسعود درستی، مدیرعامل شرکت متروی تهران یک‌ماه قبل از این حادثه در نشست خبری خود، ادعا کرد در متروی تهران حدود هزار و ۱۸۹ پله‌برقی وجود دارد که تنها یکی از آن‌ها از اوایل اردیبهشت خاموش است تا اورهال اساسی شود. حادثۀ سقوط پله‌برقی ایستگاه مترو شهید بهشتی، برخی از کاربران در فضای مجازی را به انتشار عکس از پله‌‌برقی‌های خراب در سطح شهر تهران واداشت. اتفاقی که باید دید آیا به‌دلیل مشکلات ناشی از بودجه و مسائل مالی رخ می‌دهد؟

مدیرعامل شرکت متروی تهران یک‌ماه پیش تأکید کرد که برای اورهال اساسی برخی از پله‌ها برنامه‌ریزی می‌شود. او گفته بود که این پله‌‌برقی‌ها بعد از مدتی نیاز به تعویض روغن دارند: «این در حالیست که پله‌ها در پایان سال گذشته دو الی سه سال از تاریخ تعویض روغن آنها گذشته بود و اقدامی دراین‌خصوص انجام نشده بود که خوشبختانه برای همۀ پله‌برقی‌ها این تعویض روغن انجام شد و تلاش ما این است که دیگر این اتفاق نیفتد.» او همچنین مدعی شد که وقتی پله‌برقی در مترو خراب است، لزوماً به‌معنای خرابی نیست: «در جایی که سه پله‌برقی مشغول فعالیت هستند و دو خط به‌صورت موازی خدمت‌رسانی می‌کند، در ساعت‌های غیر پیک یکی از دو پلۀ موازی برای صرفه‌جویی در مصرف برق خاموش می‌شود؛ اما این به معنای خاموشی و خرابی پله برقی نیست و به‌صورت برنامه‌ریزی‌شده این کار انجام می‌شود.»
مدیرعامل شرکت متروی تهران صحبت‌های خودش دربارۀ روغن‌‌کاری پله‌برقی‌ها را بعد از حادثۀ پله‌برقی متروی بهشتی به‌نحوی دیگر تکرار کرد: «سال گذشته شاهد بودیم که روغن‌های پله‌برقی‌ها 3 سال است که تعویض نشده است؛ اما باتوجه‌به اینکه این مسئله ممکن بود عمر مفید، راندمان و کیفیت این پله‌ها را پایین بیاورد، در همان موقع یک گام بزرگ برداشتیم و این اقدام را برای تمام پله‌برقی‌های مترو انجام دادیم.» بررسی‌ها از رقم بودجۀ شهرداری تهران نشان می‌دهد که رقم مشخصی برای پله‌برقی‌های مترو وجود ندارد و این موارد از محل اعتبارات ردیف تعمیر و نگهداری تجهیزات ثابت ایستگاه‌ها و مراکز فرمان انجام می‌شود. اعتبار این ردیف هم در سال ۱۴۰۲، ۲۵۰ میلیارد تومان است. رقمی که نسبت به سال قبل، یعنی سال ۱۴۰۱، ۱۲۰ میلیارد تومان کمتر شده است.

بررسی‌های «پیام ما» نشان می‌دهد که پل‌های عابر پیادۀ سطح شهر بدون تفکیک در مکانیزه یا غیرمکانیزه در بودجۀ شهرداری، سال‌ها از محل اعتباراتی مشخصی برای روگذر و زیرگذر عابر پیاده تأمین اعتبار می‌شدند؛ اما این دو ردیف برای بودجۀ سال ۱۴۰۲ ادغام شدند

مسعود درستی البته در نشست خبری یک‌ماه قبلش تأکید کرده بود که از بهمن پارسال ۱۰۰ میلیارد تومان تأمین قطعات انجام شده که بخشی از این قطعات وارد انبارها شده و بخشی دیگر نیز در حال ورود است: «با توجه ویژه به پله‌برقی‌ها در صدد هستیم درصد خاموشی و خرابی‌ها را پایین بیاوریم. از سوی دیگر یک‌سری از پله‌برقی‌ها در دست مطالعه قرار گرفته که ممکن است نوسازی اساسی شوند و یا برخی که جانمایی مناسب نشده‌اند، پس از مطالعات درصورت نیاز در دستور تعویض قرار بگیرند.»
قصۀ پله‌برقی‌های خراب تهران
پله‌برقی‌های پایتخت اما وضعیت متفاوت‌تری از پله‌برقی‌های متروی تهران دارند. «جعفر تشکری هاشمی»، رئیس کمیسیون عمران و حمل‌ونقل و ترافیک شورای شهر تهران اواسط اردیبهشت امسال در جلسۀ شورای شهر گزارشی از بررسی‌های این کمیسیون دربارۀ پله‌برقی‌ها داد. براساس گزارش تشکری هاشمی، از بین ۱۱۹ پل عابر بازدیدشده، ۵۷ پل دارای خرابی پله‌برقی با نواقص کلی و جزئی بودند و ۱۵ دستگاه از این پله‌ها نیز به‌طور کامل غیر فعال بودند؛ یعنی 52 درصد پله‌ها کاملا سالم، 35 درصد دارای نواقص و 13 درصد کاملا غیرفعال بود.
رئیس کمیسیون حمل‌ونقل و ترافیک شهرداری تهران تأکید کرد که در برخی از مناطق از جمله 17، 18، 19 وضعیت همۀ پله‌ها خوب است، اما در برخی از مناطق از جمله مناطق یک، 4، 7 و 13 وضعیت پله‌ها مناسب نیست و خرابی‌ها زیاد است. او آن زمان مدعی شد که پیگیری‌ها برای رفع معایب پله‌برقی‌ها شتاب گرفته است، اما اشکالاتی وجود دارد.
اعداد چه می‌گویند؟
بررسی‌های «پیام ما» نشان می‌دهد که پل‌های عابر پیاده سطح شهر بدون تفکیک در مکانیزه یا غیرمکانیزه در بودجۀ شهرداری، سال‌ها از محل اعتباراتی مشخصی برای روگذر و زیرگذر عابر پیاده تأمین اعتبار می‌شدند؛ اما این دو ردیف برای بودجه سال ۱۴۰۲ ادغام شدند و با ایجاد ردیف اعتباری جدیدی با عنوان احداث، بهسازی و تجهیز پل‌های عابر پیاده، از این محل تأمین اعتبار می‌شوند. در سال ۱۴۰۱ برای احداث روگذر و زیرگذر عابر پیاده اعتبار ۹۳ میلیارد تومان و برای تجهیز و تعمیر روگذر و زیرگذر عابر پیاده رقم ۱۴۸ میلیارد تومان به تصویب شورای شهر تهران رسید. در سال ۱۴۰۲ اما برای این دو ردیف ادغام‌شده رقم ۴۰ میلیارد و ۶۰۰ میلیون تومان در بودجه در نظر گرفته شد. «بهروز شیخ‌رودی»، کارشناس اقتصاد شهری دربارۀ این اعداد تحلیلی دارد. او به «پیام ما» می‌گوید: «درحقیقت، سیاستگذاری اعضای شورای ششم برای تأمین رقم ۱۰ هزار میلیارد تومان به‌منظور افزایش اعتبارات خرید واگن مترو و اتوبوس به جان اعتباراتی مثل تعمیر و ایجاد پل‌های عابر پیاده افتاده است و کاهش رقم این ردیف‌ها به بهانۀ تأمین اعتبار برای خرید اتوبوس و … زمینۀ خرابی و نقص فنی پل‌ها را به‌وجود آورده است که این روند موجبات آزار و اذیت عابران شده است.
درحالی‌که هنوز یک اتوبوس یا واگن مترو از محل این اعتبارات کاهش‌یافته به اتوبوس‌های شهر اضافه نشده است.» پله‌برقی‌هایی که از آن‌ها صحبت می‌کنیم، به گفتۀ شیخ‌رودی عمدتاً مورد استفادۀ سالمندان و افراد با توان جسمی کمتر است و خرابی آن‌ها می‌تواند سبب بروز مشکلاتی برای حضور این قشر در سطح شهر تهران باشد.