استاندار ایلام بار دیگر بر واگذاری ۵۰۰ متر زمین روستایی به متقاضیان ساخت مسکن در قالب طرح نهضت ملی مسکن تأکید کرده و گفته است: «اگر کسی تمایل داشته باشد به‌سمت روستا برود و در آنجا ساکن شود، ۵۰۰ متر زمین در روستاها به افراد تعلق می‌گیرد اما باید در آنجا ماندگار شود.» گفته‌های عالی‌ترین مقام مسئول در واگذاری زمین نگرانی‌هایی را در زمینۀ چگونگی واگذاری این عرصه‌ها و پیامدهایش ایجاد می‌کند‌،‌ اینکه چنین طرح‌هایی به‌جای مهاجرت معکوس راه را برای ویلاسازی در روستاها باز نکند.‌ علاوه‌بر آن چطور می‌توان صد در صد اطمینان حاصل کرد که متقاضیان این زمین‌ها واقعاً قصد بازگشت به روستا را دارند و با دراختیارگرفتن این عرصه‌ها نسبت به فروش‌شان اقدام نخواهند کرد؟

مدیرکل بنیاد مسکن انقلاب اسلامی ایلام دربارۀ صحبت‌های «حسن بهرام‌نیا» استاندار ایلام به «پیام ما» می‌‌گوید: «استاندار تنها رئوس مطلب را عنوان کرده است. در واقعیت تنها کسانی می‌توانند از این زمینه‌ها بهره بگیرند که فرم «ج» آنها سبز باشد.»
فرم «ج» سبز ثبت‌نام مسکن، یعنی در استعلام دولت، فرد متقاضی تسهیلات مسکن دولت و افراد تحت تکفل او، در 5 سال گذشته، زمین یا ملکی به نامشان نبوده است و وام خرید یا ساخت ملک نگرفته‌اند و از تاریخ ۲۲ بهمن ۱۳۵۷، از هیچ‌یک از امکانات نهادهای عمومی غیردولتی استفاده نکرده‌اند. به گفتۀ «حبیب‌الله محبی» متقاضیان زمین در روستاها همچنین باید در سامانۀ طرح نهضت ملی مسکن ثبت‌نام کرده باشند و اینطور نیست که کسی در شهر زمین داشته باشد و حالا بخواهد در روستای پدری خود هم صاحب زمین شود تا ویلاسازی کند. او با بیان این مطلب می‌افزاید: «تسهیلاتی که در روستا ارائه می‌شود، یارانه‌دار است و با وام مسکن شهر قابل مقایسه نیست. ما در روستا 200 میلیون تومان وام 5 درصد می‌دهیم و در شهر این رقم 300 میلیون وام 23 درصد و 18 درصد است. ازهمین‌رو، مراجعه‌کننده زیادی هم داشتیم که اعلام کردند می‌خواهند ساکن روستا شوند.»

مدیرکل بنیاد مسکن انقلاب اسلامی ایلام: در روستاها زمین‌ها معیشت‌محور است. اگر کسی بخواهد ساکن روستا شود و سراغ کارگری یا مشاغل کاذب نرود، نیاز به زمین دارد و همین باعث می‌شود ما زمین 500 متری برایش لحاظ کنیم

50 روستا مشمول طرح
به گفتۀ مدیرکل بنیاد مسکن انقلاب اسلامی ایلام از متقاضیان خواسته شده است تا نامه‌ای از طرف اداره‌کل راه‌وشهرسازی استان ارائه کنند که ثابت می‌کند آنها واجد شرایط دریافت زمین هستند. او اضافه می‌کند: «بسیاری فکر می‌کنند با یک مصوبه می‌توانند هم در شهر خانه داشته باشند و هم در روستا‌. درحالی‌که اینطور نیست و باید نامه‌ای از اداره‌کل مسکن و شهرسازی همراه خود داشته باشند‌، هر چند این نامه به‌تنهایی کافی نیست.»
او در پاسخ به اینکه چرا 500 متر زمین برای واگذاری در نظر گرفته شده، درحالی‌که در بسیاری استان‌ها این مساحت 200 متر مربع است‌؟ می‌گوید: «ما در استان ایلام هم زمین 500 متری داریم و هم زمین 200 متری. در روستاها زمین‌ها معیشت‌محور است،‌ به این معنا که فرد از زمین خود و کشاورزی امرار معاش می‌کند. اگر کسی بخواهد ساکن روستا شود و سراغ کارگری یا مشاغل کاذب نرود نیاز به زمین دارد و همین باعث می‌شود زمین 500 متری برایش لحاظ شود.»
محبی دربارۀ تعداد روستاهایی که زمین در آنها واگذار می‌شود، به عددی بین 50 تا 60 روستا اشاره می‌کند. او می‌افزاید: « بااین‌حال باید توجه داشت که هر کسی نمی‌تواند باتوجه‌به بافت قومی و قبیله‌ای روستاهای ایلام ساکن آنجا شود. ازهمین‌رو، ما تأییدیۀ شورا و دهیاری روستا را برای متقاضیان در نظر گرفته‌ایم.»

عضو هیأت علمی دانشگاه لرستان: بایستی ابتدا برآوردی از افراد مهاجرت‌کرده از روستا به شهر داشته باشیم تا بدانیم اگر تمام افراد مشمول بخواهند این زمین‌ها را دریافت کنند چه مساحتی را شامل می‌شود

به گفتۀ این مقام مسئول روستاها در ایلام برپایۀ چند خانواده در گذشته شکل گرفته و در حال حاضر هم ورود غریبه به آنها مشابه روستاهای حاشیۀ تهران راحت نیست. او می گوید: «کسانی که جزئی از قوم و قبیله یا طوایف روستا نباشند، نمی‌توانند از زمین‌های ملی و قدرالسهم استفاده کنند؛ زیرا اهالی معتقدند این زمین‌ها به آنها تعلق دارد. تنها در مواردی که یکی از ساکنان از روستا مهاجرت کرده و پس از سال‌ها قصد بازگشت به روستا را داشته باشد، با مقاومت اهالی در واگذاری زمین مواجه نمی‌شود. در عین‌حال همچنان که توضیح داده شد متقاضی باید واجد شرایط نهضت ملی مسکن باشد و تأییدیۀ شورا‌، دهیار و رئیس بخش را هم گرفته باشد.»
او دربارۀ موقعیت مکانی روستاهای واگذاری‌شده بیان می‌کند: «در شمال استان روستاهایی مانند اسلامیه،‌ لرنی‌، باغله، در جنوب، همۀ روستاهای مرزی و روستاهای شهرستان چوار در این طرح می‌گنجند. ما معتقدیم این طرح به توسعۀ روستاها در استان ایلام منجر می‌شود.»
اهلیت سنجی؛ یک چالش
«رحیم ملک‌نیا» عضو هیأت علمی دانشگاه لرستان می‌گوید: «به‌واسطۀ بافت قومی و قبیله‌ای ورود و اقامت در روستاهای ایلام گرچه دشوار است،‌ اما محال نیست. به‌دلایل مختلف نظیر ازدواج و … افراد جدیدی وارد روستا می‌شوند که پیشتر عضوی از آن جامعه نبوده‌اند.»
او با اشاره به اینکه مسئلۀ اصلی به افرادی مربوط می‌شود که یا در روستا ساکن نیستند و یا معیشت آنها وابسته به زندگی روستایی نیست‌، می‌افزاید: «این افراد در شهرهای دیگر زندگی می‌کنند‌، ممکن است مستأجر باشند و از تسهیلات استفاده نکرده باشند و شاید جمعیت قابل‌توجهی را هم شامل شوند. بنابراین، چنانچه این افراد قصد داشته باشند زمین‌های 200 یا 500 متری را در اختیار بگیرند محدودۀ بزرگی را دربرمی‌گیرد.»
ملک‌نیا معتقد است با ورود این افراد، ما ویلانشینی را در عرصه‌های طبیعی توسعه خواهیم داد. او می‌گوید: «چنین وضعیتی نتیجه‌ای جز تخریب عرصه‌ها به‌دنبال ندارد. ضمن اینکه خدمات‌رسانی را هم با مشکل مواجه می‌کند‌، برای ساکنان جدید مسئلۀ تأمین آب، انرژی و .. از سوی دهیاران ودیگران وجود دارد که باید محل تأمین آنها مشخص باشد.»
او اضافه می‌کند: «بایستی ابتدا برآوردی از افراد مهاجرت کرده از روستا به شهر داشته باشیم تا بدانیم اگر تمام افراد مشمول بخواهند این زمین‌ها را دریافت کنند، چه مساحتی را شامل می‌شود.»
به گفتۀ این مدرس دانشگاه تغییر کاربری اراضی ملی، تبدیل روستانشینی به ویلانشینی،‌ چالش آب برای فضای سبز و خانگی و …از جمله‌ چالش‌هایی است که مسئولان ابتدا بایستی به آن پاسخ دهند. او می‌گوید: «تجربه‌هایی که تاکنون در استان ایلام داشتیم، نشان می‌دهد در طرح‌های قبلی انحرافاتی داشته‌ایم که نتوانسته‌اند موفق باشند. از‌این‌رو اگر قرار است چنین طرحی نیز اجرایی شود باید قوانین و مقررات و شرط‌های محکمی را در نظر گرفت تا تنها کسانی که ساکن روستا هستند و با چالش زمین مواجهند بتوانند از چنین حقی بهره‌مند شود.»
او همچنین به کسانی اشاره می‌کند که دهه‌ها قبل ساکن روستاهای ایلام شده‌اند: «آیا چنین افرادی که زمین و خانه را در روستا خریده‌اند هم می‌توانند از زمین‌های مشاع بهره‌مند شوند یا خیر؟ پاسخ مثبت یا منفی به این پرسش، هر کدام، معضل اجتماعی به‌همراه دارد. بنابراین، می‌توان گفت این ایده که به‌دنبال استمرار زندگی روستایی است، همچنان خام است و ابعاد مختلف محیط زیستی و اجتماعی آن لحاظ نشده است.»
زمین تنها یکی از عوامل مهاجرت به شهر
در پژوهشی با عنوان «بررسی قصد مهاجرت از روستا و عوامل مؤثر بر آن (مورد مطالعه: روستاهای بخش «کالت» شهرستان آبدانان، استان ایلام)» که توسط «آسیه مهدی‌پور» استادیار علوم سیاسیِ دانشگاه شهید چمران اهواز، «احمد مهدی‌پور» کارشناس ارشد جمعیت‌شناسی دانشگاه علامه طباطبایی و «علی قاسمی اردهایی» استادیار جمعیت‌شناسی دانشگاه پیام‌نور انجام شد،‌ با به‌کارگیری روش تحقیق پیمایش و استفاده از ابزار پرسشنامه، داده‌های لازم از 341 فرد 15 تا 45 سالۀ روستاهای «آب انار»، «هیلوه»، «لرغه» و «آبطاف سفلی» به‌دست آمد. نگارندگان این پژوهش که سال 99 انجام شده است،‌ نتیجه گرفتند که «کم‌آبی، خشکسالی و نیز وجود پدیدۀ ریزگردها از مهمترین عوامل محیط زیستی بوده‌اند که روستاییان بر مسئله‌مندبودن آنها اتفاق آرا داشتند. در کنار این عوامل محیط زیستی، عدم توزیع عادلانه مراتع بین روستاییان که به نزاع‌های طایفه‌ای دامن می‌زند، فقر زیرساخت‌های روستایی از جمله نبود لوله‌کشی آب و گاز، حمل‌ونقل و جاده، بهداشت و تلفن از عواملی است که روستاییان به‌عنوان عوامل زمینه‌ساز در جهت‌دادن به مهاجرت‌های روستایی قلمداد کرده‌اند. همچنین مالکیت زمین نیز رابطۀ معناداری با قصد مهاجرت دارد.» همچنان که این پژوهش نشان می‌دهد فارغ از مقولۀ زمین که مؤلفۀ مهمی در مهاجرت به‌حساب می‌آید‌، عوامل دیگری نیز باعث می‌شود تا یک فرد ساکن روستا تصمیم به مهاجرت بگیرد.‌ این درحالی‌است که تمرکز بر بازگشت معکوس به روستا، با درنظرگرفتن یک روی یک مقوله که همان زمین است،‌ نقش بقیۀ عوامل را نادیده گرفته است. تک‌عاملی دیدن مهاجرت از روستا به شهر و رفع آن مقوله، پاشنه‌آشیل این طرح و سایر طرح‌هایی خواهد بود که صرفاً بر واگذاری عرصه‌های طبیعی تمرکز کرده‌اند.