مسئلۀ هیرمند به‌درستی تعریف نشده است

سیاست‌های آبی و دیپلماسی آب کشور در قبال حقابۀ هیرمند و تأمین آب شرب شمال سیستان‌وبلوچستان، حاکی از آن است که مسئلۀ هیرمند برای مقامات کشور به‌درستی تعریف نشده و متعاقب آن مهمترین مسئلۀ اقلیم دشت سیستان در سیاست آبی پیش‌بینی نشده است.
یکی از انتقادات همیشگی رسانه‌ها و فعالان محیط زیست، نادیده‌گرفتن حقابۀ محیط زیست در سیاست‌های آبی کشور مطرح می شود، طبق سیاست‌ها، آب شرب سپس صنعت و کشاورزی اولویت‌های سیاست آبی کشور به‌شمار می‌روند. چنین روندی در مناطق و اقلیم‌های مختلف پیامدهای متفاوتی دارد.
پس از بهره‌برداری بند کمال در حوضۀ آبریز هیرمند در سایۀ ناکارآمدی و انفعال دستگاه دیپلماسی کشور تا به حداقل رسیدن منابع آبی چاه‌نیمه‌ها، شاهد تعریف و اجرای طرح‌های آبی شامل انتقال، حفر چاه و چاهک و حفر کانال هستیم که تاکنون نتایج مطلوبی نداشته است، اما در کوتاه‌مدت می‌تواند صرفاً کفاف آب شرب و صنعت منطقه را بدهد، چنین رویه‌ای در میان‌مدت، کاملاً دشت سیستان‌ و بستر تالاب هامون را به محل خیزش گردوغبار تبدیل می‌کند. آیا برای این مسئله چاره‌اندیشی شده؟ و برای مرطوب‌سازی و یا تثبیت پوشش گیاهی منطقه، تدبیری اتخاذ شده است؟
نمایندگان سیستان در برخورد با مسئلۀ آب منطقه، رویکرد درستی در پیش نگرفتند. نمایندگان این حوزۀ انتخابیه درقبال مواجهه با مسئلۀ هیرمند، با در نظر گرفتن اولویت تأمین آب شرب، اقدام به ارائۀ راهکارهایی از قبیل حفر چاه‌های ژرف، انتقال آب از دریای عمان، انتقال آب از تهلاب و … کردند، مقامات کشور نیز با هدف حل بحران آب سیستان، اعتبار مورد نیاز طرح‌ها را اختصاص دادند. بدین‌ترتیب، پروندۀ حقابۀ هیرمند به‌صورت جدی در اولویت سیاست خارجی کشور قرار نگرفت.
رویکرد تصمیم‌گیران بخش آب وزارت نیرو در حوزۀ سیستان‌وبلوچستان، صرفاً کفاف آب شرب و حوزۀ صنعت و معدن منطقه را خواهد داد و منفعت صاحبان منافع را تأمین خواهد کرد. پس از اتمام طرح‌های آبی، تکلیف معاش ۵۰ هزار بهره‌بردار کشاورزی و مسئلۀ گردوغبار منطقه چه می‌شود؟ چنین رویکردی باتوجه‌به وضعیت سیاسی و اقتصادی ایران، به اجبار، پروندۀ حقابۀ هیرمند از اولویت خارج و صرفاً در ادبیات رسانه‌ای متولیان موضوع، باقی خواهد ماند.
درصورت ادامۀ این روند، یک سناریو محتمل است: پس از صرف هزینه‌های هنگفت، آب شرب منطقۀ سیستان که با هزینه‌های کمتر، با اتکا به ظرفیت‌های خود منطقه قابل استحصال و بهره‌برداری بود، تأمین می‌شود. سیاست‌های غلط وزارت جهادکشاورزی در سیستان‌وبلوچستان در زمینۀ حفر چاهک‌ها برای حفظ وضعیت موجود کشاورزی و تأمین معیشت کشاورزان، باعث کاهش و اتمام آب‌های زیرقشری می‌شود. ازآنجاکه رویکردهای هیدروپلیتیکی افغانستان اجازۀ ورود سیلاب به منطقۀ سیستان را نمی‌دهد و میزان بارندگی ۵۰ میلی‌متری نیز توان جبران برداشت بی‌رویۀ آب‌های زیرقشری را ندارد، این رویکرد غلط باعث ازبین‌رفتن پوشش گیاهی دشت سیستان و بستر تالاب هامون که برای بقا از آب‌های زی قشری بهره می‌بردند، خواهد شد و متعاقب آن ازبین‌رفتن پوشش گیاهی موجب سست‌شدن بافت خاک منطقه می‌شود و کل اراضی دشت سیستان و تالاب هامون به کانون‌های بحران خیزش گردوغبار تبدیل خواهد شد. در چنین شرایطی باتوجه‌به بادهای غالب منطقه سیستان، شهرستان‌های پنجگانۀ شمال استان، شرایط زیست را به‌طور کلی از دست خواهند داد و بی‌تردید کیفیت زیست در شهرستان‌های جنوبی‌تر مانند زاهدان نیز به‌میزان قابل توجهی، افت می‌کند. بنابراین، بازتعریف مسئلۀ هیرمند برای مقامات کشور و تصمیم‌گیران، بسیار مهم و ضروری است؛ زیرا سیاست فعلی نه‌تنها بحران آبی سیستان را رفع نمی‌کند، بلکه صرفاً باعث هدررفت سرمایۀ کشور خواهد شد.