خاک؛ قربانی کشاورزی پلاستیکی

پلاستیک رطوبت خاک را نگه می‌دارد

کشاورزی به پلاستیک نیاز دارد، اما چه کسی هزینه‌اش را می‌پردازد؟ پلاستیک در کشاورزی فقط به معنای چند تکه نایلون روی زمین نیست. از پوشش گلخانه‌ها و مالچ‌های پلاستیکی گرفته تا نوارهای آبیاری قطره‌ای، سیلوهای پلاستیکی، توری‌های محافظ و بسته‌بندی محصولات و نهاده‌ها، مواد پلیمری به بخش ثابتی از شیوه‌های تولید کشاورزی تبدیل شده‌اند. گسترش این کاربردها هم بی‌دلیل نیست. کشاورزی در مناطق خشک و نیمه‌خشک، بیش از هر زمان دیگری به ابزارهایی نیاز دارد که مصرف آب را مدیریت کنند، از محصول در برابر تنش‌های محیطی محافظت کنند و هزینه تولید را پایین بیاورند. «ناصر دواتگر»، مدیرکل دفتر خاک «وزارت جهاد کشاورزی»، یکی از دلایل افزایش استفاده از مالچ پلاستیکی را کم‌آبی می‌داند. به گفته او، استفاده از این پوشش‌ها به کشاورزان توصیه شده و مصرف آن‌ها نیز افزایش یافته است. این توصیه از یک نیاز واقعی در مزرعه می‌آید: در شرایطی که آب به یکی از محدودکننده‌ترین نهاده‌های تولید تبدیل شده، هر روشی که بتواند تبخیر را کاهش دهد و رطوبت خاک را برای مدت بیشتری حفظ کند، برای کشاورز اهمیت پیدا می‌کند. مالچ پلاستیکی با پوشاندن سطح خاک، تبخیر مستقیم آب را کاهش می‌دهد، به کنترل علف‌های هرز کمک می‌کند و می‌تواند دمای خاک و شرایط رشد ریشه را تغییر دهد. در برخی کشت‌ها، این تغییر شرایط به زودرسی محصول و افزایش عملکرد منجر می‌شود. پوشش‌های گلخانه‌ای نیز امکان کنترل نسبی شرایط محیطی و تولید محصول در دوره‌هایی را فراهم می‌کنند که کشت در فضای باز با محدودیت‌های بیشتری روبه‌رو است. نوارهای آبیاری قطره‌ای هم انتقال آب را به نزدیکی ریشه ممکن می‌کنند و از این نظر، پلاستیک نه فقط پوششی برای زمین، بلکه بخشی از زیرساخت آبیاری و تولید است.

«سهیلا رضایی»، پژوهشگر محیط‌زیست «مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع‌طبیعی استان یزد»، به «پیام ما» می‌گوید: «به این مجموعه کاربردها عنوان پلاستیک‌کِشت داده می‌شود؛ مفهومی که طیف وسیعی از محصولات پلیمری مورد استفاده در تولید کشاورزی را دربرمی‌گیرد.» رضایی در بررسی خود نشان داده است که ویژگی‌هایی مانند وزن کم، انعطاف‌پذیری، مقاومت در برابر رطوبت و مواد شیمیایی و امکان عبور نور، پلاستیک را در بسیاری از کاربردها به گزینه‌ای کارآمد تبدیل کرده است. این مواد در مقایسه با بعضی پوشش‌های سنتی، نصب و استفاده آسان‌تری دارند و می‌توانند هزینه و انرژی مورد نیاز برای برخی فرایندهای تولید را کاهش دهند. اهمیت این فناوری فقط به تجربه کشاورزان محدود نیست. رضایی می‌گوید: «براساس منابع علمی مرورشده، در برخی مطالعات، استفاده از مالچ پلاستیکی به افزایش ۵۰ تا ۶۰ درصدی عملکرد محصول و در مواردی حتی بیشتر و نیز تسریع ۱۰ تا ۲۵ روزه رسیدن یا میوه‌دهی محصول منتج شده است.» این ارقام البته نتایج مطالعاتی درباره محصولات و شرایط مشخص‌اند و نمی‌توان آن‌ها را به همه کشت‌ها و مناطق کشور تعمیم داد. او همچنین به برآوردهایی درباره کاهش ۴۵ تا ۷۰ درصدی مصرف آب در برخی نظام‌های پلاستیک‌کشت اشاره می‌کند؛ دامنه‌ای که بیش از هر چیز نشان می‌دهد اثر این فناوری به نوع محصول، اقلیم، روش آبیاری و نحوه استفاده وابسته است.

ابعاد مصرف این مواد در جهان نیز نشان می‌دهد با یک کاربرد محدود و حاشیه‌ای روبه‌رو نیستیم. رضایی تأکید می‌کند که مصرف پلاستیک در تولیدات گیاهی و دامی جهان سالانه از ۱۲ میلیون تن فراتر رفته و اگر بسته‌بندی در زنجیره غذا هم به حساب بیاید، این رقم از ۳۷ میلیون تن عبور می‌کند. در ایران، اما هنوز آمار رسمی و جامعی از میزان مصرف سالانه پلاستیک در بخش کشاورزی منتشر نشده است. در آمارنامه‌های وزارت جهاد کشاورزی، سطح گلخانه‌های کشور بیش از ۳۰ هزار هکتار گزارش شده است. بخش بزرگی از پوشش این گلخانه‌ها نیز از فیلم‌های پلی‌اتیلنی است. استفاده از مالچ پلاستیکی در کشت صیفی‌جات، سبزی‌ها و برخی باغ‌ها، به‌ویژه در مناطق خشک و نیمه‌خشک، از دیگر نشانه‌های گسترش این شیوه تولید است.

اما سودی که پلاستیک در طول فصل کشت برای تولید دارد، به معنای بی‌هزینه بودن آن پس از برداشت نیست. همان ماده‌ای که در یک سوی چرخه تولید به حفظ آب و افزایش عملکرد کمک می‌کند، اگر پس از مصرف جمع‌آوری و مدیریت نشود، می‌تواند به خاک و منابع آب آسیب بزند. پرسش اصلی از همین‌جا شکل می‌گیرد: هزینه این بخش از چرخه تولید را چه کسی باید بپردازد؟

دو دستگاه، دو روایت از مسئولیت

وقتی صحبت از آلودگی خاک به میان می‌آید، مرز مسئولیت دستگاه‌ها به این سادگی که تصور می‌شود روشن نیست. در «قانون حفاظت از خاک»، وزارت جهاد کشاورزی و «سازمان حفاظت محیط‌زیست» هر دو نقش دارند، اما از دو زاویه متفاوت. ناصر دواتگر، مدیرکل دفتر خاک وزارت جهاد کشاورزی، در توضیح این تقسیم وظایف می‌گوید مسائل مربوط به کشاورزی و تخریب خاک در حوزه مسئولیت وزارت جهاد کشاورزی قرار می‌گیرد و سازمان حفاظت محیط‌زیست متولی موضوع آلودگی خاک است. دواتگر برای توضیح این تقسیم کار، به سازوکار برخورد با موارد آلودگی اشاره می‌کند. به گفته او، اگر کارخانه یا فردی خاک را آلوده کند، سازمان حفاظت محیط‌زیست موضوع را پیگیری می‌کند، اخطار می‌دهد و در صورت لزوم، جریمه و الزام به بازسازی را در دستور کار قرار می‌دهد. اگر آلودگی در اراضی کشاورزی اتفاق بیفتد، سازمان محیط‌زیست موضوع را به وزارت جهاد کشاورزی اطلاع می‌دهد و دو دستگاه به‌صورت مشترک منشأ، گستره و شدت آلودگی را بررسی می‌کنند و برای رفع آن اقدام می‌کنند. به این ترتیب، در روایت دواتگر، جهاد کشاورزی متولی مسائل کشاورزی و تخریب خاک است و محیط‌زیست مسئولیت تخصصی آلودگی را بر عهده دارد. اما وقتی موضوع از آلودگی خاک به مدیریت پسماندهای حاصل از فعالیت کشاورزی تغییر می‌کند، بحث وارد حوزه دیگری از تقسیم وظایف می‌شود. «محسن شهریاری‌مقدم»، مدیرکل دفتر حفاظت و مدیریت زیست‌محیطی آب و خاک سازمان حفاظت محیط‌زیست، در گفت‌وگو با «پیام ما» بر مسئولیت وزارت جهاد کشاورزی در مدیریت پسماندهای کشاورزی تأکید می‌کند. از نگاه او، پلاستیک‌های مصرف‌شده در مزارع، بخشی از پسماند فعالیت کشاورزی‌اند و مدیریت آن‌ها را نمی‌توان صرفاً به پایش و اعلام آلودگی از سوی محیط‌زیست محدود کرد.

شهریاری‌مقدم می‌گوید پایش اراضی کشاورزی و نظارت بر آن‌ها، مطابق تکالیف قانون حفاظت از خاک، بر عهده وزارت جهاد کشاورزی است و سازمان محیط‌زیست نقش نظارتی دارد. به اعتقاد او، سازمان محیط‌زیست نمی‌تواند جای وزارت جهاد را در آموزش کشاورزان، مدیریت مصرف پلاستیک و ایجاد سازوکار جمع‌آوری آن پس از پایان کشت بگیرد. اگر پلاستیک در مزرعه رها شود، محیط‌زیست می‌تواند آلودگی را شناسایی و پیگیری کند، اما بدون مدیریت از مبدأ، آموزش بهره‌برداران و پیش‌بینی مسیر جمع‌آوری، پایش به‌تنهایی مانع تکرار آلودگی نمی‌شود.

این توضیح، تفاوت دو سطح از مسئولیت را آشکار می‌کند: یک سو مسئولیت شناسایی و پیگیری آلودگی خاک قرار دارد و سوی دیگر، مسئولیت مدیریت پسماندی که در جریان فعالیت کشاورزی تولید می‌شود. شهریاری‌مقدم تأکید دارد که اگر پلاستیک مصرف‌شده در زمین کشاورزی باقی بماند، نمی‌توان انتظار داشت سازمان محیط‌زیست به‌تنهایی مسئله را حل کند. وزارت جهاد باید از مرحله ترویج و آموزش تا جمع‌آوری پس از مصرف، برای آن برنامه داشته باشد. او در عین حال یادآوری می‌کند که اگر پسماند از زمین کشاورزی خارج و وارد محیط دیگری شود، ممکن است مسئولیت‌ها و ملاحظات دیگری مطرح شود و محل و نوع پسماند در تعیین مسیر مدیریت آن اهمیت دارد. در واقع، مسئله فقط این نیست که کدام دستگاه باید با آلودگی ایجادشده برخورد کند. پرسش مهم‌تر این است که چه نهادی باید پیش از آنکه پلاستیک به پسماند رهاشده و عامل آلودگی تبدیل شود، برای جمع‌آوری و مدیریت آن برنامه‌ریزی کند. این همان نقطه‌ای است که بحث مسئولیت از مرحله نظارت بر آلودگی به مرحله مدیریت چرخه مصرف پلاستیک در کشاورزی منتقل می‌شود.
پایش آلودگی کافی نیست

شهریاری‌مقدم توضیح می‌دهد: «سازمان محیط‌زیست در سال ۱۴۰۴، یک‌هزار و ۶۱۳ مورد پایش خاک در کشور انجام داده و نتایج آن را در سامانه جامع محیط‌زیست ثبت کرده است.» اما این عدد، برخلاف آنچه ممکن است در نگاه اول به نظر برسد، تصویری از وضعیت آلودگی پلاستیک در مزارع به دست نمی‌دهد، چراکه این آمار مربوط به مجموع پایش‌های خاک در کشور است و آمار تفکیک‌شده‌ای از پایش اراضی کشاورزی وجود ندارد. این خلأ آماری فقط به پایش محدود نمی‌شود. هنوز برآورد رسمی و جامعی از میزان مصرف سالانه پلاستیک نیز در بخش کشاورزی ایران وجود ندارد. بنابراین حتی پیش از سنجش میزان آلودگی، تصویر دقیقی از حجم پلاستیکی که هر سال وارد مزارع می‌شود و پس از برداشت به پسماند تبدیل می‌شود، در دست نیست. سهیلا رضایی نیز به همین نبود آمار جامع اشاره می‌کند و می‌گوید: «برآوردهای موجود عمدتاً بر گزارش‌های غیررسمی و اظهارنظرهای کارشناسی تکیه دارند.» در چنین شرایطی، اندازه‌گیری آلودگی بدون شناخت میزان مصرف، نوع پلاستیک‌های استفاده‌شده و سرنوشت آن‌ها، فقط بخشی از مسئله را روشن می‌کند.

شهریاری‌مقدم اما معتقد است پایش به‌تنهایی نمی‌تواند مانع تکرار آلودگی شود. به گفته او، سازمان محیط‌زیست می‌تواند به اراضی مراجعه کند، نمونه‌برداری انجام دهد و موارد آلودگی را شناسایی کند، اما این اقدامات زمانی اثرگذارند که در مبدأ نیز مدیریتی وجود داشته باشد. او تأکید می‌کند تا زمانی که وزارت جهاد کشاورزی درباره نحوه استفاده از پلاستیک در کشت‌های زیر پلاستیک برنامه نداشته باشد و آموزش لازم به کشاورزان داده نشود، تکرار پایش‌ها و شناسایی آلودگی به‌تنهایی تغییری در وضعیت ایجاد نمی‌کند. از نگاه او، دستگاه متولی کشاورزی باید از همان مرحله ترویج مصرف، برای جمع‌آوری پلاستیک پس از پایان کشت نیز سازوکار مشخصی پیش‌بینی کند.

این همان حلقه‌ای است که به نظر می‌رسد در مدیریت پلاستیک‌های کشاورزی مغفول مانده است: پلاستیک برای افزایش بهره‌وری آب و تولید وارد مزرعه می‌شود، اما مسیر خروج آن از چرخه تولید به‌روشنی تعریف نشده است. اگر کشاورز نداند پلاستیک مصرف‌شده را کجا تحویل دهد، اگر امکان جمع‌آوری و انتقال آن فراهم نباشد و اگر برای تفکیک و بازیافت آن زیرساختی وجود نداشته باشد، انتظار جمع‌آوری خودبه‌خودی پسماند از مزارع واقع‌بینانه نیست. رضایی نیز در بررسی وضعیت مدیریت پسماندهای پلاستیک‌کشت، مشکل را صرفاً کمبود قانون نمی‌داند. او می‌گوید: «با وجود مقررات موجود، نبود نظام یکپارچه برای کاهش مصرف، جمع‌آوری، تفکیک، بازیافت و دفع اصولی، ضعف زیرساخت‌های اجرایی، ناهماهنگی میان دستگاه‌ها و محدود بودن مشارکت ذی‌نفعان، از موانع اصلی مدیریت این پسماندهاست.» او بر ضرورت هماهنگی میان وزارت جهاد کشاورزی، سازمان حفاظت محیط‌زیست، شهرداری‌ها و دهیاری‌ها، تولیدکنندگان محصولات پلاستیکی و بهره‌برداران تأکید می‌کند.

سازمان حفاظت محیط‌زیست هم از برنامه‌ریزی برای تشکیل کارگروهی ویژه با مشارکت وزارت جهاد کشاورزی، «وزارت بهداشت»، «وزارت کشور»، «وزارت صمت»، «سازمان ملی استاندارد» و دیگر دستگاه‌های مرتبط خبر داده است. قرار است این کارگروه ابعاد مدیریت زیست‌محیطی پلاستیک‌های کشاورزی را بررسی کند، وظایف دستگاه‌ها را یادآوری کند و راهکارهای اجرایی ارائه دهد. شهریاری‌مقدم همچنین می‌گوید سازمان از دستگاه‌های مسئول، به‌ویژه وزارت جهاد کشاورزی، گزارش عملکرد درباره اقداماتی که در سال‌های گذشته و پس از تصویب «آیین‌نامه کاهش مصرف کیسه‌های پلاستیکی» انجام داده‌اند، مطالبه کرده است تا بتواند تصویری جامع از وضعیت اجرای تکالیف قانونی به دست آورد.

اما تشکیل کارگروه و مطالبه گزارش عملکرد، هنوز به معنای شکل‌گیری یک نظام اجرایی برای جمع‌آوری پلاستیک از مزارع نیست. آنچه جای خالی‌اش در این میان احساس می‌شود، برنامه‌ای روشن با مسئول مشخص، منابع مالی، زیرساخت جمع‌آوری و بازیافت و شاخص‌هایی برای سنجش نتیجه است. تا وقتی معلوم نباشد پلاستیک مصرف‌شده در هر منطقه چگونه و به دست چه نهادی از مزرعه خارج می‌شود، چه بخشی از آن قابلیت بازیافت دارد و سرنوشت باقی‌مانده چه می‌شود، پایش آلودگی بیشتر به ثبت پیامدهای یک مسئله تکرارشونده محدود می‌ماند؛ مسئله‌ای که پیشگیری از آن باید از همان جایی آغاز شود که پلاستیک وارد چرخه کشاورزی می‌شود.

قانون وجود دارد؛ گزارش عملکرد کجاست؟

برای رهاسازی پلاستیک در اراضی زراعی و باغی، تکلیف قانونی از قبل تعیین شده است. ماده ۸ آیین‌نامه کاهش مصرف کیسه‌های پلاستیکی، مصوب مهر ۱۴۰۱، وزارت جهاد کشاورزی را موظف کرده است ممنوعیت رهاسازی همه پلاستیک‌های مصرفی در اراضی زراعی و باغی را به کشاورزان اطلاع‌رسانی و ابلاغ کند و بر اجرای آن نظارت داشته باشد. بنابراین، سؤال این است که این ممنوعیت چگونه به کشاورزان ابلاغ شده، چه برنامه‌ای برای آموزش بهره‌برداران اجرا شده، چه تعداد از مزارع زیر پوشش نظارت قرار گرفته‌اند و با موارد رهاسازی پلاستیک چه برخوردی شده است؟ آیا برای جمع‌آوری پلاستیک‌های مصرف‌شده در کشت‌های زیر پلاستیک، نوارهای آبیاری و پوشش گلخانه‌ها سازوکار مشخصی ایجاد شده یا تکلیف قانونی در حد ابلاغ یک ممنوعیت باقی مانده است؟ شهریاری‌مقدم می‌گوید سازمان از وزارت جهاد کشاورزی و دیگر دستگاه‌های مسئول خواسته است گزارش عملکرد خود را درباره اجرای آیین‌نامه ارائه کنند. به گفته او، با گذشت پنج سال از تصویب این آیین‌نامه، سازمان در پی آن است که مشخص شود هر دستگاه چه اقداماتی انجام داده و اجرای تکالیف قانونی در چه وضعیتی قرار دارد. او از پیش‌بینی تشکیل کارگروهی ویژه برای دریافت گزارش عملکرد دستگاه‌ها و تهیه گزارشی جامع از وضعیت اجرای آیین‌نامه خبر می‌دهد. گزارش نظارتی ـ تقنینی «مرکز پژوهش‌های مجلس» درباره عملکرد دستگاه‌های متولی آیین‌نامه کاهش مصرف کیسه‌های پلاستیکی نیز نشان می‌دهد که مسئله اجرای تکالیف، محدود به مطالبه سازمان محیط‌زیست نیست. این گزارش که در بهمن ۱۴۰۴ منتشر شده، به عملکرد دستگاه‌های مسئول در اجرای آیین‌نامه پرداخته است. از سوی دیگر، رئیس سازمان حفاظت محیط‌زیست در مهر ۱۴۰۵ اعلام کرد بخش قابل‌توجهی از تکالیف این آیین‌نامه پس از چهار سال هنوز اجرا نشده است و خواستار بررسی عملکرد دستگاه‌ها و شناسایی موانع اجرای آن شد. این اظهارات درباره کل آیین‌نامه است و به‌تنهایی وضعیت اجرای ماده ۸ از سوی وزارت جهاد کشاورزی را مشخص نمی‌کند، اما نشان می‌دهد تصویب مقررات لزوماً به اجرای آن‌ها منجر نشده است. قانون رهاسازی پلاستیک را ممنوع کرده است، اما ممنوعیت روی کاغذ، پلاستیک را از زمین بیرون نمی‌برد. وقتی در کشاورزی با هدف افزایش بهره‌وری آب و عملکرد محصول، چاره‌ای جز ترویج استفاده از پلاستیک نیست، آموزش کشاورز و ایجاد امکان جمع‌آوری پلاستیکی که پس از برداشت دیگر کاربردی ندارد، ضروری به نظر می‌رسد.

زیست‌تخریب‌پذیر؛ راه‌حل فنی یا ادعای بازار؟

یکی از پاسخ‌هایی که برای کاهش پیامدهای زیست‌محیطی پلاستیک مطرح می‌شود، جایگزینی آن با پلاستیک‌های زیست‌تخریب‌پذیر است. ایده در نگاه اول ساده به نظر می‌رسد: به‌جای پلاستیکی که سال‌ها در خاک باقی می‌ماند، از محصولی استفاده شود که پس از پایان کارکردش تجزیه شود و به آلودگی پایدار تبدیل نشود. اما در این بازار، فاصله میان ادعای تولیدکننده و اثبات فنی یک محصول می‌تواند تعیین‌کننده باشد. هر پلاستیکی که روی بسته‌بندی آن عبارت «زیست‌تخریب‌پذیر» درج شده، الزاماً در شرایط واقعی مزرعه بی‌خطر و قابل‌تجزیه نیست. برای سنجش این ادعا، در سال ۱۴۰۲، استاندارد ملی ۲۳۴۰۳ با عنوان «پلاستیک‌های زیست‌تخریب‌پذیر؛ ویژگی‌ها و روش‌های آزمون»، با همکاری سازمان حفاظت محیط‌زیست و با هدف تعیین ویژگی‌ها، روش‌های آزمون، بسته‌بندی و نشانه‌گذاری این محصولات تدوین شد و به تصویب رسید. براساس توضیح شهریاری‌مقدم، ارزیابی این محصولات به یک آزمون ساده محدود نمی‌شود و سه مرحله اصلی دارد. ابتدا تخریب فیزیکی پلاستیک بررسی می‌شود. سپس میزان فلزات سنگین آن مورد سنجش قرار می‌گیرد. در مرحله بعد، قابلیت تجزیه زیستی در محیط‌هایی مانند خاک، محل دفن پسماند یا کمپوست و سمیت باقی‌مانده‌های حاصل از تخریب بررسی می‌شود. به بیان دیگر، خرد شدن پلاستیک به قطعات کوچک‌تر به‌تنهایی نشانه زیست‌تخریب‌پذیری نیست. محصول باید از آزمون‌هایی عبور کند که نشان دهند فرایند تجزیه آن صرفاً به پراکنده شدن ذرات پلاستیکی در محیط ختم نمی‌شود. شهریاری‌مقدم در گفت‌وگو با «پیام ما» تأکید می‌کند محصولی که با ادعای زیست‌تخریب‌پذیری وارد بازار می‌شود، باید این مراحل را طی کند و ادعای تولیدکننده با آزمون آزمایشگاهی معتبر سنجیده شود. او همچنین یادآوری می‌کند که وجود استاندارد و پروتکل آزمون به این معنا نیست که همه محصولات موجود در بازار این مراحل را گذرانده‌اند. از نظر او، دستگاهی که قصد استفاده از چنین محصولی را دارد، باید گواهی و نتایج آزمون آن را مطالبه کند. اینجا پرسش مهم‌تری مطرح می‌شود: آیا پلاستیک‌های زیست‌تخریب‌پذیرِ دارای تأییدیه، به اندازه‌ای در دسترس کشاورزان قرار دارند که بتوانند جایگزین پلاستیک‌های معمولی شوند؟ آیا قیمت، دوام و عملکرد آن‌ها در شرایط مختلف اقلیمی و کشت، امکان استفاده گسترده را فراهم می‌کند؟ سهیلا رضایی نیز هشدار می‌دهد که کاهش آثار زیست‌محیطی پلاستیک‌کشت صرفاً با جایگزینی یک ماده امکان‌پذیر نیست. به نوشته او، مدیریت این پسماندها باید همه مراحل چرخه را در بر بگیرد؛ از طراحی و مصرف تا جمع‌آوری، بازیافت و مدیریت پسماندهای باقی‌مانده. حتی اگر پلاستیک زیست‌تخریب‌پذیر جایگزین شود، بدون شناخت شرایط لازم برای تجزیه آن و نظارت بر سرنوشت محصول پس از مصرف، نمی‌توان از حل مسئله سخن گفت. البته زیست‌تخریب‌پذیری می‌تواند بخشی از راه‌حل باشد، اما نباید به مجوزی برای رهاسازی پلاستیک در مزرعه تبدیل شود. استاندارد، ابزار سنجش ادعاست، نه جایگزین نظام جمع‌آوری پسماند. تا زمانی که مشخص نباشد چه محصولاتی گواهی معتبر دارند، در چه شرایطی تجزیه می‌شوند و چه نهادی بر مصرف و سرنوشت آن‌ها نظارت می‌کند، عبارت «زیست‌تخریب‌پذیر» ممکن است بیش از آنکه یک تضمین محیط‌زیستی باشد، به برچسبی برای بازار تبدیل شود.

کارگروهی برای روشن‌شدن مسئولیت‌ها

پلاستیک‌های کشاورزی در نقطه تلاقی چند حوزه قرار گرفته‌اند: از تولید و عرضه محصولات پلاستیکی تا ترویج مصرف در مزارع، آموزش کشاورزان، جمع‌آوری پسماند و پیشگیری از آلودگی خاک. هرکدام از این مراحل می‌تواند متولی متفاوتی داشته باشد. اما در عمل، اگر مرز وظایف و سازوکار همکاری روشن نباشد، ممکن است هر دستگاه بخشی از مسئولیت را به دیگری ارجاع دهد و پسماند همچنان در زمین باقی بماند. سازمان حفاظت محیط‌زیست برای مواجهه با این پراکندگی مسئولیت‌ها از تشکیل یک کارگروه ویژه با حضور وزارت جهاد کشاورزی، وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی، وزارت کشور، وزارت صنعت، معدن و تجارت، سازمان ملی استاندارد و دیگر نهادهای مرتبط خبر داده است. محسن شهریاری‌مقدم می‌گوید این کارگروه قرار است از دستگاه‌های مسئول گزارش عملکرد بخواهد تا مشخص شود در سال‌های گذشته چه اقداماتی انجام داده‌اند و اجرای تکالیف قانونی در چه وضعیتی قرار دارد. به گفته او، سازمان می‌خواهد پس از دریافت این گزارش‌ها، تصویری جامع از وضعیت اقدامات دستگاه‌ها تهیه کند. بنابراین، یکی از کارکردهای مورد انتظار این کارگروه، تبدیل ادعاهای کلی درباره انجام وظایف به گزارشی مستند و قابل‌ارزیابی است. اما روشن شدن مسئولیت‌ها فقط با فهرست کردن نام دستگاه‌ها اتفاق نمی‌افتد. باید مشخص شود وزارت جهاد کشاورزی در آموزش بهره‌برداران و نظارت بر اراضی کشاورزی چه وظایفی را اجرا کرده و چه سازوکاری برای جمع‌آوری پلاستیک پس از مصرف در نظر گرفته است. همچنین باید روشن شود وزارت صمت و تولیدکنندگان چه نقشی در عرضه محصولات استاندارد و قابل‌بازیافت دارند، سازمان ملی استاندارد چگونه ادعاهای مربوط به زیست‌تخریب‌پذیری را ارزیابی می‌کند و شهرداری‌ها و دهیاری‌ها در جمع‌آوری و مدیریت پسماندهای خارج‌شده از مزارع چه جایگاهی دارند. سازمان محیط‌زیست نیز باید روشن کند نظارت بر اجرای مقررات و پیگیری آلودگی خاک چگونه به عملکرد دستگاه‌های مسئول متصل می‌شود.