خزر یا کاسپین؛ کدام نام در نقشه می‌ماند؟

12 آبان 1405، 20:57

|پیام ما| معاون اول رئیس‌جمهوری در بازدید از سازمان نقشه‌برداری کشور خواستار بررسی کارشناسی نام‌های مختلف دریای خزر و انتخاب عنوانی واحد برای استفاده در اسناد و مکاتبات رسمی شد. «محمدرضا عارف» روز سه‌شنبه، ۱۲ آبان‌ماه، با اشاره به کاربرد هم‌زمان نام‌های «خزر»، «کاسپین» و «مازندران» در منابع و رسانه‌های مختلف تأکید کرد که دولت باید پس از بررسی پیشینه تاریخی و دیدگاه‌های کارشناسی، درباره عنوانی واحد برای استفاده در اسناد و مکاتبات رسمی به جمع‌بندی برسد. این دستور در شرایطی مطرح شده که استفاده از نام «دریای کاسپین» در نقشه‌های هواشناسی صداوسیما بار دیگر بحث قدیمی درباره نام این پهنه آبی را به میان آورده است. ریشه این نام‌ها چیست و کدام‌یک به پیشینه تاریخی این دریا نزدیک‌تر است؟

نام دریای شمال ایران همواره محل بحث پژوهشگران، جغرافی‌دانان و کارشناسان تاریخ بوده است. «خزر»، «مازندران» و «کاسپین» سه عنوان شناخته‌شده برای این پهنه آبی هستند که هرکدام به بخشی از تاریخ و جغرافیای منطقه اشاره دارند. حالا «محمدرضا عارف» دستوری برای بررسی کارشناسی نام‌های مختلف دریای خزر و انتخاب عنوانی واحد برای استفاده در اسناد و مکاتبات رسمی داده است.

او با اشاره به رواج نام‌های مختلفی از جمله «دریای مازندران»، «خزر» و «کاسپین» گفت که در این زمینه دیدگاه‌های متفاوتی وجود دارد. به گفته او، برخی محققان و کارشناسان نیز در تعاملات بین‌المللی درباره استفاده ایران از عنوان «خزر» پرسش‌هایی مطرح کرده‌اند و معتقدند عنوان «کاسپین» می‌تواند مورد استفاده قرار گیرد.

عارف در این‌باره اضافه کرد: «عده‌ای از محققان خارجی به ما می‌گویند ما در تعجبیم که چرا شما نام «خزر» را استفاده می‌کنید و «کاسپین» نمی‌گویید.»

او همچنین با اشاره به اهمیت هماهنگی با کشورهای حاشیه دریای خزر تأکید کرد که با توجه به نبود اختلاف جدی میان این کشورها درباره نام‌های مورد بحث، می‌توان از ظرفیت تعامل و رایزنی‌های منطقه‌ای برای دستیابی به توافق و تثبیت عنوانی واحد بهره گرفت.

از مصوبه سال ۸۱ تا کارزار کاسپین

این نخستین‌بار نیست که موضوع یکسان‌سازی نام این پهنه آبی مطرح می‌شود. اواخر مهرماه امسال، استفاده شبکه خبر از نام کاسپین برای دریای خزر در نقشه‌های هواشناسی مورد توجه کاربران و رسانه‌ها قرار گرفت.

این اتفاق پس از سخنان «احمد کاظمی»، کارشناس مسائل سیاسی، در برنامه «قرارگاه جنگ» شبکه افق افتاد. کاظمی در این برنامه با استناد به کتاب «خزران» نوشته «آرتور کستلر» گفته بود: «نویسنده در این کتاب ادعا کرده که نیای یهودیان اشکنازی که بنیان‌گذاران اسرائیل بودند، همین یهودیان خزر هستند. امروز اسرائیل برای اینکه در منطقه حضور داشته باشد و اثبات کند که اینجا یک امپراتوری یهودی بوده، با همکاری بعضی از این کشورهای ساحلی دریای کاسپین، به‌ویژه جمهوری آذربایجان، این موضوع را جا می‌اندازد.»

براساس گزارش رسانه‌ها، در ادامه، بخش هواشناسی تلویزیون استفاده از عنوان «دریای کاسپین» را جایگزین «دریای خزر» کرد.

بااین‌حال، براساس بررسی‌های «کمیته تخصصی نام‌نگاری و یکسان‌سازی نام‌های جغرافیایی ایران»، سازمان نقشه‌برداری کشور در سال ۱۳۸۱ در جلسه‌ای تصویب کرد: «جهت جلوگیری از هرگونه سوءتفاهم احتمالی و جلوگیری از تشتت آرا در زمینه نام پهنه آبی شمال کشور، از نام «خزر» در داخل کشور و Caspian در متون خارجی، قراردادها و معاهدات بین‌المللی استفاده گردد.»

براساس توضیحات این کمیته، در منابع تاریخی بیش از ۳۵ نام مختلف برای خزر به کار رفته، اما در ۲۵۰ سال اخیر همواره از نام خزر استفاده شده است.

پس از بیش از دو دهه، طرح دوباره موضوع از سوی عارف، بحث درباره مبنای تاریخی و جغرافیایی این نام‌ها را به مرکز توجه بازگردانده است.

از سال ۱۴۰۳ نیز کارزاری با عنوان «درخواست تغییر نام دریای خزر به نام اصیل ایرانی کاسپین» در وب‌سایت کارزار در جریان است که تاکنون بیش از ۱۳ هزار امضا دریافت کرده است.

ردپای اقوام در نام یک دریا

جدل بر سر این نام به قرن‌ها پیش بازمی‌گردد. براساس گزارش سال گذشته «پیام ما» با عنوان «جدل بر سر نام بزرگ‌ترین دریاچه جهان»، «یهودی سرگردان» نامی بود که بر قوم خزرها گذاشته شد؛ قومی که در قرن دوم پیش از میلاد در قفقاز زندگی می‌کردند و مدام با حکومت‌های مرکزی ایران در کشمکش بودند. سرانجام حضورشان در ایران با هجوم مغولان پایان یافت. پس از آن، به اروپا و آمریکای شمالی مهاجرت کردند و با تغییر مذهب، یهودی شدند؛ از همین رو در تاریخ «یهودی سرگردان» نام گرفتند. حضور این قوم در حاشیه دریاچه خزر باعث شد نامشان بر این پهنه آبی باقی بماند. البته خزر تنها نامی نیست که بر این بزرگ‌ترین دریاچه جهان گذاشته شده است. این پهنه آبی، به‌واسطه حضور اقوام در حاشیه‌اش، نام‌های دیگری نیز داشته است؛ از جمله «طبرستان»، «استرآباد»، «قزوین»، «مازندران» و «کاسپین».

سال گذشته، «پیام ما» در گزارشی و در حاشیه نشست نمایش و بررسی مستند «بر کرانه‌های کاسپین» ساخته «پژمان مظاهری‌پور»، به این موضوع پرداخت. «مهرداد ملک‌زاده»، باستان‌شناس و مدیر گروه محیط‌زیستی پژوهشکده مردم‌شناسی، در آن نشست درباره پیشینه نام‌های این پهنه آبی گفته بود: «نام‌های بسیاری در طول تاریخ درازدامن پهنه آبی بر آن گذاشته شده. از هر منظری که به دریا نگاه شد، همان نام را بر آن می‌گذاشتند. مثلاً اگر در جنوب‌شرقی، در خطه باستانی گرگان، به دریا نگاه می‌کردند، هیرکانی نامیده می‌شد. اما در دوره‌ای با نام غریب دریای خزر مواجه شدیم و تصویب شد که همین نام روی آن گذاشته شود.»

به اعتقاد او، همان‌قدر که درباره نام پهنه آبی جنوب ایران، یعنی خلیج فارس، حساسیت داریم، باید به نام خزر هم حساس باشیم؛ چراکه خزرها در بیشتر طول تاریخشان دشمن ایران‌زمین بوده‌اند: «حتی یکی از معماهای تاریخ جهان هم هستند. دیانت یهود در طول تاریخ با فرازونشیب‌های زیادی همراه بود و فقط از آنِ اسباط دوازده‌گانه بنی‌اسرائیل است، اما خزرها استثنا هستند و در دوره‌ای خاخام‌های بنی‌اسرائیل تصویب کردند این قوم ترک و یهود به این دین بپیوندند.» این قوم بعدها مسیحی و پس از آن مسلمان شدند.

این باستان‌شناس دریای خزر را «کاسپی» خوانده و گفته بود «ین» پایانی آن یک غلط مصطلح است: «کاسپی نام صحیح آن است. مثل این است که «iranian» را در فارسی هم «ایرانین» بنامیم. کاسپی‌ها قومی در فلات ایران بودند. این نام در متون جغرافیایی اهلیت و اصلیت دارد و در فرانسه و آلمانی هم به این نام خوانده می‌شود؛ چراکه از سنت باستانی نام‌گذاری یونانی لاتین تبعیت می‌کنند.»

دستور تازه عارف، موضوع را از سطح بحث‌های کارشناسی و کاربردهای پراکنده رسانه‌ای به بررسی رسمی دولت کشانده است. حالا باید دید بررسی‌های کارشناسی دولت به تثبیت عنوان «کاسپین» می‌انجامد و این نام جای خود را در نقشه‌ها و مکاتبات رسمی ایران باز می‌کند.

به اشتراک بگذارید:

برچسب ها:

اسناد رسمی، تاریخ ایران، دریای خزر، دریای کاسپین، سازمان نقشه‌برداری، قوم خزر، کاسپی‌ها، محمدرضا عارف، محیط‌زیست و جغرافیا، نام‌گذاری جغرافیایی