پشت‌پرده قاچاق توله‌خرس‌های سیاه

«در فضای مجازی می‌بینیم که راکون را در اهواز می‌فروشند، خرس سیاه را در بلوچستان و افعی دم‌عنکبوتی را در جای دیگری.» این گفته طاهر قدیریان، حفاظتگر، است. به گفته او، در سازمان حفاظت محیط‌زیست مسئولی هم برای رصد فضای مجازی وجود دارد. اما همچنان مشخص نیست این مقام بودجه، امکانات یا همکارانی در اختیار دارد و در این زمینه چه می‌کند و چه فعالیت‌هایی انجام شده است.

فیلم مربوط به این توله‌خرس‌های سیاه یک ماه و نیم پیش به دست سازمان حفاظت محیط‌زیست رسید. قرار بود فرستنده فیلم یک ماه صبر کند تا ببیند قاچاقچی دستگیر می‌شود یا نه و بعد فیلم را منتشر کند. بااین‌حال، کسی که این توله‌خرس‌ها را به دام انداخته، دستگیر نشده است. «دو هفته قبل از سازمان حفاظت محیط‌زیست پیگیری کردم. به من گفتند فیلم قدیمی است. اما مهم نیست که فیلم قدیمی باشد یا نه؛ مهم این است که مسیر قاچاق قطع شود.»

به گفته قدیریان، در فیلم منتشرشده قفس‌هایی را می‌بینیم که شبیه قفس‌های کشف‌شده در بانه است. «به نظر می‌رسد ما با یک قاچاق اتفاقی مواجه نیستیم، بلکه با شبکه‌ای سازمان‌یافته سروکار داریم که کارشان قاچاق حیات‌وحش است.»

قدیریان می‌گوید: «یک فعال محیط‌زیست یا یک حفاظتگر، مانند مرتضی آریانژاد، می‌تواند مردم محلی را آموزش دهد، با مرمت سازه‌های سنتی آبخیزداری به نام دربن، زیستگاه را بهبود بخشد و با محکم‌کردن آغل‌ها تعارض را کاهش دهد؛ اما نمی‌تواند با قاچاق سازمان‌یافته مقابله کند. یک فعال محیط‌زیست توان عملیاتی مقابله با باندهای قاچاق را ندارد و این کار وظیفه سازمان حفاظت محیط‌زیست و دیگر نهادهاست.»

خرس‌ها از پاکستان به ایران قاچاق می‌شوند

مجید غضنفری، مشاور رئیس سازمان در امور شبکه‌های اجتماعی و پایش تخلفات حوزه حیات‌وحش در فضای مجازی، درباره فیلم منتشرشده در فضای مجازی می‌گوید: «این پرونده جدید نیست. در این مدت، چون بحث‌های نظامی و امنیتی زیاد شده، کشفیات افزایش یافته است.»

به گفته غضنفری، خرس‌های سیاهی که تاکنون کشف شده‌اند، از پاکستان قاچاق شده بودند. «در این کشور مراکز تکثیر و پرورش خرس سیاه به شکل مجاز و غیرمجاز وجود دارد. ضمن اینکه جمعیت خرس سیاه آنها از ایران بیشتر است. به این ترتیب، این خرس‌ها از پاکستان وارد ایران می‌شوند و در نهایت به کشورهایی مانند عراق و ترکیه ارسال می‌شوند.»

او درباره جایگاه خود در زمینه مقابله با قاچاق در فضای مجازی می‌گوید: «به‌عنوان مشاور فضای مجازی، شبکه‌های اجتماعی را پایش می‌کنم و در حوزه حیات‌وحش، موارد تخلف را بررسی می‌کنم. همچنین میان بخش‌های مختلف سازمان که به این موضوع مرتبط هستند، نقش تسهیلگر دارم. در جلسات و کارگروه‌های مرتبط هم به نمایندگی از حوزه ریاست سازمان حفاظت محیط‌زیست حضور پیدا می‌کنم.»

به گفته غضنفری، در جلسه اخیر کمیته مبارزه با قاچاق حیات‌وحش این موضوع در دستور کار قرار گرفت که عنوان «قاچاق سازمان‌یافته» برای قاچاق حیات‌وحش به کار رود. «در این شرایط، دستگاه‌های امنیتی و اطلاعاتی به این مقوله ورود پیدا می‌کنند و امکان پیدا کردن سرمنشأ فراهم می‌شود.»

نیروهای انتظامی، امنیتی و قوه قضاییه پای کار بیایند

معاون دفتر حفاظت و مدیریت صید و شکار سازمان حفاظت محیط‌زیست از تلاش این سازمان برای پیدا کردن قاچاقچی خبر می‌دهد. به گفته او، احتمال دارد همه خرس‌های کشف‌شده، به‌دلیل شباهت در اندازه و سن و…، به یک شبکه در پاکستان مربوط باشند. «در این کشور مرکز تکثیر و پرورش خرس سیاه وجود دارد. خریداران خرس‌های این مراکز عمدتاً شهروندان کشورهای آسیای جنوب شرقی هستند که از صفرا یا محصولات صفراوی این گونه در طب سنتی استفاده می‌کنند. در عراق هم مشتریانی برای این گونه وجود دارد. در سال‌های اخیر، با بهترشدن شرایط اقتصادی در این کشور، برخی خرس سیاه را به‌عنوان حیوان خانگی نگه می‌دارند.»

معصومه صفایی از مکاتبه با وزارت تغییر اقلیم و محیط‌زیست پاکستان خبر می‌دهد. در این مکاتبه از مدیران و مسئولان پاکستانی خواسته شده است درباره مرکز یا مراکز قاچاق این گونه بررسی کنند و نتیجه را به ایران اطلاع دهند. «با وزارت اطلاعات و فرمانده کل نیروی انتظامی کشور هم مکاتبه کردیم. از وزارت اطلاعات خواستیم به لحاظ امنیتی به مسئله ورود کند و از نیروی انتظامی خواستیم درباره خرس سیاه اطلاع‌رسانی لازم را داشته باشد. نیروی انتظامی طی مکاتبه‌ای این موضوع را به همه زیرمجموعه‌های خود ابلاغ کرد تا در مرزبانی‌ها و گشت‌های کنترل، درباره این گونه حساسیت ایجاد شود. به‌علاوه، در قالب کمیته ملی مبارزه با قاچاق حیات‌وحش، از ستاد مبارزه با قاچاق کالا و ارز درخواست جلسه کردیم.»

معاون دفتر حفاظت و مدیریت صید و شکار سازمان حفاظت محیط‌زیست از برگزاری جلسه‌ای در هفته‌های اخیر با حضور ۴۰ مقام مسئول از دستگاه‌های مختلف، در سالن سرو سازمان حفاظت محیط‌زیست در پردیسان و با موضوع قاچاق حیات‌وحش خبر می‌دهد. به گفته صفایی، نمایندگانی در سطح مدیر و معاون از پلیس فرودگاه، گمرک، دادگستری، تعزیرات حکومتی، معاونت حقوقی ریاست‌جمهوری، دامپزشکی، جهاد کشاورزی، شیلات و منابع‌طبیعی در این جلسه حضور داشتند و از آنها خواسته شد به هر طریقی که می‌توانند، برای مقابله با قاچاق حیات‌وحش همکاری کنند. «یکی از نکات مهم مطرح‌شده در این جلسه، روش تنظیم صورت‌جلسه‌های ضابطان بود. آنها نکات مهمی را برای تشکیل پرونده قضایی مطرح کردند؛ ازجمله اینکه صورت‌جلسه به چه شکلی تنظیم شود تا پرونده از یک تخلف ساده به قاچاق و جرم سازمان‌یافته تغییر پیدا کند.»

به گفته صفایی، این موارد پس از جلسه مکتوب و به کمیته ملی مبارزه با قاچاق حیات‌وحش ابلاغ شده است تا آن را به مراجع ملی نظامی و انتظامی اعلام کنند. «جلسه با وزارت اطلاعات درباره فضای مجازی هم در دستور کار قرار دارد. در حال حاضر به صاحبان صفحات مجازی که گونه‌ها را خریدوفروش می‌کنند، دسترسی نداریم. تنها کاری که در این شرایط از ما برمی‌آید، بستن این صفحات است. در جلسه از آنها درخواست می‌کنیم که در شناسایی صاحبان این صفحات به ما کمک کنند.»

معاون دفتر حفاظت و مدیریت صید و شکار سازمان حفاظت محیط‌زیست همچنین از جلسه‌ای با پلیس امنیت اقتصادی درباره خرس سیاه خبر می‌دهد. «در هفته جاری، اداره کل مرکز عملیات مبارزه با قاچاق کالا و ارز هم جلسه‌ای ویژه خرس سیاه برگزار می‌کند.»

صفایی قاچاق حیات‌وحش را پس از مواد مخدر و اسلحه، سومین قاچاق پرسود جهان می‌داند. به گفته او، این قاچاق ساختاری پیچیده و گردش مالی بالایی دارد و مقابله با آن از عهده سازمان حفاظت محیط‌زیست با چهار نیرو خارج است. به‌علاوه، از آنجا که خرس‌های سیاه در مبادی ورودی و خروجی شهرها کشف می‌شوند، مقابله با قاچاق آنها از طریق محیط‌بانان استان‌های مختلف هم امکان‌پذیر نیست. «باید نیروهای انتظامی، امنیتی و قوه قضاییه پای کار بیایند.»

پس از پیدا شدن چند توله‌خرس، بحث درباره اینکه مبدأ قاچاق ایران است یا پاکستان، مطرح شد و قرار شد بررسی ژنتیکی روی آنها انجام شود. صفایی می‌گوید نتایج این مطالعات هفته آینده اعلام می‌شود. «احتمال زیادی می‌دهیم که به‌واسطه سن و اندازه مشابه خرس‌های سیاه و جمعیت بیشتر این گونه در پاکستان، مبدأ قاچاق این کشور باشد. اما تا نتایج آزمایش ژنتیک به دست ما نرسد، نمی‌توانیم به‌طور قطعی بگوییم همه توله‌های کشف‌شده از این کشور آمده‌اند.»