دوچرخه از بعد اجتماعی

از فواید دوچرخه‌سواری برای سلامتی بسیار شنیده‌ایم؛ اینکه، برای مثال، باعث کاهش فشار خون و تعدیل قند خون می‌شود، سوخت‌وساز را افزایش می‌دهد، عملکرد گوارش را بهبود می‌بخشد و کیفیت خواب را ارتقا می‌دهد. اما آنچه در این نوشتار مطرح می‌شود، بعد اجتماعی و روانی دوچرخه و دوچرخه‌سواری و وجه تمایز آن از خودرو و موتور و راندن هر وسیله مشابه دیگری است.

دوچرخه‌سوار همچون سایر اقشار جامعه، در طبقه‌بندی خاص خود جای می‌گیرد و مورد قضاوت اجتماعی قرار می‌گیرد. دوچرخه را می‌توان حد فاصل عابر پیاده و خودرو دانست؛ نه کندی عابر را دارد و نه سرعت و شتاب خودرو را. همچنین، کمتر همچون خودرو ــ به‌ویژه در ایران ــ وسیله تأمین معاش و کسب درآمد است. دوچرخه، برخلاف دیگر وسایل موتوری، محدودیت کمتری برای تردد، به‌ویژه در بافت متراکم قدیم شهری، دارد. در تعامل بسیار بیشتری با عابر پیاده است و آن وحشت و نارضایتی را برنمی‌انگیزد. علت اصلی آن نیز بی‌خطر بودن آن است. تاکنون گزارشی از مرگ ناشی از آن دریافت نشده است.

دوچرخه‌سواری در پی ایجاد طبقه متمایز و برتر اجتماعی نیست؛ یعنی این وسیله برای اعمال قدرت و ایجاد جایگاه اجتماعی ویژه ساخته نشده است. دقیقاً برعکس خودرو، به‌ویژه انواع خارجی و شاسی‌بلند آن، که رنگ‌وبوی دیکته‌کردن و اعلام تعلق به طبقه‌ای خاص را می‌دهد. همچنین، برخلاف ایران، وسیله سرمایه‌گذاری هم محسوب نمی‌شود؛ نه همچون خودرو و خانه افزایش قیمت نجومی دارد و نه کالایی امن برای نگهداشت است، چون همه‌چیز دوچرخه در معرض تهدیدی دائم و زودگذر است. هم به‌راحتی سرقت می‌شود و پیگیری آن تقریباً محال است و هم جان سوار آن همواره در معرض خطر تصادف قرار دارد. پس پر واضح است که دوچرخه بسیار بیشتر در سمت عابر پیاده ایستاده است تا در سمت خودروهای سرمایه‌ای ویرانگر. حتی بعد سرمایه فرهنگی و محیط‌زیستی آن، از دید ناظران، بر جنبه اقتصادی آن فزونی دارد.

هدف از این نوشتار، نفی نوآوری و ابزار نیست. چه‌بسا دوچرخه نیز دست‌ساخته بشر است؛ اما نکته این است که فواید و مضرات اختراعات بشر همه به یکسان نبوده و نیستند و جای دارد درباره نگهداشت برخی و کاهش و حذف برخی دیگر تأمل کرد. مثلاً زمانی سرب نیاز انسان بوده و در زمانی دیگر برای او مضر شناخته شده و باید کنار گذاشته شود. همین رویکرد باید تا حد امکان درباره انرژی هسته‌ای و خودرو نیز صورت گیرد.

استفاده از دوچرخه بعد روانی نیز دارد. با توجه به آسیب‌پذیر بودن، ملزم به دقت و توجه کامل به اطراف و استفاده از تمامی حواس پنج‌گانه هستید؛ چون اشتباه اول می‌تواند اشتباه آخر باشد. با توجه به قوانین خودرو‌محور، حق تقدم همیشه با دیگران است و در این خصوص نیازی به چالش و اعتراض ندارید. دوچرخه‌سواری می‌تواند بزرگ‌ترین مانع ایجاد حس خودبزرگ‌بینی و توهم قدرت باشد؛ این موضوع به ضعف ساختاری دوچرخه، به‌ویژه در مقابل خودروهای چهارچرخ، بازمی‌گردد.

دوچرخه فرهنگ‌ساز و قابل احترام است. این را می‌توان از نگاه دیگران فهمید؛ آنان نیز دوچرخه را تحسین می‌کنند، ولی به‌خاطر نبود زیرساخت و جدیت در استفاده از آن، به سمت استفاده از آن نرفته‌اند. از همه مهم‌تر، از ترس ازدست‌دادن جایگاه اجتماعی خود که در حصار خودرو پناه می‌گیرد، به آن تمایل ندارند.

دوچرخه آشتی دوباره انسان با ابزار است، بدون ایجاد تهدید. این وسیله می‌تواند بازگشت به گذشته‌ای نه‌چندان دور و همراه با حسی نوستالژیک باشد. می‌تواند حس تکبر بیمارگونه و مخربِ نوع مدرنش را برای مدتی محو کند، توجه ما را بیشتر به اطراف و جاذبه‌ها جلب کند و استرس و تنش دنیای جدید را با تحرکی که ایجاد می‌کند، کاهش دهد. از همه مهم‌تر، فاصله‌ای را که خودرو میان انسان‌ها ایجاد کرده است، دوباره به حداقل برساند.

دنیای مجازی نشان داده است که آن‌چنان‌که باید، نمی‌تواند روابط اجتماعی مورد نیاز انسان را فراهم کند. پس نیاز داریم دوباره در کنار هم باشیم و سرشت خود را از نو بسازیم. انسان مدرن تنها و تنها‌تر می‌شود؛ این حس به‌سرعت به اضطراب، خشم و حس دورماندگی منتهی می‌شود.

نگاه خوش‌بینانه و تند به نوآوری را کنار می‌گذاریم و آنچه را در حال روی‌دادن است، می‌نگریم. ما محتاج و وابسته تمام‌عیار به زیست‌بوم و اجتماع هستیم. آنچه مخل آن است، باید محدود و منع شود. بدون شک، خودروها در حال ایفای نقشی ویرانگر هستند. در نهایت، حتی روزی نیاز پیدا می‌کنیم که سرعت شتابان و بی‌رحم مکانیکی موجود را کم کنیم و دوباره به درشکه و چهارپایان روی آوریم. آن‌ها نه باعث تصادف می‌شوند، نه جان کسی را می‌گیرند و نه آلایندگی دارند؛ اما اگر از این نگاه گذشته‌محور بگذریم، در حال حاضر تنها ابزار جابه‌جایی درون‌شهری انسانی و مطمئن ما دوچرخه است. دوچرخه حلقه مفقوده شهرهای سبز و کم‌تنش ماست.