یک قدم مانده به شمارش استاندارد

پنج سال پیش، «مطهره حکیمی‌نژاد» و «محمدرضا کشفی» به‌همراه دو نفر دیگر، برای پایش جمعیت پرندگان مهاجر سفری به گیلان داشتند. حکیمی‌نژاد به یاد دارد که آن روز، تنها در دو ساعت، بیش از هزار عقاب و ۲۰۰ دال معمولی از بالای سرشان عبور کردند. همین اتفاق انگیزه‌ای شد تا آن‌ها پروژه شمارش شکاری‌ها را در تالش آغاز کنند. به گفته حکیمی‌نژاد، آن‌ها در سال ۱۴۰۳، یعنی نخستین سال شمارش، این کار را به‌مدت ۴۶ روز انجام دادند. سال بعد، تعداد روزها را به ۸۷ رساندند؛ بااین‌حال، در روزهای آخر تعداد شکاری‌ها به صفر رسید و چند روزی را به آموزش و آشنایی با جوامع محلی اختصاص دادند. امسال نیز پروژه به‌مدت ۶۰ روز و با هدف شناخت بهتر منطقه و الگوی مهاجرت اجرا می‌شود.

حضور داوطلبان در چنین پروژه‌هایی، چه افراد متخصص و مجهز و چه علاقه‌مندان، حیاتی است. به گفته حکیمی‌نژاد، این موضوع به‌ویژه در زمان اوج عبور شکاری‌ها بیشتر احساس می‌شود. او می‌گوید: «یکی از دغدغه‌های ما این است که در زمان اوج مهاجرت، وقتی هزاران پرنده در مدت کوتاهی عبور می‌کنند، تعدادمان کم باشد. آن‌وقت چطور با چهار نفر می‌توانیم آمار دقیقی از گونه‌هایی که رد می‌شوند داشته باشیم؟»

سال اولی که قرار بود پروژه شمارش شکاری‌ها در تالش برگزار شود، کارگاه مفصلی برای آشنایی با شناسایی پرندگان شکاری تشکیل شد و بسیاری از شرکت‌کنندگان آن کارگاه در پروژه شرکت کردند. سال بعد، اغلب شرکت‌کنندگان از طریق معرفی شرکت‌کنندگان سال‌های پیش و فیلم‌ها و تصاویری که از پروژه در شبکه‌های اجتماعی به اشتراک گذاشته شده بود، جذب آن شدند. برای شمارش امسال هم شبکه‌های اجتماعی مرجع اصلی اطلاع‌رسانی و جذب داوطلبان بودند. حکیمی‌نژاد می‌گوید: «شرکت‌کنندگان تجربه‌شان را از طریق بسترهای مختلف به اشتراک می‌گذارند. همین باعث می‌شود گروه دیگری مشتاق پیوستن به پروژه شوند.»

خبری از کمک‌های سازمان محیط‌زیست نیست

داوطلبان پروژه در سال اول حدود ۷۰ تا ۸۰ نفر بودند و سال دوم این تعداد به ۱۰۰ تا ۱۲۰ نفر رسید. درباره امسال هنوز عدد دقیقی مشخص نیست. بااین‌حال، تأثیر شرایط اقتصادی بر تأمین هزینه‌های پروژه روشن است. به‌علاوه، امسال هم خبری از کمک سازمان حفاظت محیط‌زیست نیست. حکیمی‌نژاد می‌گوید: «سال قبل سازمان محیط‌زیست به پروژه کمک کرد و خیال ما بابت اقامت و تأمین غذای تیم راحت بود. حتی توانستیم کارهای جانبی انجام دهیم. به مدارس ابتدایی شهر «حویق» که شمارش را آنجا انجام می‌دادیم، رفتیم و درباره پرندگان مهاجر صحبت کردیم. همچنین مجموعه‌گفت‌وگوهایی با شکارچیان محلی داشتیم و با برخی از اعضای انجمن‌های محلی، برای دیدن پرندگان به تالاب‌های منطقه رفتیم.»

در غیاب منابع مالی، تأمین هزینه‌های پروژه شمارش پرندگان شکاری در تالش به عهده کسانی است که برای شکاری‌نگری به تالش می‌روند. مبلغ اندکی را هم از طریق فروش تی‌شرت و برچسب‌هایی با طرح پرندگان شکاری تأمین می‌کنند. همین موضوع شرایط را برای برگزارکنندگان دشوار کرده است. آن‌ها ناچار بودند پیش از آغاز شمارش، اقامتگاه را به‌طور کامل رزرو کنند و برای تی‌شرت هم پیش‌پرداخت بپردازند. حکیمی‌نژاد می‌گوید: «شاید کم‌کم در طول پروژه هزینه‌هایی که کردیم برگردد و شاید هم نه. شرایط دشواری است. نمی‌دانیم کمک‌های مردمی چقدر خواهد بود، ولی باید کار را انجام می‌دادیم.»

داده‌هایمان را هر روز منتشر می‌کنیم

در فصل مهاجرت، چند هزار عقاب، دال، سنقر و دیگر پرندگان شکاری از آسمان تالش عبور می‌کنند. حکیمی‌نژاد و همکارانش مشاهداتشان را هر روز ثبت و منتشر می‌کنند. در نهایت، داده‌های تجمیعی هم در سایت قرار می‌گیرد؛ از جمله اینکه در دوره شمارش چه گونه‌هایی را با چه تعدادی دیده‌اند. او می‌گوید: «اپلیکیشنی هم داریم که نتایج شمارش را در آن قرار می‌دهیم و هر کسی، چه علاقه‌مند، چه متخصص و چه محقق، در هر جای دنیا می‌تواند به آن دسترسی داشته باشد. نتایج شمارش امسال و سال پیش نیز در وب‌سایت ما قابل مشاهده است.»

بااین‌حال، نتایج شمارش هنوز نمی‌تواند مبنای تصمیم‌های حفاظتی قرار گیرد. آن‌ها امکان شمارش استاندارد را ندارند و در غیاب این شیوه نمی‌توان نتیجه گرفت که جمعیت گونه‌ای کم یا زیاد شده است. به گفته حکیمی‌نژاد، در شمارش استاندارد تعداد نفرات و تجهیزات یکسان است و همین رویه ثابت امکان مقایسه را فراهم می‌کند. بااین‌حال، شمارش آزمایشی آن‌ها تاکنون داده‌های ارزشمندی در اختیارشان گذاشته است. برای مثال، این شمارش‌ها نشان می‌دهد که ایران یکی از شرقی‌ترین کریدورهای مهاجرت دال قهوه‌ای است. در تنگه جبل‌الطارق و اسپانیا چند هزار فرد از این گونه دیده شده‌اند و داوطلبان پروژه در تالش هم سال گذشته چند هزار دال قهوه‌ای مشاهده کرده‌اند. به‌علاوه، آن‌ها جمعیت خوبی از سنقرها، عقاب صحرایی و عقاب شاهی را مشاهده کرده‌اند. حکیمی‌نژاد می‌گوید: «گرچه ما هنوز به شمارش استاندارد نرسیده‌ایم، داده‌های موجود حداقل جمعیت، نقطه عبور، زمان شروع و پایان و اوج مهاجرت هر گونه را نشان می‌دهند. این داده‌ها همچنین یعنی پروژه شمارش شکاری‌ها در تالش ارزش وقت گذاشتن را دارد.»

به گفته حکیمی‌نژاد، استانداردشدن پروژه زمانی محقق می‌شود که آن‌ها بتوانند منابع مالی پایدار داشته باشند و بدانند هر سال برای اجرای آن بودجه دارند. او می‌گوید: «تجهیزات و تعداد نفرات ثابت، پیش‌نیاز شمارش استاندارد است.»

در نبود چنین ثباتی و در شرایط اقتصادی و اجتماعی کنونی، پروژه هم در تجهیزات مشکل دارد، هم در تعداد نفرات و هم در دسترسی به متخصصان. همین موضوع باعث جابه‌جایی روزهای شمارش در سال‌های مختلف می‌شود. بااین‌حال، تیم پروژه شمارش شکاری‌ها در تالش تلاش می‌کند شرایط را طوری مدیریت کند که نتیجه بهینه‌ای بگیرد. حکیمی‌نژاد می‌گوید: «ما به‌واسطه علاقه شخصی این کار را می‌کنیم. اما در چنین پروژه‌هایی باید داوطلبان جایگزین شوند. فرض بگیرید تیم کنونی تا پنج تا ۱۰ سال دیگر این کار را انجام دهد؛ بالاخره این افراد باید با افراد جوان‌تر جایگزین شوند. پس از آن باید افراد دیگری پروژه را پی بگیرند. هرچند امیدواریم، در این شرایط نمی‌دانم این موضوع چقدر محقق می‌شود.»

شرایط اجتماعی و اقتصادی ما را از شمارش استاندارد دور کرد

«علی موسوی» عضو تیم اجرایی پروژه شمارش شکاری‌ها در گلوگاه است. امسال هفتمین سالی است که او برای این پروژه به تپه‌های «بردنا» در گلوگاه می‌رود. بااین‌حال، او و تیم داوطلبان همراهش پس از این سال‌ها هنوز نتوانسته‌اند به شمارش استاندارد برسند. دلیلش هم مشکلات مالی و کمبود بودجه است. او می‌گوید: «توقع ما این بود که پس از شش سال شمارش آزمایشی، در سال هفتم به شمارش استاندارد برسیم، اما با توجه به شرایط اقتصادی کشور باز هم نتوانستیم این کار را انجام دهیم.»

اگر آن‌ها امکان شمارش استاندارد را داشتند، می‌توانستند داده‌های قابل‌اطمینانی از جمعیت و بوم‌شناسی جمعیت پرندگان شکاری که از جنوب‌شرقی دریای خزر عبور می‌کنند، به دست آورند. حالا آن‌ها با وضعیتی پیچیده مواجه شده‌اند. درباره گلوگاه پرسش خاصی ندارند که در این شش سال پاسخ آن را به دست نیاورده باشند؛ از سوی دیگر، امکان شمارش استاندارد هم فراهم نیست. در نتیجه، موسوی و همکارانش بازه زمانی شمارش را به یک ماه محدود کردند. او می‌گوید: «یکی از کارهایی که در شمارش آزمایشی انجام می‌دهیم، آموزش بچه‌ها یا تیم اجرایی و داوطلب‌هاست.»

تیم پروژه شمارش شکاری‌ها در گلوگاه همچنین تلاش می‌کند حضور داوطلبان را حفظ کند. این کار در شرایط اقتصادی و تورم بسیار دشوار است. آن‌ها ناچار شدند، مانند پروژه شمارش شکاری‌ها در تالش، اقامتگاه را رزرو و با حداقل قیمت در اختیار داوطلبان قرار دهند. این در حالی است که میزان کمک‌های مردمی به‌شدت کاهش یافته و خبری از کمک یا حمایت سازمان حفاظت محیط‌زیست هم نیست. موسوی می‌افزاید: «تلاش ما این بوده که کمک کنیم افراد بیشتری جذب شوند. هر فرد خون تازه‌ای در رگ این پروژه‌های داوطلبانه است و بدون آن‌ها استمرار از دست می‌رود.»

قیمت هر دلار از ۲۵۰ هزار تومان گذشته است. از نگاه موسوی، هر افزایشی در نرخ ارز به این معناست که امکان شمارش استاندارد کمتر و کمتر می‌شود. او می‌گوید: «ما برای شمارش استاندارد باید تجهیزات داشته باشیم. زمانی که دلار ۶۰ هزار تومان بود، ما با ۶۰۰ میلیون تومان می‌توانستیم پنج اسکوپ تهیه کنیم و حالا همان عدد به چند میلیارد تومان رسیده است. به این ترتیب، ما هر بار از شمارش استاندارد دور و دورتر می‌شویم.»

به گفته موسوی، زمانی که پروژه در حال انجام شمارش استاندارد است، داوطلبان برای اجرای برنامه انگیزه دارند. او می‌گوید: «در این قالب، شما یک فعالیت مشخص، منظم و کنترل‌شده دارید و به داده‌های قابل‌انتشار می‌رسید که هم نقش مطالعاتی دارند و هم نقش حفاظتی.»

مقاله‌مان را بعد از شش سال منتشر می‌کنیم

پروژه شمارش شکاری‌ها در گلوگاه امسال به‌احتمال زیاد داده‌هایش را در قالب یک مقاله منتشر می‌کند. موسوی می‌گوید: «کار ما اولین شمارش منسجم پرندگان شکاری در ایران و منطقه جنوب‌شرق دریای خزر است. بنابراین داده‌های آن اهمیت دارد و فکر می‌کنم توجه همه را در عرصه بین‌الملل جلب کند. شاید با انتشار این داده‌ها امکان دریافت کمک‌های بین‌المللی برای ما فراهم شود.»

روی تپه‌های بردنا و در تالش، داوطلبان در حال شمارش پرندگان شکاری هستند که از آسمان ایران می‌گذرند. با عبور هر عقاب، سنقر، دال و پرنده دیگری، یکی از داوطلبان دکمه شمارنده را فشار می‌دهد تا گذر آن را ثبت کند. بااین‌همه، خلأ شمارش استاندارد همچنان باقی است.