سالمندی فعال و شاد؛ ضرورت‌های جمعیتی، سیاست‌گذاری‌ها و راهکارهای اجرایی در ایران

روند جمعیتی و ضرورت بازتعریف مفهوم سالمندی

بر اساس روندهای جمعیتی، سهم سالمندان از جمعیت ایران که در حال حاضر حدود ۱۳ درصد است، در سال ۱۴۳۰ به حدود ۳۳ درصد خواهد رسید. این تحول جمعیتی موجب شده است رویکرد به دوران سالمندی از مرحله‌ای منفعل و توأم با وابستگی، به دوره‌ای فعال، اثرگذار و مشارکت‌محور در سطح خانواده و جامعه تغییر یابد. تحقق این هدف به شاخص‌هایی نظیر توانمندی اقتصادی، سلامت جسمی و روانی، مشارکت اجتماعی و احساس امید وابسته است.

مؤلفه‌ها و تفاوت‌های سالمندی فعال و موفق

مهین نوروزی، رئیس گروه سالمندان سازمان بهزیستی کشور، با استناد به تعریف سازمان بهداشت جهانی (WHO)، سالمندی فعال را فرآیند بهینه‌سازی فرصت‌ها برای سلامت، مشارکت و امنیت با هدف ارتقای کیفیت زندگی افراد با افزایش سن عنوان کرد. بر این اساس:

• سلامت: فراتر از نبود بیماری، شامل حفظ عملکردهای جسمی و شناختی، پیشگیری و دسترسی به مراقبت‌های بهداشتی است.
• مشارکت: استمرار حضور در عرصه‌های اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی، خانوادگی و فعالیت‌های داوطلبانه.
• امنیت: تأمین امنیت مالی، فیزیکی و اجتماعی به‌منظور حفظ کرامت و دسترسی به مراقبت‌های لازم.

به گفته نوروزی، «سالمندی موفق» یک وضعیت مطلوب (مانند احتمال پایین بیماری و عملکرد شناختی بالا) را توصیف می‌کند، در حالی که «سالمندی فعال» فرآیند سیاست‌گذاری و توانمندسازی است که جامعه و فرد را به آن نتیجه می‌رساند. همچنین استقلال در امور روزمره، حفظ پیوندهای عاطفی، سبک زندگی سالم و احساس تأثیرگذاری، ویژگی‌های بنیادین سالمند شاد و فعال به شمار می‌روند.

وظایف حاکمیتی در توسعه زیرساخت‌ها و حمایت‌های مالی

بر اساس اعلام رئیس گروه سالمندان بهزیستی، اقدامات حاکمیتی برای پشتیبانی از سالمندان شامل موارد زیر است:

• اسناد بالادستی و چارچوب‌های قانونی: تصویب «سند ملی سالمندان»، «سند اقتصاد سالمندی» و «لایحه دفاع از حقوق سالمندان».
• تأمین منابع مالی: تخصیص بودجه‌های پایدار و پرداخت یارانه‌های حمایتی، از جمله پرداخت یارانه تا سقف ماهانه ۱۳ میلیون تومان برای هر سالمند در دهکده‌های سالمندی.
• مناسب‌سازی محیطی و خدمات تخصصی: توسعه شهرهای دوستدار سالمند، مناسب‌سازی حمل‌ونقل و فضاهای عمومی، ایجاد دهکده‌های سلامت و رفاه، راه‌اندازی میز خدمت و پیشخوان سالمندی، ادغام مراقبت‌ها در شبکه بهداشتی و تعهد به تربیت ۳ هزار مشاور روانشناس در حوزه سالمندی.

نقش خانواده و جوامع محلی در ارتقای کیفیت زندگی سالمندان

تحقق سالمندی شاد نیازمند تغییر نگرش فرهنگی در جامعه از «دوره افول» به «فرصت»، آموزش‌های مدرسه‌ای و برگزاری رویدادهایی نظیر «هفته ملی سالمندان» (چهارم تا دهم مهرماه ۱۴۰۵) است. تقویت پیوندهای بین‌نسلی، ایجاد کانون‌ها، پاتوق‌های محلی و بسترسازی برای فعالیت‌های داوطلبانه سالمندان، از عوامل اصلی پیشگیری از تنهایی و ارتقای نشاط اجتماعی به شمار می‌آیند.