تلفات جاده‌ای حیات‌وحش یکی از مهم‌ترین عوامل کاهش تنوع زیستی و تهدیدی جدی برای گونه‌های جانوری در ایران محسوب می‌شود. جاده‌های برون‌شهری در دو دهه گذشته آخرین مسیر زندگی حیوانات بسیاری بوده‌اند. مرور مطالعات منتشرشده درباره تلفات جاده‌ای حیات‌وحش در دو دهه گذشته، ۲۴۲۵ مورد تلفات مهره‌داران را ثبت کرده است.

این یافته‌ها در مقاله پژوهشی «بررسی مقدماتی وضعیت تنوع زیستی در تلفات جاده‌ای ایران: تحلیل تجمیعی داده‌های انتشاریافته تلفات مهره‌داران (۱۳۸۴ـ۱۴۰۳)» نوشته رضا حکیمی و روشنا بهباش منتشر شده است. این پژوهش با هدف بررسی وضعیت تنوع زیستی در تلفات جاده‌ای و شناسایی الگوهای گونه‌ای و جغرافیایی این تلفات انجام شده و در شماره شهریور ۱۴۰۵ نشریه «علوم و تکنولوژی محیط زیست» به چاپ رسیده است.

جزئیاتی از گونه‌های تلف‌شده

الگوی کلی تصادفات نشان می‌دهد گونه‌های ساکن در زیستگاه‌های جنگلی و نیمه‌جنگلی و گونه‌هایی که تحرک بالایی دارند و برای جست‌وجوی غذا در مناطق مختلف رفت‌وآمد می‌کنند، بیشتر در معرض تصادفات قرار می‌گیرند. خانواده‌های سگ‌سانان با ۴۱٫۴۰ درصد، گرازسانان با ۱۴٫۸۰ درصد، گربه‌سانان با ۹٫۹۴ درصد، گاوسانان با ۵٫۹۸ درصد و راسوئیان با ۴٫۷۴ درصد، بیشترین سهم را از تلفات جاده‌ای به خود اختصاص داده‌اند.

در میان خانواده‌های جانوری، سگ‌سانان بیشترین سهم را از تلفات ثبت‌شده دارند. تلفات این خانواده در ۲۶ استان گزارش شده است. به نوشته پژوهش، گستردگی حضور سگ‌سانان و هم‌پوشانی زیستگاه برخی گونه‌های آنها با محیط‌های انسانی می‌تواند خطر برخورد با خودروها را افزایش دهد. روباه و شغال از جمله گونه‌هایی هستند که در این زمینه مورد اشاره قرار گرفته‌اند.

گرازسانان با وجود تعداد نسبتاً کم مشاهدات، سهم بالایی از تلفات را به خود اختصاص داده‌اند. فعالیت شبانه، حرکت گروهی و عبور جاده‌ها از نزدیکی یا درون زیستگاه‌هایی مانند جنگل‌ها، اکوسیستم‌های آبی، نیزارهای انبوه و زمین‌های کشاورزی، از عواملی هستند که در پژوهش برای توضیح این میزان تلفات مطرح شده‌اند. وجود لاشه و باقی‌مانده مواد غذایی در نزدیکی جاده‌ها هم می‌تواند احتمال حضور این جانوران در حاشیه جاده را افزایش دهد.

گربه‌سانان نیز با ۹٫۹۴ درصد از تلفات در رتبه سوم قرار دارند و موارد تلفات آنها در ۲۸ استان گزارش شده است. به نوشته پژوهش، نیاز این جانوران به قلمروهای وسیع و فعالیت شبانه برای شکار می‌تواند احتمال مواجهه آنها با جاده‌ها را افزایش دهد.

رتبه چهارم تلفات جاده‌ای ایران، با حدود ۵٫۹۸ درصد، مربوط به خانواده گاوسانان از راسته زوج‌سمان است. با وجود تعداد نسبتاً کم مشاهدات، تلفات مربوط به این خانواده بالاست. گونه‌های این خانواده، مانند بزها و قوچ‌ها، احتمالاً علاوه بر جاده‌های مناطق کم‌ارتفاع، به‌دلیل عبور از جاده‌های مناطق کوهستانی و مرتفع هم در معرض خطر تصادفات جاده‌ای قرار دارند.

در خانواده خدنگ‌سانان هم تعداد تلفات نسبت به مشاهدات بالا گزارش شده است. حرکت در نزدیکی سطح زمین و عبور از جاده‌ها برای جابه‌جایی یا جست‌وجوی غذا از عواملی است که می‌تواند خطر برخورد را افزایش دهد. در خانواده راسوئیان هم شنگ و راسو از جمله گونه‌هایی هستند که تلفات جاده‌ای آنها بالا گزارش شده است. جثه کوچک و عبور از جاده برای جست‌وجوی غذا از عوامل احتمالی این تلفات عنوان شده‌اند.

در میان خانواده‌های دیگر، خرگوشان با حدود ۴٫۷ درصد در رتبه ششم و خارپشتان با حدود ۴٫۷۵ درصد در رتبه هشتم قرار دارند. تحرک بالا و زندگی در مناطق باز درباره خرگوشان و جثه کوچک، سرعت پایین و فعالیت شبانه درباره خارپشتان، از عواملی هستند که در پژوهش برای افزایش خطر تلفات این جانوران مطرح شده‌اند. پژوهش همچنین خارپشت، گربه وحشی و خرگوش را به‌دلیل فراوانی محلی بالا و رفتار شبانه، از گونه‌هایی می‌داند که بیشتر در معرض تصادفات جاده‌ای قرار دارند. تشی‌ها هم با حدود ۲٫۱ درصد از تلفات در رتبه نهم قرار گرفته‌اند و حرکت کند آنها احتمال برخورد با خودروها را افزایش می‌دهد. سنجاب‌ها با ۱٫۷۷ درصد در رتبه دهم قرار دارند و عبور جاده‌ها از میان مناطق جنگلی و مسیرهای بین درختان از عوامل افزایش خطر تلفات آنهاست.

تلفات خرس‌ها در مقایسه با برخی خانواده‌ها کمتر است، اما این خانواده در رتبه یازدهم قرار گرفته است. پژوهش با توجه به محدود بودن جمعیت خرس‌ها در ایران، این میزان تلفات را نگران‌کننده می‌داند. درباره موش‌ها، دوپاها و عقاب‌سانان نیز تعداد موارد ثبت‌شده پایین است. اندازه کوچک جانوران یا احتمال ثبت نشدن همه موارد می‌تواند در پایین بودن تعداد گزارش‌ها نقش داشته باشد. درباره عقاب‌سانان نیز ارتفاع پرواز احتمال برخورد با خودروها را کاهش می‌دهد. از خانواده کلاغان حدود یک درصد از تلفات گزارش‌شده در دو استان ثبت شده و ۳۶ نمونه از جغدها نیز در میان موارد تلفات قرار داشته‌اند. در اسب‌سانان هم با وجود پایین بودن تعداد تلفات، پژوهش بر اهمیت از دست رفتن حتی یک فرد گور ایرانی با توجه به وضعیت جمعیتی و حفاظتی آن تأکید کرده است. از خانواده مارهای غیرسمی و مارهای شنی هم هر کدام یک مورد و از خانواده افعیان ۹ مورد تلفات گزارش شده است. خزیدن روی سطح جاده، گرماگیری روی آسفالت و حرکت کند از عوامل احتمالی افزایش خطر برخورد با خودروها عنوان شده‌اند.

گونه‌های فهرست سرخ IUCN در میان تلف‌شده‌ها

از حدود ۴۰ گونه شناسایی‌شده در میان تلفات جاده‌ای، حدود ۲۲٫۵ درصد (حدود ۹ گونه) در فهرست سرخ IUCN در وضعیت آسیب‌پذیر و بالاتر قرار دارند؛ از جمله یوزپلنگ آسیایی، گور ایرانی، پلنگ، کفتار، خرس سیاه و پازن.

این پژوهش می‌افزاید: «برخی گونه‌ها مانند گربه پالاس و گربه شنی در فهرست سرخ IUCN در وضعیت کمترین نگرانی معرفی شده‌اند، اما طبق طبقه‌بندی حفاظتی مهره‌داران کشور، گونه‌های در خطر انقراض به حساب می‌آیند. بنابراین اگر حدود ۹ گونه‌ای که در سطح ملی حمایت‌شده محسوب می‌شوند هم در نظر گرفته شوند، حدود ۲۰ گونه در سطوح حفاظتی مختلف در فهرست گونه‌های تلف‌شده حضور دارند. تأثیر تلفات جاده‌ای بر بدتر شدن سطح حفاظتی گونه‌ها را نباید نادیده گرفت. در برخی گونه‌ها، تلف شدن یک فرد هم می‌تواند اثر منفی زیادی بر بقای جمعیت آن گونه داشته باشد.»

جغرافیای تلفات جاده‌ای

بررسی شاخص‌های تنوع گونه‌ای نشان داد که تلفات جاده‌ای در چهارمحال‌وبختیاری بیشتر روی چند گونه خاص متمرکز بوده است، در حالی که خوزستان بیشترین تنوع گونه‌های تلف‌شده را داشته است. در شاخص‌های بررسی‌شده، چهارمحال‌وبختیاری بالاترین میزان تمرکز تلفات بر یک یا چند گونه خاص و کمترین تنوع گونه‌ای را داشت. در مقابل، خوزستان کمترین تمرکز و بیشترین تنوع گونه‌ای را نشان داد.

بر اساس این مطالعه، استان گلستان با فاصله‌ای قابل توجه بیشترین میزان تلفات جانوری را در کشور دارد؛ ۲۷٫۳۰ درصد از کل تلفات. این استان با داشتن جنگل‌های انبوه هیرکانی، زیستگاه گونه‌های متنوع حیات‌وحش است. عبور جاده‌ها از میان این زیستگاه‌های غنی، بدون تمهیدات حفاظتی کافی، به افزایش تصادفات جاده‌ای با حیات‌وحش منجر شده است.

استان ایلام با ۱۳٫۲۰ درصد از کل تلفات، با کوهستان‌ها و جنگل‌های بلوط، زیستگاه گونه‌های مهمی مانند کل و بز و پلنگ ایرانی است. توسعه جاده‌ها در این استان بدون توجه کافی به مسیرهای جابه‌جایی حیات‌وحش، خطر تلفات را افزایش داده است.

در استان خراسان رضوی، با ۱۱٫۸۴ درصد از کل تلفات، گستردگی جاده‌ها و ترافیک بالای وسایل نقلیه، به‌ویژه در مسیرهای منتهی به مشهد، به افزایش تلفات جانوری منجر شده است.

مناطق کوهستانی و جنگلی استان اردبیل، با ۹٫۲۸ درصد از کل تلفات، زیستگاه گونه‌های متنوعی است، اما تداخل مسیرهای عبور حیات‌وحش با جاده‌ها، همانند دیگر مناطق، می‌تواند خطر تصادفات جاده‌ای را افزایش دهد. استان فارس نیز ۴٫۷۴ درصد از کل تلفات را به خود اختصاص داده است.

در مجموع، پنج استان گلستان، ایلام، خراسان رضوی، اردبیل و فارس حدود ۶۶ درصد از کل تلفات کشور را به خود اختصاص داده‌اند. بر اساس این پژوهش، این داده‌ها نشان‌دهنده اهمیت ویژه برنامه‌ریزی‌های حفاظتی برای این استان‌هاست.

استان‌های اصفهان، همدان، تهران، سمنان و کهگیلویه‌وبویراحمد در رده‌های بعدی قرار دارند. این استان‌ها نیز به‌دلیل ویژگی‌های محیط‌زیستی و وجود جاده‌های پرتردد، نیازمند توجه هستند.

استان‌هایی مانند زنجان، سیستان‌وبلوچستان، خراسان شمالی و کردستان تلفات کمتری گزارش کرده‌اند. بر اساس پژوهش، این میزان پایین‌تر ممکن است به‌دلیل ضعف گزارش‌دهی و همچنین کمبود شبکه جاده‌ای، جمعیت کمتر حیات‌وحش یا تعداد کمتر جاده‌های پرتردد باشد.

راهکار چیست؟

این پژوهش با توجه به میزان تلفات، استان‌های گلستان، ایلام و خراسان رضوی را در اولویت توجه قرار می‌دهد و در عین حال، با در نظر گرفتن شاخص‌های تنوع گونه‌ای، خوزستان، فارس و اردبیل را نیز دارای اهمیت می‌داند. در این استان‌ها تنوع گونه‌های تلف‌شده بیشتر بوده است؛ بنابراین صرف شمارش تلفات نمی‌تواند تصویر کاملی از پیامدهای جاده‌ها بر حیات‌وحش ارائه دهد.

بر این اساس، مطالعه تأکید می‌کند که ارزیابی تلفات جاده‌ای باید هم تعداد تلفات و هم تنوع گونه‌ای را در نظر بگیرد. در کنار آن، پایش دقیق‌تر و مستمر الگوهای زمانی و مکانی تلفات می‌تواند به شناسایی نقاط پرخطر و هدفمند شدن اقدامات حفاظتی کمک کند.

ایجاد گذرگاه‌های حیات‌وحش، از جمله پل‌ها و تونل‌های زیرزمینی، در مناطق پرخطر، نصب علائم هشداردهنده، کاهش سرعت در محدوده‌های حضور حیات‌وحش و فنس‌کشی مناطق حساس از جمله راهکارهای پیشنهادی این پژوهش است. مطالعه همچنین بر توجه به تغییرات فصلی، آب‌وهوایی و تغییر کاربری زمین، افزایش آگاهی عمومی درباره حفاظت از حیات‌وحش و رانندگی ایمن و به‌روزرسانی آیین‌نامه‌های راهنمایی و رانندگی با توجه به تلفات حیات‌وحش تأکید دارد.