مدیرکل حفاظت محیط‌زیست استان هرمزگان درباره لاشه نهنگ براید که به‌تازگی در نوار ساحلی بندر چارک پیدا شده، گفته است: «لاشه نهنگ پس از چند روز سرگردانی روی امواج به ساحل رسیده است و با توجه به گذشت زمان و گرمای هوا، دچار فساد نعشی و متلاشی‌شدن نسبی شده بود؛ با این وجود، شواهد ظاهری و جراحت‌های عمیق ناحیه شکم، بیانگر تصادم مرگبار با شناورهای عبوری است.»

نهنگ براید در فهرست سرخ اتحادیه بین‌المللی حفاظت از طبیعت (IUCN) در رده «کمترین نگرانی» ثبت شده است، اما «حبیب مسیحی تازیانی» تأکید کرده که جمعیت‌های منطقه‌ای آن در آب‌های خلیج‌فارس و دریای عمان، به‌دلیل تردد بالای ناوگان دریایی با چالش‌های زیست‌محیطی جدی مواجه هستند.

به گفته این مقام مسئول، تردد سنگین شناورها، آلودگی صوتی زیرسطحی و آلودگی‌های نفتی و پلاستیکی دریا، از عمده‌ترین تهدیدهایی است که اکوسیستم و بقای پستانداران بزرگ دریایی را به خطر می‌اندازد.

رئیس اداره حفاظت از زیست‌بوم‌های دریایی و پایش آلودگی‌های دریایی اداره کل حفاظت محیط‌زیست هرمزگان نیز هفته گذشته در گفت‌وگویی با ایرنا درباره لاشه یک پورپویز در ساحل بندرعباس اعلام کرد: «پورپویز بدون باله، یکی از مهم‌ترین گونه‌های آبزی و پستانداران خلیج‌فارس به‌شمار می‌رود که بر اساس فهرست سرخ اتحادیه بین‌المللی حفاظت از طبیعت (IUCN) در گروه آسیب‌پذیر قرار دارد و حفاظت از آن از اهمیت بالایی برخوردار است.»

بر اساس مشاهده اولیه از وضعیت ظاهری لاشه، کارشناسان محیط‌زیست دریایی احتمال می‌دهند علت مرگ این نمونه، گیر افتادن در ادوات و تورهای صیادی باشد که می‌تواند به خفگی منجر شود. همچنین با توجه به آلودگی نفتی اخیر، احتمال تأثیر آلودگی نفتی نیز در دست بررسی است.»

صدای جنگ، صدای نهنگ‌ها را می‌پوشاند

درباره تأثیر جنگ بر محیط‌زیست دریایی خلیج فارس و تنگه هرمز، به‌تازگی گزارشی توسط «WIRED Middle East» منتشر شده است. در این گزارش، جنگ تنها به کشتی‌های جنگی و مین‌های دریایی محدود نمی‌شود. برای جانورانی که در این آب‌ها زندگی می‌کنند، صدای انفجارهای زیرآبی، افزایش تردد کشتی‌ها و احتمال نشت نفت می‌تواند به‌معنای از دست رفتن زیستگاه و اختلال در مسیرهای تغذیه و تولیدمثل باشد.

انفجارهای زیرآبی می‌توانند امواج شدیدی ایجاد کنند که به اندام‌های داخلی ماهی‌ها آسیب می‌زنند و برای پستانداران دریایی نیز خطرناک‌اند. صدای شدید انفجار همچنین می‌تواند ارتباط صوتی، جهت‌یابی، تغذیه و رفتار تولیدمثلی نهنگ‌ها و دلفین‌ها را مختل کند. در موارد شدید، امواج صوتی می‌توانند به دستگاه شنوایی این جانوران آسیب بزنند و آن‌ها را از زیستگاهشان دور کنند.

«آریا وزیرزاده»، عضو هیئت علمی دانشگاه شیراز، نیز در گفت‌وگو با «پیام ما» نهنگ‌ها و دلفین‌ها را موجوداتی اجتماعی می‌داند که ارتباطشان تا حد زیادی صوتی است. به این ترتیب، فعالیت‌های نظامی محیط صوتی زیر آب را تغییر می‌دهند. «این جانوران برای ارتباط با یکدیگر به صدا وابسته‌اند و افزایش صداهای غیرطبیعی می‌تواند در جهت‌یابی و ارتباط آن‌ها اختلال ایجاد کند.»

اختلال در تغذیه و فاصله گرفتن پستانداران دریایی از گروه یا زیستگاه، از دیگر مواردی است که وزیرزاده به آن‌ها اشاره می‌کند. «این اختلال‌ها در درازمدت می‌تواند تأثیر جدی بر حیات و زندگی این گونه‌ها در منطقه داشته باشد.»

نفت، تهدیدی که بعد از جنگ باقی می‌ماند

بر اساس گزارش «WIRED Middle East»، آلودگی نفتی خطر دیگری است که این محدوده را تهدید می‌کند. خلیج فارس به‌دلیل ارتباط محدود با آب‌های آزاد، گردش آب کندی دارد و تعویض کامل آب آن، بر اساس برخی برآوردها، ممکن است بین دو تا پنج سال طول بکشد. به همین دلیل، نفت، سوخت و سایر آلاینده‌هایی که وارد آب می‌شوند، ممکن است برای مدت طولانی در محیط باقی بمانند.

نشت نفت به زیستگاه لاک‌پشت‌های دریایی، مارهای دریایی، پرندگان و پستانداران دریایی آسیب می‌زند. در نزدیکی تنگه هرمز، دلفین گوژپشت و دلفین بینی‌بطری از جمله گونه‌هایی هستند که در معرض چنین آلودگی‌هایی قرار دارند. آلودگی نفتی همچنین برای «دوگونگ» یا گاوهای دریایی می‌تواند پیامد دیگری هم داشته باشد. این جانوران به علفزارهای دریایی وابسته‌اند؛ زیستگاه‌هایی که در صورت پوشیده‌شدن سطح آب با لایه نفتی، نور کمتری دریافت می‌کنند و توانایی فتوسنتز آن‌ها کاهش می‌یابد. نفت همچنین می‌تواند به مناطق ساحلی و جنگل‌های حرا که زیستگاه بسیاری از گونه‌های دریایی هستند، آسیب بزند.

به‌علاوه، کوسه‌نهنگ‌ها نیز در بخشی از سال وارد آب‌های خلیج فارس می‌شوند و چون بخش زیادی از زمان خود را نزدیک سطح آب می‌گذرانند، در صورت شکل‌گیری لکه‌های نفتی در سطح، در معرض آلودگی قرار می‌گیرند. در شرایط طوفانی، امواج می‌توانند نفت سطحی را به لایه‌های عمیق‌تر آب منتقل کنند و آسیب به زیستگاه‌های مرجانی را افزایش دهند.

به گفته وزیرزاده، زیستگاه‌های مرجانی از نظر اکولوژیک وضعیتی مشابه جنگل‌های پرباران استوایی دارند. در این مناطق، تنوع زیستی بالاست. «هرگونه آسیب به مرجان‌ها با آلودگی نفتی، به‌منزله آسیب به بخش بزرگی از تنوع زیستی خلیج فارس است.» آن‌هم در شرایطی که پیش از جنگ نیز وضعیت این زیستگاه‌ها چندان مساعد نبود.

مرگ در سکوت

«سلامت دلفین‌های بینی‌بطری معمولی در خلیج باراتاریا لوئیزیانا، پس از نشت نفت دیپ‌واتر هورایزن» عنوان پژوهشی است که در سال ۲۰۱۱، یعنی یک سال پس از این واقعه، در «Environmental Science & Technology» منتشر شد. در این مطالعه، پژوهشگران ۲۹ دلفین از خلیج باراتاریا را بررسی و نتایج را با ۱۵ دلفین از خلیج ساراسوتا در فلوریدا، به‌عنوان جمعیت مرجع، مقایسه کردند. معاینه‌های پزشکی، آزمایش‌های خون و بررسی‌های مربوط به عملکرد ریه نشان داد که دلفین‌های خلیج باراتاریا، به‌شکل قابل‌توجهی وضعیت سلامت نامناسب‌تری داشتند.

دلفین‌های منطقه آلوده، پنج برابر بیشتر از دلفین‌های جمعیت مرجع در معرض ابتلا به بیماری متوسط تا شدید ریه بودند. در ۴۸ درصد از دلفین‌های خلیج باراتاریا، وضعیت سلامت به‌گونه‌ای بود که پژوهشگران آن را بدتر ارزیابی کردند و در ۱۷ درصد موارد، احتمال زنده‌ماندن حیوان پایین ارزیابی شد. علاوه بر بیماری‌های ریوی، در برخی دلفین‌ها نشانه‌هایی از اختلال در عملکرد غدد فوق‌کلیوی مشاهده شد. پژوهشگران آن زمان اعلام کردند که این یافته‌ها با آثار ناشی از مواجهه با هیدروکربن‌های نفتی سازگار است. دلفین‌ها می‌توانند از طریق تنفس ترکیبات نفتی فرّار، تماس با آب و رسوبات آلوده و همچنین خوردن طعمه‌های آلوده، در معرض مواد نفتی قرار بگیرند. با این حال، در این پژوهش نویسندگان تأکید کردند که به‌دلیل نبود اطلاعات کامل از وضعیت سلامت همین دلفین‌ها پیش از نشت نفت، نمی‌توان همه بیماری‌های مشاهده‌شده را به‌طور قطعی به نشت نفت نسبت داد. هرچند تفاوت چشمگیر میان وضعیت سلامت دلفین‌های منطقه آلوده و جمعیت مرجع، شواهد مهمی از ارتباط میان آلودگی نفتی و آسیب‌های جدی به سلامت دلفین‌ها ارائه می‌کند.

مطالعه‌ای که چهار سال بعد در «PubMed» منتشر شد، نشان داد که دلفین‌های نمونه‌برداری‌شده موفقیت تولیدمثلی بسیار پایین‌تری داشتند. فقط ۲۰ درصد ماده‌های باردار مطالعه‌شده، بچه‌ای زنده و قابل‌زیست به دنیا آوردند، درحالی‌که این رقم در جمعیت مرجع ۸۳ درصد بود.

۱۰ سال بعد، پژوهش دیگری با عنوان «لاک‌پشت‌های دریایی، دلفین‌ها و نهنگ‌ها، ۱۰ سال پس از نشت نفتی دیپ‌واتر هورایزن» منتشر شد و تبعات آن آلودگی را بیشتر نشان داد. این مطالعه نشان داد که در خلیج باراتاریا، مرگ‌ومیر دلفین‌ها ۳۵ درصد بیشتر از حد انتظار، شکست بارداری‌ها ۴۶ درصد بیشتر و احتمال مشکلات سلامت ۳۷ درصد بیشتر از حد انتظار بود. به‌علاوه، برای جمعیت دلفین‌های خلیج باراتاریا، بدون اقدامات فعال احیایی، حدود ۳۹ سال زمان برای بازیابی برآورد شد.

نکته مهم پژوهش این بود که ۱۰ سال بعد، هنوز نمی‌توان تمام پیامدهای بلندمدت حادثه را مشخص کرد. به‌ویژه درباره لاک‌پشت‌های جوان، بخشی از آثار احتمالی هنوز ممکن است آشکار نشده باشد؛ زیرا برخی از آن‌ها در زمان نشت بسیار کوچک بودند و تازه باید به سن بلوغ برسند.
پژوهشگران بر پایش بلندمدت جمعیت‌ها تأکید دارند و برنامه‌های احیایی را بر کاهش صید ضمنی، حفاظت از سواحل تخم‌گذاری، کاهش برخورد شناورها، کاهش آلودگی صوتی و حفاظت از زیستگاه‌های کلیدی متمرکز کرده‌اند. این پژوهش‌ها نشان می‌دهند آلودگی نفتی ممکن است حیوان را همان لحظه نکشد، اما سلامت، تولیدمثل و بقای جمعیت را برای سال‌ها تحت تأثیر قرار دهد.

تشدید درگیری، توقف پایش

خلیج فارس از نظر مطالعات تغییر اقلیم در دنیا اهمیت دارد. گونه‌های این منطقه با شرایط سختی مانند دمای بالا و اکسیژن پایین آب سازگار شده‌اند. بنابراین، مطالعه این گونه‌ها می‌تواند به شناخت بهتر واکنش پستانداران دریایی به گرمایش اقیانوس‌ها کمک کند. با این حال، جنگ امکان پایش را از بین می‌برد. به‌علاوه، پژوهشگران بین‌المللی برای شناسایی و پایش، از روش‌هایی مانند پایش صوتی غیرفعال بهره گرفته و صدای نهنگ‌ها و دلفین‌ها را در زیر آب ثبت می‌کنند. افزایش صدای کشتی‌ها و فعالیت‌های نظامی، تشخیص حضور و رفتار جانوران را دشوار می‌کند.

آینده نامعلوم تنوع زیستی

دو لاشه فاسدشده از یک نهنگ و یک دلفین در ساحل هرمزگان پیدا شده‌اند. هنوز معلوم نیست که چه عاملی باعث مرگ آن‌ها شده است. با این حال، نتایج مطالعات انجام‌شده در سایر کشورها نشان می‌دهد آسیب‌های واردشده به خلیج فارس و تنگه هرمز، حتی پس از پایان جنگ، به‌آسانی ترمیم نخواهد شد. تنوع زیستی این محدوده سال‌ها درگیر پیامدهای اتفاقاتی است که در ماه‌های اخیر در آن رخ داده‌اند.