شهرها براساس آنچه در این گزارش آمده، آماده آزمایش‌های آزمایشگاهی برای هوش مصنوعی و اتوماسیون هستند. فناوری‌هایی که زمانی صرفاً در فیلم‌ها و سریال‌ها نمایش داده می‌شدند و آینده‌نگر تلقی می‌شدند، حالا واقعی‌تر شده‌اند. اکنون در بسیاری از خیابان‌ها و شهرهای دنیا کاربردهای هوش مصنوعی را می‌بینیم. اما مسئله فقط این نیست که این ابزار چه کارهایی می‌تواند بکند؛ مسئله این است که بدانیم هوش مصنوعی اساساً در کجا مناسب است و در کجا نیست.

هوش مصنوعی و ارتقای خدمات شهری

اما هوش مصنوعی در ۷ بخش اصلی شهرها ایفای نقش می‌کند. این ابزار، در واقع، فناوری‌های موجود در شهر را ارتقا می‌دهد و قرار نیست ایده‌های تخیلی یا آخرالزمانی برای شهرهای آینده باشد. یکی از مهم‌ترین کاربردها، به گواه این گزارش، در بخش حمل‌ونقل است.

هوش مصنوعی می‌تواند تقاضای سفر را پیش‌بینی کند، داده‌های حمل‌ونقل عمومی و اشتراکی را تحلیل کند و مسیرهای بهینه را پیش روی برنامه‌ریزان شهری قرار دهد. همین حالا هم با استناد به نقشه‌های شهری و فعالیت ماهواره‌ها می‌توانیم بفهمیم کدام مسیر ترافیک کمتری دارد. هوش مصنوعی می‌تواند چند گام فراتر رود و پیش‌بینی کند که چه زمانی در یک ایستگاه دوچرخه اشتراکی در یک محله کوچک، دوچرخه کم یا زیاد خواهد شد.

یکی دیگر از کاربردهای مهم هوش مصنوعی در شهر، پیش‌بینی تولید و مصرف برق است. تولید برق خورشیدی و بادی عمدتاً به وضعیت آب‌وهوا وابسته است. کار هوش مصنوعی این است که داده‌های تاریخی، هواشناسی و حتی تصاویر ماهواره‌ای را تحلیل کند و تولید برق در آینده را پیش‌بینی کند. مثلاً هواشناسان اکنون می‌توانند پیش‌بینی‌های دقیقی برای چند ماه آینده داشته باشند. پژوهشگران این گزارش می‌گویند با استناد به داده‌های آن‌ها و هوش مصنوعی می‌توان تولید برق را هم مدیریت کرد.

پیش‌بینی میزان تقاضای آب برای کشاورزی با استفاده از اطلاعات کنتورهای دیجیتال، از دیگر مواردی است که می‌توان برای مدیریت آن روی هوش مصنوعی حساب کرد. این گزارش تأکید کرده است: «هوش مصنوعی می‌تواند با استفاده از اطلاعات کنتورهای دیجیتال، میزان تقاضای آب را پیش‌بینی کند. حتی برای کشاورزی و مناطقی که داده محدود است، از آن برای پیش‌بینی تقاضای روزانه آب آبیاری استفاده شده است. کاربرد دیگر آن، پایش خشکسالی و سیل است؛ یعنی داده‌های سنجش از دور می‌توانند برای تصمیم‌گیری درباره مداخلات شهری و مدیریت آب استفاده شوند.»

اما شاید یکی از هیجان‌انگیزترین نکات این گزارش، این باشد که می‌توان خراب‌شدن زیرساخت‌ها را پیش‌بینی کرد. احتمالاً بارها برایتان پیش آمده است که هنگام سوارشدن بر پله‌برقی، تازه متوجه خرابی آن شده باشید یا حتی هنگامی که سوار آن بوده‌اید، ناگهان از کار افتاده باشد. هوش مصنوعی می‌تواند حتی خرابی‌ها را پیش‌بینی کند؛ از نشتی خطوط گاز گرفته تا شناسایی ترک و ناهنجاری روی پنل خورشیدی.

پسماند هم بُعد دیگری است که هوش مصنوعی می‌تواند در آن نقش‌آفرین باشد و در این گزارش به آن اشاره شده است. هوش مصنوعی می‌تواند مقدار زباله‌ای را که در آینده تولید می‌شود، پیش‌بینی و مسیر خودروهای جمع‌آوری زباله را بهینه کند. گزارش می‌گوید جمع‌آوری و حمل‌ونقل، بین ۶۰ تا ۸۰ درصد هزینه کل سیستم مدیریت پسماند را تشکیل می‌دهد؛ در نتیجه، بهینه‌کردن مسیر خودروها می‌تواند مسافت، مصرف سوخت، هزینه نگهداری خودرو و زمان را کاهش دهد.

هوش مصنوعی، هرچند می‌تواند خدمات‌رسانی در شهر را تسهیل کند، اما یک آفت هم دارد؛ آفتی که تاکنون کمتر دیده شده و کمتر به آن توجه شده است. گزارش یک فصل مستقل را به برنامه‌ریزی شهری اختصاص داده و آن را به سه حوزه تقسیم می‌کند: «برنامه‌ریزی و مدیریت»، «محله‌ها» و «ساختمان‌ها، فضاهای عمومی و زیرساخت». در کنار آن، حکمرانی شهری نیز شامل افزایش کارایی دولت محلی، ارتباط با شهروندان و سیاست‌گذاری مبتنی بر اطلاعات است.

هوش مصنوعی نابرابری را در شهرها توزیع می‌کند؟

نویسندگان گزارش می‌گویند ارزش هوش مصنوعی برای برنامه‌ریزی شهری، در توانایی آن برای تحلیل حجم بزرگی از داده‌ها و کشف الگوهایی است که با روش‌های معمول، دشوارتر دیده می‌شوند. بنابراین، هوش مصنوعی می‌تواند به شناخت بهتر الگوی توسعه شهر، وضعیت محله‌ها، زیرساخت‌ها و نیازهای شهری کمک کند. اما درست همین‌جا یک آفت خودنمایی می‌کند؛ نابرابری. اگر بعضی محله‌ها داده بیشتری داشته باشند و بعضی محله‌ها عملاً در داده‌ها نامرئی باشند، تصمیم‌گیری الگوریتمی هم می‌تواند همان عدم‌توازن را بازتولید کند. گزارش هشدار می‌دهد که استفاده از هوش مصنوعی می‌تواند فاصله میان کسانی را که به خدمات دیجیتال دسترسی دارند و کسانی را که ندارند، بیشتر کند. همچنین ترکیب پایگاه‌های مختلف داده با ابزارهای پیش‌بینی می‌تواند اطلاعات بسیار گسترده‌ای درباره ساکنان شهر ایجاد کند و در برخی شرایط به نقض حقوق آن‌ها کمک کند.

این پژوهش در صفحات پایانی خود نتیجه گرفته است که هوش مصنوعی با سرعت بسیار زیادی وارد همه ابعاد زندگی ما شده و در حال تغییر ابعاد مختلف زندگی است. اما این تحول، خطراتی هم ایجاد کرده است. این خطرات، نیاز فوری به توسعه حکمرانی مسئولانه هوش مصنوعی دارد. این به آن معناست که هوش مصنوعی صرفاً به معنای داشتن هدف خوب نیست، بلکه به نحوه طراحی، علت طراحی و افراد درگیر در تمام مراحل چرخه حیات سیستم ارتباط دارد. از این اصطلاح استفاده شده است تا بدانیم ارزش‌هایی چون حریم خصوصی، عدالت و پاسخگویی باید در شهرها حفظ شوند.

بااین‌حال، پژوهشگران سازمان ملل نتیجه گرفتند که هیچ نسخه واحد و فرمول استانداردی برای شهر هوشمند وجود ندارد. گزارش به‌صراحت می‌گوید هر شهر باید استراتژی هوش مصنوعی را براساس شرایط اجتماعی، اقتصادی، نهادی و فرهنگی خودش طراحی کند. چیزی که در بارسلونا یا لس‌آنجلس جواب داده، شاید لزوماً عیناً برای تهران مناسب نباشد! البته نویسندگان گزارش اعتراف می‌کنند که ادبیات موجود هنوز بیش از حد غرب‌محور است. به همین دلیل، در قسمت نیازسنجی گزارش اشاره شده است که یکی از سه نیاز اصلی برای تحقیقات آینده، بررسی تجربه شهرهای غیرغربی و یافتن راه‌هایی برای ظرفیت‌سازی عادلانه‌تر در سطح جهان است. نیاز دوم در این پژوهش، بررسی دقیق‌تر نقش هوش مصنوعی در فرایند واقعی برنامه‌ریزی شهری است و نیاز سوم، همان مشارکت شهروندان و جامعه مدنی است.