براساس یک گزارش جهانی، یک پرنده مهاجر از هر ۹ پرنده در معرض خطر انقراض قرار دارد. به گزارش «گاردین»، گیلانشاه خالدار، یکی از گونه‌های پرندگان مهاجر، سال گذشته رسماً منقرض‌شده اعلام شد. این نخستین انقراض جهانی یک پرنده در سرزمین اصلی اوراسیا و آفریقا در چند قرن اخیر است. در سراسر جهان نیز طی ۱۵۰ سال گذشته، انقراض ۷ گونه پرنده مهاجر قطعی یا محتمل اعلام شده است.

تهدیدهایی که پرندگان مهاجر با آنها روبه‌رو هستند، اغلب منشأ انسانی دارند و شامل شدت‌گرفتن فعالیت‌های کشاورزی، شکار ناپایدار، آلودگی، گونه‌های مهاجم و گرمایش جهانی می‌شوند. این یافته‌ها در گزارش «وضعیت پرندگان جهان» منتشر شده است. براساس این تحلیل که هر چهار سال یک‌بار از سوی «بردلایف اینترنشنال» منتشر می‌شود، پرندگان دریایی و پرندگان ساحلی وابسته به زیستگاه‌های دریایی و تالاب‌های ساحلی، وضعیت نامناسبی دارند.

«استوارت بوچارت»، دانشمند ارشد بردلایف اینترنشنال، گفت: «پرندگان مهاجر دیده‌بان هستند و کاهش جمعیت آنها نشان‌دهنده افزایش فشار بر سامانه‌های طبیعی‌ای است که زندگی ما را پشتیبانی می‌کنند. اقدامات هماهنگ می‌توانند از انقراض جلوگیری و به بازگشت جمعیت‌ها کمک کنند. راه‌حل‌ها وجود دارند. آنچه اکنون لازم است، اجرای آنها در مقیاس مسیرهای مهاجرتی است.»

این گزارش هم‌زمان با برگزاری نشست «مسیرهای مهاجرتی جهانی» در نایروبی، پایتخت کنیا، منتشر شد. در این نشست، دولت‌ها، دانشمندان، سازمان‌های غیردولتی حفاظت از طبیعت و مؤسسات مالی متعهد شدند تلاش‌ها برای حفاظت از پرندگان مهاجر را در طول مسیرهای مهاجرتی آنها افزایش دهند؛ مسیرهایی که میلیاردها پرنده مهاجر برای جابه‌جایی میان قاره‌ها و در فصل‌های مختلف از آنها استفاده می‌کنند.

«بیانیه نایروبی درباره مسیرهای مهاجرتی» نیز با پیوستن سه بانک توسعه‌ای به برنامه حفاظت از مسیرهای مهاجرتی همراه شد. این بانک‌ها در مجموع ۶ میلیارد دلار برای حفاظت و احیای زیستگاه‌ها در امتداد مسیرهای مهاجرتی اختصاص می‌دهند.

از دیگر تهدیدهای پرندگان مهاجر، کشتار و شکار غیرقانونی است. برآورد می‌شود هر سال بین ۱۳.۱ میلیون تا ۴۲.۷ میلیون پرنده مهاجر در اروپا، مدیترانه، قفقاز و شبه‌جزیره عربستان به‌صورت غیرقانونی کشته یا زنده‌گیری شوند. بسیاری از این پرندگان، پرندگان آوازخوانی هستند که برای مصرف انسانی با تورهای نامرئی یا چوب‌های آغشته به چسب گرفتار می‌شوند.

گونه‌های مهاجم نیز تهدیدی برای پرندگان مهاجر هستند. برای مثال، جوندگانی که گاهی به‌طور تصادفی وارد جزایر کوچک محل زادآوری پرندگان دریایی می‌شوند، می‌توانند جمعیت این پرندگان را به‌شدت تحت‌تأثیر قرار دهند.

ازبین‌رفتن یا تخریب زیستگاه‌های طبیعی از دیگر عوامل اصلی کاهش جمعیت پرندگان مهاجر است. براساس این گزارش، پایش‌های علمی در یک دهه گذشته نشان داده است که بیش از نیمی، یعنی ۵۸ درصد، از ۱۰۹۹ منطقه کلیدی تنوع زیستی که برای پرندگان مهاجر اهمیت دارند، در وضعیت نامناسب یا بسیار نامناسب قرار گرفته‌اند.

بااین‌حال، گزارش نشان می‌دهد اقدامات حفاظتی که در بسیاری از موارد نیازمند همکاری میان چند کشور هستند، توانسته‌اند جمعیت برخی گونه‌ها را دوباره احیا کنند.برای نمونه، در جزیره «مک‌کواری» استرالیا، حذف خرگوش‌ها، گربه‌ها، جوندگان و پرنده‌ای غیربومی به نام «وکا» که وارد این جزیره شده بودند، باعث افزایش جمعیت چند گونه پرنده دریایی مهاجر شده است.

در چین، برنامه‌ای گسترده برای حذف یک گونه علفی در سراسر کشور اجرا شده است. این علف بومی آمریکای شمالی در سال ۱۹۷۹ برای تثبیت گل‌ولای سواحل و آماده‌سازی آنها برای توسعه، وارد چین شده بود. در نخستین سال اجرای برنامه، ۳۷ هزار و ۵۵۳ هکتار، معادل نیمی از کل محدوده هدف، احیا شد و پهنه‌های گِلی غنی از غذا بار دیگر در اختیار پرندگان ساحلی قرار گرفت.

در بریتانیا نیز احیای تالاب‌ها در زمین‌های کشاورزی جزیره «والاسیا» در اسکس، منطقه‌ای که در معرض فرسایش ساحلی قرار دارد، موجب شده است در دوره‌هایی بیش از ۳۲ هزار پرنده آبزی، ازجمله ۱۱ هزار و ۲۷۰ تلیله خاکستری، به این منطقه بازگردند.

در نشست نایروبی همچنین برنامه‌های «بانک توسعه آسیایی» برای بسیج ۳ میلیارد دلار طی یک دهه آینده اعلام شد. هدف این برنامه، حفاظت از دست‌کم ۵۰ تالاب اولویت‌دار در مسیر مهاجرتی شرق آسیا ـ استرالیا است. این منابع همچنین از نزدیک به ۲۰۰ میلیون نفر که به این اکوسیستم‌ها وابسته‌اند، حمایت می‌کند.

«بانک توسعه آمریکای لاتین و کارائیب» نیز قصد دارد تا سال ۲۰۵۰ بین ۳ تا ۵ میلیارد دلار برای حفاظت از بیش از ۳۰ چشم‌انداز طبیعی و دریایی اختصاص دهد. «بانک جهانی» و بردلایف نیز چند میلیارد دلار برای حمایت از مسیرهای مهاجرتی در آفریقا، اروپا و آسیا اختصاص داده‌اند. بیش از ۲ میلیارد پرنده مهاجر از این مسیرها استفاده می‌کنند.

پرنسس «تاکامادو» از ژاپن، رئیس افتخاری بردلایف اینترنشنال، گفت: «پرندگان مهاجر مرزها را به رسمیت نمی‌شناسند. آنها آسیا را به آفریقا و قطب شمال را به مناطق گرمسیری پیوند می‌دهند. بیانیه نایروبی درباره مسیرهای مهاجرتی این واقعیت را به رسمیت می‌شناسد که برای ایمن نگه‌داشتن پرندگان مهاجر به همکاری و هماهنگی بین‌المللی نیاز داریم.»

«مارتین هارپر»، مدیرعامل بردلایف اینترنشنال، نیز بیانیه نایروبی را یک نقطه عطف توصیف کرد، اما گفت دولت‌ها، کسب‌وکارها و جامعه مدنی نیز باید نقش خود را ایفا کنند.

او گفت: «بانک‌های توسعه‌ای برای مواجهه با این چالش پیش‌قدم شده‌اند. شبکه بردلایف آماده اقدام است. اکنون به دیگران نیاز داریم که قدم پیش بگذارند تا روند کاهش جمعیت‌ها را معکوس کنیم و این شگفتیِ مهاجرت را نجات دهیم.»

سهم ایران؛ صفر مطلق

«ایمان ابراهیمی»، حفاظتگر، برای شرکت در نشست نایروبی دعوت شده بود، اما شرایط اقتصادی و هزینه‌های مرتبط با سفر به کنیا باعث شد امکان حضور در آن را از دست بدهد. او به «پیام ما» می‌گوید: «هیچ نماینده‌ای از ایران در سطح دولتی و غیردولتی در نشست نایروبی حضور نداشت.»

این حفاظتگر نسبت به بهبود وضعیت پرندگان مهاجر در ایران به‌واسطه چارچوب تعریف‌شده برای حفاظت در کشورمان بدبین است. او می‌گوید: «حفاظت در ایران مبتنی بر پستانداران و زیستگاه‌هایشان است. همین موضوع باعث شده تا حدودی از این گونه حفاظت کرده و برنامه‌های عمل برایشان داشته باشیم.»

در قیاس با پستانداران، درباره پرندگان در سطح دولتی، برنامه‌ای برای حفاظت، چه در سطح زیستگاه و چه در قالب برنامه عمل، وجود ندارد. اوضاع بدنه غیردولتی هم بهتر نیست. ابراهیمی می‌گوید: «تشکل‌های مدنی ضعیف هستند یا آن‌قدر ضعیف نگه داشته شده‌اند که امکان انجام اقدامی مهم در سطح بین‌المللی یا ملی را ندارند.»

مارتین هارپر، مدیرعامل بردلایف اینترنشنال، تمرکزش را در دو سال گذشته روی جذب حمایت مالی برای حفاظت از پرنده‌ها گذاشت. به گفته ابراهیمی، او در این زمینه بسیار موفق عمل کرد. بااین‌حال، نگاهی به این کمک‌ها نشان می‌دهد منابع مالی جذب‌شده بیشتر به حفاظت از زیستگاه‌ها مربوط‌اند تا حفظ گونه‌ها.

او سهم ایران از چند میلیارد دلاری را که برای حفاظت از زیستگاه‌های پرندگان از نهادهای مالی و دولت‌ها جمع‌آوری شده است، «صفر مطلق» می‌داند و می‌گوید: «کشورهایی که در شمال و جنوب کشورمان قرار دارند، از این بودجه استفاده می‌کنند، اما ایران با وجود اینکه یکی از کریدورهای پرندگان مهاجر است، بهره‌ای از این منابع بین‌المللی نمی‌برد.»

ایران نه مشارکتی در تأمین مالی پروژه‌های مرتبط با حفاظت از پرندگان مهاجر دارد و نه سهمی از بودجه‌های جمع‌آوری‌شده؛ همین موضوع باعث ناامیدی ابراهیمی است. او می‌گوید: «هم از کشورم ناامیدم و هم از جامعه بین‌المللی. متأسفانه به شکلی با ما برخورد می‌شود که گویی کشورمان وجود خارجی ندارد. نمی‌توان چشم بر این موضوع بست که پرندگان مهاجر در مسیر مهاجرت‌شان از ایران رد می‌شوند.»

به گفته این حفاظتگر، به‌واسطه شرایط سیاسی، کارشناسان بین‌المللی امیدی به ایران ندارند. به‌واسطه شرایط موجود در داخل نیز حفاظتگران امیدشان را از دست داده‌اند و جامعه، پرداختن به مقوله پرندگان مهاجر را لوکس و فانتزی می‌بیند. به این موارد باید وضعیت بین‌المللی را نیز اضافه کرد که امکان ردوبدل‌کردن منابع مالی و اجرای طرح‌ها و پروژه‌های مختلف را از بین برده است. او می‌گوید: «سازمان محیط‌زیست هم اولویتش حفظ داشته‌هایش است، نه اصلاح رویه. بنابراین امیدی به اصلاح رویه هم ندارم. برای بدنه غیردولتی هم امکان کار مهیا نیست.» ابراهیمی معتقد است حدود نیمی از جمعیت پرندگان مهاجر در پنج دهه اخیر در ایران از دست رفته است و این روند با سرعت بیشتری پیش می‌رود. در چنین وضعیتی، جمعیت‌هایی از پرندگان از بین می‌روند و جمعیت‌هایی تغییر مسیر می‌دهند. او می‌گوید: «پروژه‌های حفاظتی بیشتری مبتنی بر مسیرهای مهاجرتی درباره کشورهایی است که شرایط قابل‌پیش‌بینی دارند. متأسفانه به‌واسطه شرایط بین‌المللی، سرمایه‌گذاری کمتری روی حفاظت از پرندگان در ایران می‌شود، مگر اینکه اتفاق عجیب‌وغریبی بیفتد. در نتیجه باید از سرنوشت پرنده‌های مهاجر در کشورمان ناامید بود.»