غارها؛ فراتر از یک جاذبه گردشگری

غارها تنها حفره‌های تاریک در دل کوه‌ها نیستند؛ آن‌ها اکوسیستم‌های پیچیده‌ای هستند که طی هزاران سال شکل گرفته‌اند. این پدیده‌های «کارستی» نقشی کلیدی در چرخه آب زیرزمینی، حفظ گونه‌های جانوری خاص و ثبت تاریخ زمین‌شناسی ایفا می‌کنند. با وجود این اهمیت، آسیب‌های ناشی از بهره‌برداری‌های نادرست معدنی، دفع پسماند و گردشگری غیرمسئولانه، حیات این گنجینه‌های ارزشمند را تهدید می‌کند.

نام‌گذاری روز جهانی غارها و کارست

امسال (۱۳ سپتامبر ۲۰۲۶)، نخستین سالی است که مناسبت «روز جهانی غارها و کارست» به صورت رسمی گرامی داشته می‌شود. این روز که توسط یونسکو در سال ۲۰۲۵ تصویب شد، فرصتی است تا با رویکرد «توسعه پایدار»، بر حفاظت، آموزش و پژوهش در این زیست‌بوم‌های حساس تأکید شود. در ایران نیز از سال ۱۳۸۹، تلاش‌های مدنی و سازمانی برای معرفی غارهای پاک آغاز شده که اکنون با رویکردی جهانی هم‌سو گشته است.

شناسایی ۲۵۰۰ غار و حرکت به سوی قانون‌گذاری

به گفته علیرضا نجیمی، مدیرکل موزه ملی تاریخ طبیعی، تاکنون بیش از ۲۵۰۰ غار در کشور شناسایی شده‌اند. از این میان، ۲۰۰ غار در مناطق چهارگانه تحت مدیریت سازمان محیط زیست قرار دارند. خبر مهم اینکه، پیش‌نویس لایحه قانونی حفاظت از غارها تهیه شده و با پیگیری نمایندگان مجلس، در انتظار تصویب نهایی است تا خلأهای قانونی مدیریت این پدیده‌ها پر شود.

درجه‌بندی حفاظتی؛ راهکاری برای مدیریت پایدار

بر اساس شیوه‌نامه جدید، ۱۰۰ غار کشور تاکنون بر اساس حساسیت‌های زیستی، ایمنی و تاریخی درجه‌بندی شده‌اند:

• درجه ۱: حفاظت مطلق؛ این غارها به دلیل شرایط خاص، نیازمند بالاترین سطح حفاظتی هستند.
• درجه ۲: دسترسی پژوهشی؛ مناسب برای مطالعات علمی و گردشگری بسیار محدود.
• درجه ۳: دسترسی عمومی ضابطه‌مند؛ قابلیت گردشگری مسئولانه با رعایت قوانین.
• درجه ۴: سطوح بهره‌برداری عمومی؛ بر اساس ظرفیت‌سنجی زیست‌محیطی.

این طبقه‌بندی به مدیران اجازه می‌دهد تا حریم حفاظتی هر غار را به صورت دقیق تعیین کرده و از تعرض به آن‌ها جلوگیری کنند.

ضرورت مشارکت در حفاظت

چالش اصلی غارهای کشور، تعرض سودجویان به آثار تاریخی و آسیب به استلاکتیک‌ها (چکنده‌ها) و استلاگمیت‌ها (چکیده‌ها) است که بازسازی آن‌ها قرن‌ها زمان می‌برد. کارگروه ملی غارشناسی ایران که ماهیتی فرابخشی دارد، با همکاری تمامی دستگاه‌های متولی، در تلاش است تا با استفاده از مشارکت جوامع محلی و تشکل‌های مردم‌نهاد، گردشگری در این مناطق را به سمت الگوی «مسئولانه» سوق دهد.