بنزین به یکی از گره‌های کور اقتصاد انرژی ایران تبدیل شده است. از یک سو، فاصله میان تولید و مصرف افزایش یافته و تأمین سوخت در برخی مناطق با دشواری روبه‌رو شده است. از سوی دیگر، هر بحثی درباره تغییر قیمت بنزین با اماواگرهای فراوان همراه می‌شود. تجربه حوادث آبان ۱۳۹۸ و نگرانی از تکرار پیامدهای آن نیز سبب شده است دولت با احتیاط بیشتری به مسئله قیمت بنزین نزدیک شود.

هرگونه تغییر در قیمت سوخت و تأثیر آن بر هزینه‌های زندگی، نگرانی‌های جدی در میان مردم ایجاد می‌کند. تجربه افزایش قیمت بنزین در سال‌های گذشته نیز نشان داده است که اصلاح قیمت، بدون توجه به شرایط اقتصادی و قدرت خرید مردم، می‌تواند پیامدهایی فراتر از حوزه انرژی داشته باشد.

ناترازی چگونه مدیریت می‌شود؟

کاهش امکان واردات، مقابله با قاچاق سوخت و مدیریت مصرف، از دلایلی است که برای بازنگری در سیاست‌های بنزینی مطرح می‌شود. مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهوری، هفدهم مرداد در نشست خبری با خبرنگاران، صریحاً از دشواری واردات بنزین پس از جنگ سخن گفت: «دلار کم شده و پارسال ۶ میلیارد دلار بنزین وارد کردیم، اما امسال پول نداریم. در شرایط محاصره قرار داریم و نمی‌توانیم بنزین وارد کنیم.»

پزشکیان تأکید کرد که عبور از شرایط موجود به تصمیم‌های مستمر و هماهنگ در حوزه‌های مختلف نیاز دارد. او گفت: «مدیریت بنزین، مدیریت گاز، مدیریت برق، مدیریت آب، مدیریت منابع و مدیریت هزینه‌ها؛ به‌هرحال همه این‌ها مسائلی است که باید در این شرایط مدیریت شود.»

رئیس‌جمهوری همچنین بر ضرورت اطلاع‌رسانی و همراهی مردم با تصمیم‌های مهم اقتصادی تأکید کرد: «ما و شما باید بنشینیم و با هم همدل شویم. اگر این روند ادامه پیدا کرد، چگونه باید این کمبودها را مدیریت کنیم؟ باید بپذیریم که اگر نتوانستیم تولید کنیم و نتوانستیم بخریم، بالاخره باید مدیریت کنیم.»

از سوی دیگر، فاطمه مهاجرانی، سخنگوی دولت، که در هفته‌های گذشته از «مدیریت قیمت بنزین» سخن گفته بود، بیستم مرداد قیمت بنزین در ایران را یکی از پایین‌ترین قیمت‌ها در جهان دانست. او گفت: «هزینه پس از تولید بنزین، یعنی فقط انتقال آن به جایگاه، برای دولت تقریباً لیتری سه تا چهار هزار تومان است و این بنزین لیتری هزار و ۵۰۰ تومان عرضه می‌شود.»

سخنگوی دولت در عین حال تصریح کرد: «کاملاً بدیهی است تا زمانی که درآمد مردم حقیقی و واقعی نیست، نمی‌توانیم قیمت‌ها را واقعی کنیم. این یک واقعیت است و می‌دانیم که دولت باید این یارانه را پرداخت کند.»

مهاجرانی همچنین گفت: «اصلاح قیمت بنزین باید کاملاً تدریجی، آرام، با نگاه کارشناسی و بدون شوکه‌کردن مردم انجام شود.» او در ادامه به حوادث دی‌ماه ۱۴۰۴ و جان‌باختن بیش از سه هزار نفر اشاره کرد و گفت این اتفاقات جامعه را در سوگ فرو برد.

کرمان؛ طرحی که پیش از اجرا متوقف شد

یک روز پس از این سخنان، علی‌اصغر ذاکری‌هرندی، معاون هماهنگی امور عمرانی استاندار کرمان، از اجرای طرح عرضه بنزین با نرخ تمام‌شده پالایشگاهی در این استان خبر داد. براساس اعلام او، قرار بود بنزین مازاد بر سهمیه‌ها از بامداد پنجشنبه با قیمت هر لیتر ۸۷ هزار و ۲۰۰ تومان در ۲۰۴ جایگاه سوخت استان عرضه شود؛ اما طرح پیش از آغاز عملیاتی متوقف شد.

ذاکری‌هرندی در تشریح جزئیات طرح گفت: «براساس مصوبات ملی، علاوه بر ۱۱۰ لیتر سهمیه ملی بنزین، ۴۰ لیتر سهمیه استانی نیز برای استان کرمان در نظر گرفته شده است. سهمیه ۴۰ لیتری استان در دو مرحله و در قالب دو سهمیه ۲۰ لیتری شارژ می‌شود. سهمیه دوم پس از پایان سهمیه نخست در اختیار افراد قرار می‌گیرد.»
او همچنین از آماده‌شدن کارت‌های جایگاه‌های سوخت استان برای عرضه بنزین بدون یارانه خبر داد و گفت: «طرح مدیریت سوخت در استان کرمان براساس تصمیم‌های ملی و مصوبات ستاد سوخت کشور اجرا می‌شود.»

صف‌های بنزین پس از اعلام طرح

اعلام ناگهانی عرضه بنزین با نرخ جدید، نگرانی‌ها و مخالفت‌هایی را در کرمان برانگیخت. پیش از زمان اعلام‌شده برای اجرای طرح، صف‌های طولانی مقابل برخی جایگاه‌های سوخت استان شکل گرفت. هم‌زمان، شماری از فعالان اجتماعی کرمان نیز درباره پیامدهای این تصمیم و نحوه اطلاع‌رسانی آن ابراز نگرانی کردند.

در همین روزها، بیش از ۲۰۰ نماینده مجلس در بیانیه‌ای خطاب به رئیس‌جمهوری، با اشاره به افزایش مصرف بنزین به بیش از ۱۳۵ میلیون لیتر در روز و تداوم ناترازی این حامل انرژی، تأکید کردند که تجربه افزایش قیمت نتوانسته است مسئله ناترازی را حل کند. آنان از دولت خواستند سیاست‌های غیرقیمتی را در پیش بگیرد و سهمیه بنزین را براساس کد ملی تخصیص دهد.

در بخشی از این بیانیه آمده است: «متأسفانه دولت جناب‌عالی، به پیشنهاد سازمان برنامه‌وبودجه، دستورالعملی را به تصویب رساند تا با افزایش قیمت به دو هدف دست یابد: نخست، کاهش مصرف بنزین و دوم، حذف کارت اضطراری جایگاه. نهایتاً نرخ سوم بنزین، با وجود نارضایتی مردم و نمایندگان آنان، اجرا شد؛ اما امروز همچنان ناترازی بنزین ادامه دارد.»

نمایندگان مجلس همچنین نوشتند: «حدود یک‌سوم بنزین همچنان با کارت جایگاه به فروش می‌رسد و مصرف بنزین نه‌تنها کاهش نیافته، بلکه به بیش از ۱۳۵ میلیون لیتر در روز رسیده است. به همین دلیل، دولت با تشدید ناترازی تأمین بنزین مواجه شده است. شرایط جنگی و محاصره نیز مزید بر علت شده و حتی امکان دسترسی کامل به بنزین وارداتی وجود ندارد.»

آنان در ادامه هشدار دادند که تأمین منابع ریالی و ارزی واردات بنزین می‌تواند کسری بودجه و ناترازی ارزی کشور را تشدید کند و فشارهای تورمی بیشتری بر معیشت مردم وارد آورد.

توقف طرح پس از اعلام ناگهانی

در پی واکنش‌ها و نگرانی‌های ایجادشده، دولت اجرای طرح عرضه بنزین با نرخ تمام‌شده پالایشگاهی در کرمان را متوقف کرد.

محمد سقاب‌اصفهانی، رئیس سازمان بهینه‌سازی و مدیریت راهبردی انرژی، درباره این تصمیم گفت: «تغییر قیمت بنزین در کرمان به‌دلیل برخی بی‌تدبیری‌ها متوقف شد. رئیس‌جمهور تأکید کرد از اقداماتی که مردم را غافلگیر می‌کند، پرهیز شود.»

او همچنین هرگونه تصمیم قطعی دولت برای تغییر قیمت بنزین را رد کرد و گفت: «تاکنون هیچ تصمیمی در دولت برای تغییر نرخ بنزین و سازوکار فعلی تخصیص آن گرفته نشده است.»

آنچه نگرانی‌ها را افزایش می‌دهد، اثر احتمالی تغییر قیمت سوخت بر هزینه حمل‌ونقل، تولید و توزیع کالاهاست. افزایش قیمت بنزین، علاوه بر هزینه مستقیم خانوارها، می‌تواند انتظارات تورمی را نیز تشدید کند. این نگرانی در شرایطی جدی‌تر می‌شود که افزایش هزینه‌های زندگی و کاهش قدرت خرید، پیش‌ازاین فشار زیادی بر خانوارهای ایرانی وارد کرده است.

آزمودن دوباره سیاستی که نتوانسته است مسئله ناترازی را به‌طور پایدار حل کند، به ارزیابی دقیق‌تری نیاز دارد. تجربه سال‌های گذشته نشان می‌دهد تغییر قیمت بنزین، بدون اجرای هم‌زمان سیاست‌های مکمل در حوزه حمل‌ونقل عمومی، کاهش مصرف خودروها، مقابله مؤثر با قاچاق و حمایت از خانوارهای کم‌درآمد، به‌تنهایی راه‌حل ناترازی نیست.

تصمیم‌های حوزه انرژی زمانی می‌توانند به مدیریت مصرف و کاهش ناترازی کمک کنند که واقعیت معیشت مردم، توان اقتصادی خانوارها و پیامدهای تورمی آن‌ها را نیز در نظر بگیرند.

اعلام ناگهانی طرح کرمان و توقف آن پیش از اجرا، بار دیگر نشان داد که مدیریت بنزین فقط مسئله‌ای فنی یا قیمتی نیست؛ این گره، مستقیماً به اعتماد عمومی و زندگی روزمره مردم پیوند خورده است.