همکاری شما با جایکا از کجا آغاز شد و روستای گوران چگونه به یکی از طرح‌های پایلوت این آژانس تبدیل شد؟

من همواره دغدغه معرفی و برندسازی روستای گوران را داشتم. به همین دلیل، با ژئوپارک منطقه آزاد قشم ارتباط گرفتم و از آن‌ها زمینی برای احداث موزه گوران دریافت کردم. پس از حضور جایکا در جزیره، تصمیم گرفتم با فعالیت‌های این آژانس آشنا شوم و با آن‌ها همکاری کنم.

شنیده بودم ژاپنی‌ها افرادی برنامه‌ریز و هدفمند هستند و پشتکار بالایی دارند. به همین دلیل، با جایکا ارتباط گرفتم و کارشناسان آن را به گوران دعوت کردم. کارشناسان جایکا از اواخر سال ۱۳۹۴ تا اواخر سال ۱۳۹۷ در جزیره قشم حضور داشتند. پروژه جایکا سه‌ساله بود و آن‌ها یک سال در روستای گوران فعالیت کردند.

پروژه جایکا در قشم چه مدت ادامه داشت و چه حوزه‌هایی را دربر می‌گرفت؟

قرار بود چهار سال در قشم بمانند، اما سازمان منطقه آزاد قشم اعلام کرده بود که آن‌ها فقط می‌توانند طرحی سه‌ساله را اجرا کنند. علاوه بر پروژه اصلی، چند طرح پایلوت را انتخاب کردند تا مشارکت از پایین به بالا و همکاری مردم با مسئولان را نشان دهند. روستای گوران یکی از طرح‌های پایلوت جایکا بود.

طرح گیاهان دارویی، ریشه‌کنی درخت کهور پاکستانی، پرورش جلبک، فاضلاب، احیای باغ‌های سنتی، صنایع‌دستی و آموزش درباره تالاب جنگل حرا در سه روستا، از دیگر طرح‌های پایلوت جایکا بودند. افرادی که با جایکا همکاری کردند و از کارشناسان این آژانس آموختند، از بهترین فعالان جزیره قشم بودند و اکنون از چهره‌های مهم حوزه آموزش گردشگری قشم به شمار می‌روند.

آموزش‌های جایکا چه تأثیری بر توانایی و مسیر حرفه‌ای فعالان بومی گردشگری قشم گذاشت؟

مسئولان جایکا فعالیت‌ها و پروژه‌های مربوط به صنایع‌دستی را در لافت اجرا کردند. آن‌ها به فعالان تالاب جنگل حرا و روستاهای کووه‌ای، سهیلی، دهخدا و طبل آموزش‌های گردشگری ارائه دادند.
مسئولان، کارشناسان و مدرسان جایکا بسیاری از بومیان روستاهای جزیره قشم را آموزش دادند و اکنون این افراد جزو موفق‌ترین فعالان گردشگری جزیره هستند.

تعاونی توسعه روستایی بندر تاریخی گوران و موزه فضای باز شناورهای چوبی چگونه شکل گرفتند؟

اکنون در گوران یک شرکت تعاونی برای روستا ایجاد کرده‌ام که ۹۹ نفر از مردم روستا عضو آن هستند و مدیریت آن را نیز بر عهده دارم. «تعاونی توسعه روستایی بندر تاریخی گوران» محلی برای دریافت مجوزها و تعریف فعالیت‌های مختلف برای روستای گوران شد. جایکا نیز پروژه ما را پذیرفت. سپس موزه گوران، یعنی موزه فضای باز شناورهای چوبی، ایجاد شد و زیر نظر این شرکت تعاونی فعالیت خود را آغاز کرد.

هدف ما از ایجاد این موزه، حفاظت از میراث لنج‌سازی و قایق‌سازی و احیای دریانوردی با شناورهای بادبانی در قشم بود. کسب درآمد برای مردم روستا و لنج‌سازان نیز از دیگر اهداف ما به شمار می‌رفت.

جایکا چه حمایت‌هایی از طرح موزه گوران کرد و مهم‌ترین آموزه این همکاری برای شما چه بود؟

پس از پذیرفته‌شدن طرح پایلوت، جایکا حدود ۴۰ هزار دلار به فعالیت‌های آموزشی کمک کرد. این کسب‌وکار بهانه‌ای شد تا در کنار تیم جایکا، آموزش‌های عملی و غیرمستقیم ببینیم؛ آموزش‌هایی درباره مدیریت، کسب‌وکار، بوم کسب‌وکار و چگونگی شناسایی داشته‌های منطقه. به این معنا که ابتدا داشته‌ها، میراث و توانایی‌هایمان را بررسی کنیم و سپس یاد بگیریم چگونه از آن‌ها بهره ببریم.

خروج کارشناسان جایکا چه خلأیی ایجاد کرد و فعالیت‌های موزه پس از پایان این همکاری چگونه ادامه یافت؟

زمانی که کارشناسان جایکا از قشم رفتند، احساس کردیم مادری دلسوز را از دست داده‌ایم. ما همواره در فعالیت‌هایمان یک حامی و مشاور حرفه‌ای داشتیم و در کنار او چالش‌ها را به‌سادگی حل می‌کردیم. پس از رفتن کارشناسان جایکا از جزیره، دیگر کسی را نداشتیم که ما را راهنمایی و هدایت کند.
یک سال پس از رفتن کارشناسان جایکا از قشم، همه‌گیری کرونا آغاز شد. این اتفاق موجب شد بسیاری از فعالان گردشگری انگیزه خود را از دست بدهند و فعالیت‌هایشان را ادامه ندهند. در همان سال‌ها، دوست دلسوز دیگری به ما اضافه شد؛ سرکار خانم «یاسمن اسماعیلی». پیش از آنکه با او همکاری کنیم، از طریق خانم امینی، خود را به ایکوم معرفی کردیم و در سال ۲۰۱۹ رتبه خلاقیت و نوآوری ایکوم را به دست آوردیم.

در سال ۲۰۲۲ نیز رتبه خلاقیت و نوآوری را در میان موزه‌های خصوصی کسب کردیم. موزه فضای باز شناورهای چوبی گوران به‌صورت تعاونی و زیر نظر تعاونی گوران فعالیت می‌کند. تمام ساحل گوران به مساحت ۴٫۸ هکتار از سوی سازمان منطقه آزاد قشم به موزه اختصاص داده شده است. دوسوم این موزه در خشکی و یک‌سوم آن در دریا قرار دارد.

چرا موزه گوران را یک «موزه زنده» می‌دانید و گردشگران در آن چه می‌بینند؟

همه این بخش‌ها موزه زنده گوران را تشکیل می‌دهند؛ جایی که گردشگران می‌توانند در دریا، جنگل و ساحل، اسکله‌ها، کسب‌وکار مردم بومی، تعمیر قایق‌ها و فعالیت کارگاه‌های لنج‌سازی را مشاهده کنند.

لنج‌سازی چه جایگاهی در میراث فرهنگی مردم گوران دارد؟

اگر لنج‌ساز گورانی یا جنوبی تاکنون صنعتگر معرفی می‌شد، امروز به‌عنوان هنرمند دیده می‌شود. مردم می‌دانند که لنج‌سازی یک هنر است، نه صرفاً یک کسب‌وکار.
در حقیقت، لنج‌سازی هنری است که سینه‌به‌سینه منتقل شده و باید همچنان حفظ شود و به نسل‌های بعدی آموزش داده شود. در هنر لنج‌سازی، لنج بدون استفاده از طرح یا نقشه کاغذی ساخته می‌شود. لنج‌سازی یکی از بزرگ‌ترین صنایع‌دستی جهان است.

چگونه می‌توان دانش لنج‌سازی را حفظ کرد و به نسل‌های جوان‌تر انتقال داد؟

تلاش می‌کنیم این حرفه و هنر را وارد چرخه اقتصادی کنیم. زمانی که وارد چرخه اقتصادی شود، حفظ می‌شود و دیگر نیازی نیست برای نگه‌داشتن آن بجنگیم.

ما این الگوی گردشگری را ایجاد کردیم تا شناورها از صفر در کارگاه‌های لنج‌سازی احیا شوند. فعالیت‌ها را در آغاز با ایده آقای «محمد گورانی»، از دوستان موزه، شروع کردیم. او طرحی ارائه کرد و آن را بازسازی کرد. پس از اجرای طرح او، دو نفر دیگر از دوستان نیز شناوری را احیا کردند و در نتیجه، سه شناور برای بازدید گردشگران در موزه قرار گرفت.

بازگرداندن شناورهای چوبی به چرخه گردشگری با چه موانع قانونی و فنی روبه‌رو بود؟

چند سال با سازمان بنادر در تعامل و مذاکره بودیم تا تأییدیه این سازمان را برای شناورها دریافت کردیم.

اداره بنادر آن زمان می‌گفت: «شما باید شناورها را از نو بسازید و برخی استانداردها را رعایت کنید تا بتوانیم اجازه ساخت این شناورها را بدهیم.»
ما گفتیم شهرهای فعال در صنعت گردشگری در سراسر دنیا از ظرفیت‌های بومی خود بهره می‌برند، اما ما همچنان از این ظرفیت‌ها بی‌بهره‌ایم.

شناورهای ما را به قطر، دبی، کویت و بحرین می‌برند. از سوی دیگر، زنگبار، هند، ترکیه، بودروم، کشورهای اروپایی و خود آمریکا نیز از ظرفیت این شناورها برای گردشگری و تفریح استفاده می‌کنند. حتی کسانی که مقررات سازمان بین‌المللی دریانوردی یا «IMO» را تدوین می‌کنند و خود در اروپا و آمریکا ساکن هستند، سنت‌هایشان را حفظ می‌کنند و برای قوانینشان تبصره دارند؛ اما وقتی نوبت به ما می‌رسد، می‌گویند این مقررات وحی منزل است و باید استانداردهای جهانی رعایت شود.

چند سال پیگیر این موضوع بودیم و خوشبختانه توانستیم مسئولان را متقاعد کنیم. سازمان بنادر نیز مجوز ثبت موقت نخستین شناور چوبی گردشگری را برای ما صادر کرد و نخستین شناور چوبی گردشگری از نوع «ترتر» را ساختیم.

احیای شناورهای چوبی چگونه می‌تواند به رونق دوباره کارگاه‌های لنج‌سازی کمک کند؟

اکنون با سرمایه‌گذاری خصوصی من و دوستانم، در حال احیا و بازسازی شناورها هستیم. این کار می‌تواند اقدامی مؤثر برای ورود صنعت لنج‌سازی به چرخه اقتصادی باشد. پس از انجام این اقدامات، می‌توانیم پرونده‌ای تهیه کنیم و برای ثبت جهانی به یونسکو ارائه دهیم.

وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی و سازمان بنادر نیز باید از ما حمایت کنند و برای ساخت این شناورها تسهیلات کم‌بهره ارائه دهند تا بتوانیم کارگاه‌های بیشتری را در گوران احیا کنیم. زمانی که لنج‌سازی رونق بگیرد، مردم بومی و فعالان این صنعت‌ـ‌هنر ناچارند نیروی انسانی موردنیازشان را از میان مردم بومی استخدام کنند. این افراد نیز پس از چند سال کار در کنار استادکاران، هنر لنج‌سازی را می‌آموزند. با این اقدامات می‌توانیم این صنعت را از نسل کنونی به نسل آینده منتقل کنیم. در گام بعدی نیز قصد داریم از مسئولان و مدیران دعوت کنیم تا از موزه ما دیدن کنند.

میراث دریانوردی قشم چه روایت‌های تاریخی و فرهنگی ناشناخته‌ای در خود دارد؟

در قشم به‌اندازه‌ای داستان‌های واقعی و جذاب وجود دارد که دیگر نیازی به داستان‌های فانتزی نداریم. پیشینیان و نیاکان ما دریانوردان بسیار ماهری بودند. قشم و تنگه هرمز در گذشته از پایگاه‌های اصلی پادشاهی هرمز بودند. مردم بومی روستاهای مختلف، ۹ ماه از سال را در قشم نبودند و به کشورهای دیگر سفر می‌کردند.

تعداد زیادی از مردم بومی قشم با کشتی‌های بادبانی به سفر می‌رفتند؛ از هند و آفریقا گرفته تا مالزی و سرزمین‌های دیگر. در این سفرها علاوه بر کالاهای تجاری، داشته‌های فرهنگی نیز جابه‌جا می‌شدند. مردم در مراوده با ساکنان دیگر کشورها، زبان می‌آموختند، با فرهنگ‌ها و کسب‌وکارهای مختلف آشنا می‌شدند و نگاه و جهان‌بینی جهانی‌تری پیدا می‌کردند.

نیاکان ما افرادی تاجرمسلک بودند که درعین‌حال همواره صلح می‌خواستند؛ چراکه برای برخورداری از تجارت پایدار باید صلح برقرار باشد. صلح، امانت‌داری، اخلاق و منش نیک، تجارت پایدار را به همراه می‌آورند. برای نمونه، می‌گویند جنوبی‌ها خون‌گرم هستند؛ زیرا برای موفقیت در تجارت و مذاکرات باید خون‌گرم و مردم‌دار باشید.

از سوی دیگر، این جزیره تنوع فرهنگی بالایی دارد. بیش از ۶۰ روستا با خرده‌فرهنگ‌های متنوع در این جزیره وجود دارند که هریک جذابیت‌های منحصربه‌فرد خود را دارند. بسیاری از واژه‌های زبان بومی مردم روستاهای قشم، ریشه در واژه‌های فارسی باستان دارند و این موضوع برای ایرانیان بسیار جذاب است.

آیا توجه به نفت و گاز باعث شده است ارزش‌های فرهنگی و ظرفیت‌های گردشگری قشم در حاشیه قرار بگیرند؟

بله تجارت نفت و گاز با دیگر کشورها نیز در این زمینه مؤثر بوده است. ای‌کاش نفت و گاز نداشتیم. به‌هرروی، ما علاوه بر منابع طبیعی و زیرزمینی مانند نفت و گاز، میراث فرهنگی و خرده‌فرهنگ‌های بومی ارزشمندی نیز داریم که باید از آن‌ها حفاظت کنیم و در کانون توجه قرار دهیم؛ اما متأسفانه ارزش‌های فرهنگی‌مان در حال از دست رفتن است.

چه عواملی هنر لنج‌سازی قشم را در معرض فراموشی قرار داده‌اند؟

لنج‌ها در حمل بار استفاده می‌شدند، اما اکنون کشتی‌های مدرن جایگزین لنج‌ها و کشتی‌های بادبانی شده‌اند.

چه الگویی می‌تواند سرمایه‌گذاری، گردشگری و حفظ زندگی روستایی را در قشم به یکدیگر پیوند دهد؟

در ژاپن طرحی اجرا شده بود که بسیار جالب بود. در روستای «هیرگاشی»، دولت هم برای مردم اقامتگاه‌های بوم‌گردی ایجاد کرده بود و هم از کشاورزی حمایت می‌کرد. برای پشتیبانی از کشاورزی نیز الگویی طراحی کرده و اعتماد مردم را جلب کرده بود. برای نمونه، به مدت پنج سال به مردم اعلام کرده بود: «اگر موز و آناناس بکارید، محصولات شما را خریداری می‌کنیم.» به‌این‌ترتیب، هم شبکه خرید محصولات شکل گرفت و هم مهاجرت معکوس از شهر به روستا آغاز شد.

بااین‌حال، جوانان همچنان دوست داشتند از روستا مهاجرت کنند. جوان می‌خواهد به شهر برود و زندگی مدرن را تجربه کند. این اتفاق باعث شد طرح دیگری بر مبنای الگوی بوم‌گردی اجرا شود. پیرمردان و پیرزنانی که در روستا می‌ماندند، در معرض افسردگی و تنهایی بودند؛ اما بوم‌گردی موجب شد گردشگران با مردم بومی ارتباط برقرار کنند و سالمندان روستا نیز از افسردگی و تنهایی رهایی یابند.