در سال‌های اخیر، هم‌زمان با گسترش اقتصاد دیجیتال و افزایش تعداد فریلنسرها، استارتاپ‌ها و تیم‌های کوچک، فضاهای کار اشتراکی به یکی از مهم‌ترین گزینه‌های فعالیت حرفه‌ای این گروه‌ها تبدیل شده‌اند. این فضاها علاوه‌بر اینکه محلی برای فعالیت هستند، امکان شبکه‌سازی و شکل‌گیری ارتباطات حرفه‌ای را فراهم می‌کنند. در کنار صاحبان کسب‌وکار، بسیاری از دانشجویان و پژوهشگران هم این محیط‌ها را به‌دلیل دسترسی به اینترنت، امکانات مناسب و فضای مطالعه، به کتابخانه‌ها یا کافه‌ها ترجیح می‌دهند.

«پارادایس‌هاب» هم از جمله این فضاهای کار اشتراکی است که یکی از شعب آن از سال ۱۳۹۸ در باغ کتاب تهران فعالیت می‌کرد. اما این شعبه به‌تازگی با چالشی جدی مواجه شد و در نخستین روزهای مردادماه امسال، با اقدام مستقیم باغ کتاب، ناچار به تخلیه این محل شد و کسب‌وکارهای مستقر به بیرون از این مرکز هدایت شدند. این اتفاق به‌دلیل مزایده‌ای رخ داد که سرانجام آن به‌دلیل جنگ مشخص نشده بود.

بررسی‌های «پیام ما» نشان می‌دهد قرارداد این مجموعه با باغ کتاب در اواخر بهمن‌ماه ۱۴۰۴ به پایان رسید. طبق قوانین، باغ کتاب برای واگذاری بهره‌برداری یک‌بار مزایده برگزار کرد. نوبت نخست مزایده به‌گونه‌ای بود که هیچ مجموعه‌ای عملاً نمی‌توانست به‌صورت اقتصادی از آن فضا بهره‌برداری کند.

به همین دلیل، مزایده نخست باطل و مزایده دوم برگزار شد. آخرین روز مزایده دوم ۹ اسفندماه سال گذشته بود که با جنگ مصادف شد. پس از آن، باغ کتاب به‌مدت دو هفته تعطیل بود و از فروردین‌ماه بازگشایی شد. اما پس از بازگشایی، هیچ اعلام رسمی درباره سرنوشت مزایده دوم منتشر نشد. بااین‌حال، باغ کتاب نامه‌ای به «پارادایس‌هاب» ارسال کرد و به این مجموعه حدود یک هفته مهلت داد تا فضا را تخلیه کند. در نتیجه، کاربران این فضا به‌یک‌باره محل کار خود را از دست دادند و حدود ۲۰۰ کسب‌وکار ناچار به ترک اجباری این مجموعه شدند.

کسب‌وکارهایی که میان یک اختلاف اداری گرفتار شدند

آنچه این پرونده را از یک اختلاف قراردادی فراتر برده، پیامدهای آن برای کاربران فضای کار اشتراکی است. حالا بسیاری از آنها محلی برای ادامه فعالیت خود ندارند. حتی بسیاری از اعضا به‌دلیل موقعیت باغ کتاب، این فضای کار را انتخاب کرده بودند. در میان کاربران این شعبه، فریلنسرها، برنامه‌نویسان، تیم‌های فناوری، فعالان حوزه کودک و کسب‌وکارهای کوچک حضور داشتند.

فعالان این حوزه معتقدند این اتفاق در شرایطی رخ داده که اکوسیستم نوآوری ایران طی یک سال گذشته با بحران‌های متعددی روبه‌رو بوده است؛ از جنگ و قطعی‌های اینترنت گرفته تا رکود بازار و کاهش فعالیت بسیاری از کسب‌وکارهای خصوصی. بسیاری از این تیم‌ها پس از جنگ و به‌تازگی در حال بازگرداندن فعالیت خود به شرایط عادی بودند که با دستور تخلیه ناگهانی، بار دیگر با بی‌ثباتی مواجه شدند.

انجمن فضاهای کار اشتراکی ایران در نامه نخست خود به باغ کتاب تأکید کرده بود که فضاهای کار اشتراکی با سایر کسب‌وکارها تفاوت دارند و صدها عضو، شرکت و استارتاپ فعالیت روزانه خود را در این فضاها انجام می‌دهند. به همین دلیل، این انجمن اعلام کرد رویه متعارف در چنین شرایطی، اختصاص مهلتی حداقل سه تا شش‌ماهه برای انتقال تدریجی اعضا و جلوگیری از آسیب به فعالیت کسب‌وکارهاست؛ موضوعی که در پرونده «پارادایس‌هاب» رعایت نشده است.

در مقابل، یک منبع آگاه در باغ کتاب به «پیام ما» می‌گوید «پارادایس‌هاب» در باغ کتاب دو بخش مجزا داشته است؛ بخشی که قرارداد آن به پایان رسیده و بخشی دیگر با عنوان «نقطه» که همچنان فعال است. به گفته این منبع، بخشی از کاربران به فضای «نقطه» منتقل شده‌اند و فعالیت آنها ادامه دارد.

حدود یک هفته پیش هم کانال تلگرامی شعبه باغ کتاب این فضای اشتراکی اعلام کرد: «به اطلاع می‌رساند شعبه باغ کتاب پارادایس‌هاب به‌صورت موقت به فعالیت خود پایان داده است. خوشحال می‌شویم همچنان میزبان شما در شعبه «نقطه» واقع در مجموعه باغ کتاب (بلوک A) باشیم.»

بااین‌حال، بررسی‌های بیشتر «پیام ما» نشان می‌دهد بسیاری از این کسب‌وکارها هنوز در محلی مستقر نشده‌اند. به همین دلیل، اکنون مهم‌ترین پرسش فعالان این حوزه، فارغ از اینکه چرا باغ کتاب همکاری خود را با «پارادایس‌هاب» ادامه نداده، این است که چرا اختلافی میان بهره‌بردار و مدیریت مجموعه، در نهایت هزینه خود را به کسب‌وکارهایی تحمیل کرده که نقشی در این اختلاف نداشته‌اند؟ آن‌هم در روزهایی که شرایط فعالیت بخش خصوصی بیش از گذشته با چالش‌های متعددی روبه‌روست؛ چه کسی قرار است پاسخ‌گوی ضرر و زیان این کسب‌وکارها باشد؟