آموزش محیط زیست به‌عنوان یکی از پایه‌های اصلی حکمرانی مطلوب، نقش مهمی در افزایش آگاهی عمومی، اصلاح نگرش‌ها و تغییر رفتارهای اجتماعی در قبال طبیعت و منابع طبیعی دارد. در این میان، مدرسه و خانواده دو بستر اصلی برای نهادینه‌سازی ارزش‌های محیط زیستی به شمار می‌روند و در کنار رسانه‌ها، نخبگان، جوانان و تشکل‌های مردمی می‌توانند به تقویت مشارکت عمومی در حفاظت از محیط زیست کمک کنند.

شینا انصاری، معاون رئیس‌جمهور و رئیس سازمان حفاظت محیط زیست، در یادداشتی با عنوان «در مسیر توسعه آموزش محیط زیست» تأکید کرد این سازمان با رویکردی راهبردی، آموزش را در اولویت برنامه‌های خود قرار داده و تلاش دارد نظام‌های آموزشی منسجم، فراگیر و اثربخش را در سطوح رسمی، غیررسمی، همگانی و ضمن‌خدمت توسعه دهد.

آموزش محیط زیست؛ اولویت راهبردی دولت چهاردهم

به گفته انصاری، از ابتدای فعالیت دولت چهاردهم، ارتقای سواد محیط زیستی و تقویت مسئولیت‌پذیری اجتماعی در میان گروه‌های مختلف جامعه، از کودکان و نوجوانان تا خانواده‌ها، جوانان، فعالان مدنی و کارکنان اجرایی، در دستور کار قرار گرفته است.

او تأکید کرد پایه‌گذاری این اقدامات بر اساس پژوهش‌های آموزشی، نیازسنجی‌های مبتنی بر شواهد و استفاده از تجربه‌های موفق ملی و بین‌المللی انجام شده تا فرآیند یادگیری در مسیری علمی، مستمر و مشارکت‌محور پیش برود. به گفته وی، مفاهیم دینی، فرهنگی و تاریخی ایرانی ـ اسلامی نیز در تدوین محتوای آموزشی مورد توجه قرار گرفته‌اند تا پیوند میان دانش بومی، باورهای فرهنگی و رفتارهای محیط زیستی تقویت شود.

تدوین درس محیط زیست برای مدارس و توسعه آموزش رسمی

رئیس سازمان حفاظت محیط زیست با اشاره به برنامه‌های این نهاد در حوزه آموزش رسمی گفت: با همکاری وزارت آموزش و پرورش، تدوین برنامه ملی درس محیط زیست به‌عنوان سند پایه و نقشه راه آموزش محیط زیست در مقاطع مختلف تحصیلی در مراحل پایانی قرار دارد.

او افزود: طراحی و اجرای رویداد «درس انسان و محیط زیست» برای دانش‌آموزان و دبیران کتاب انسان و محیط زیست پایه یازدهم، یکی از گام‌های مهم در مسیر نهادینه‌سازی آموزش‌های رسمی در این حوزه است. همچنین رشته محیط‌بانی در شاخه کار و دانش با هدف هدایت تحصیلی و شغلی دانش‌آموزان علاقه‌مند، اکنون در ۶ استان کشور در حال اجراست.

انصاری همچنین از طراحی و اجرای برنامه‌های آموزشی ویژه مربیان مراکز پیش‌دبستانی خبر داد و گفت این برنامه‌ها با هدف نهادینه‌سازی غیرمستقیم آموزش محیط زیست برای کودکان دنبال می‌شود.

آموزش محیط زیست در دانشگاه‌ها و مهارت‌آموزی تخصصی

به گفته رئیس سازمان حفاظت محیط زیست، دو واحد درس «شناخت محیط زیست» به‌صورت اختیاری در همه رشته‌های دانشگاهی با همکاری وزارت علوم، تحقیقات و فناوری در حال اجراست و مطالعه اثربخشی این واحدها نیز در برنامه قرار دارد.

او تأکید کرد طراحی دروس تخصصی محیط زیست برای رشته‌های مختلف دانشگاهی در حوزه‌های علوم انسانی، مهندسی، علوم پایه و علوم پزشکی، همسو با تجربه‌های جهانی، یک ضرورت جدی است. همچنین ایجاد رشته کاردانی محیط‌بانی در دانشگاه‌های ملی مهارت از دیگر برنامه‌های پیش‌بینی‌شده این سازمان عنوان شد.

در بخش آموزش‌های غیررسمی نیز، سازمان حفاظت محیط زیست با همکاری سازمان فنی و حرفه‌ای کشور در حال طراحی برنامه‌های آموزش تخصصی محیط زیستی برای مهارت‌آموزان مشاغل مختلف است.

طرح «محیط‌یار» و استقبال گسترده دانش‌آموزان

انصاری از اجرای طرح ملی «محیط‌یار» به‌عنوان یکی از برنامه‌های مهم آموزش همگانی نام برد و گفت این طرح از ۱۴ اسفند ۱۴۰۳ همزمان با روز آموزش همگانی حفظ محیط زیست آغاز شد.

به گفته او، هدف این طرح افزایش دانش، بینش و مهارت دانش‌آموزان و نهادینه‌سازی مسئولیت‌پذیری و مشارکت در حفاظت از طبیعت است و اکنون شمار محیط‌یاران در مدارس کشور به بیش از ۵۷۰ هزار دانش‌آموز رسیده است.

وی همچنین به مسابقه قصه‌نویسی محیط زیستی «ماموریت ماکان» در یادبود شهدای دانش‌آموز مدرسه شجره طیبه میناب اشاره کرد و گفت این طرح از همان ابتدا با استقبال گسترده روبه‌رو شد؛ به‌طوری که بیش از ۹۷ هزار اثر از سراسر کشور به این مسابقه ارسال شده است.

آموزش کارکنان دولت و توانمندسازی محیط‌بانان

رئیس سازمان حفاظت محیط زیست گفت سه دوره آموزشی تخصصی ضمن‌خدمت برای توانمندسازی مدیران و کارکنان دستگاه‌های اجرایی با همکاری سازمان اداری و استخدامی کشور تدوین، ابلاغ و در حال اجراست.

او افزود: ارتقای دانش و توان مهارتی محیط‌بانان نیز در قالب دوره‌های آموزشی نظری، علمی و عملیاتی برای نیروهای جدیدالاستخدام و سایر محیط‌بانان، در چارچوب برنامه جامع آموزش محیط‌بانان طراحی و عملیاتی شده است.

پویش‌های مردمی و نقش خانواده در آموزش محیط زیست

انصاری با تأکید بر اهمیت آموزش عمومی و مشارکت اجتماعی گفت پویش‌های مختلفی با محوریت خانواده و گروه‌های اثرگذار جامعه در مناسبت‌های ملی، مذهبی و محیط زیستی اجرا شده است.

از جمله این برنامه‌ها می‌توان به پویش‌های «محرم سبز»، «زائر اربعین، سفیر محیط زیست»، «سفر ایمن و سبز» در نوروز، همایش پیاده‌روی خانوادگی با موضوع ورزش همگانی و محیط زیست سالم، «کرامت سبز» و نیز پویش‌های ملی «سرو ایران» و «نهال امید» اشاره کرد.

چالش‌ها و فرصت‌های توسعه آموزش محیط زیست

رئیس سازمان حفاظت محیط زیست در این یادداشت، کمبود منابع، ضعف ساختارهای بین‌بخشی و نابرابری در دسترسی آموزشی را از مهم‌ترین چالش‌های این حوزه دانست.

با این حال، او افزایش مطالبه‌گری عمومی، گسترش فعالیت نهادهای مردمی و ظرفیت رو به رشد فناوری‌های نوین را از فرصت‌های مهم برای توسعه عدالت آموزشی و افزایش اثربخشی برنامه‌های محیط زیستی عنوان کرد.

انصاری در پایان تأکید کرد توسعه آموزش محیط زیستی کشور، با تمرکز بر ظرفیت‌سازی نهادی، ارتقای توان گروه‌های اثرگذار و گسترش مشارکت اجتماعی، می‌تواند زمینه‌ساز شکل‌گیری جامعه‌ای آگاه، مسئول و مشارکت‌جو در مسیر حفاظت از منابع طبیعی و تحقق توسعه پایدار باشد.